Efekt Dunninga-Krugera

Wyniki eksperymentu drugiego z oryginalnej publikacji Krugera i Dunninga (1999). Uczestnicy badania źle szacowali swoje umiejętności w liniowej (nie U-kształtnej) zależności od ich faktycznych umiejętności.

Efekt Dunninga-Krugera – zjawisko opisane po raz pierwszy przez Davida Dunninga i Justina Krugera w 1999 roku, według którego ludzie nie są w stanie adekwatnie ocenić poziomu swojej kompetencji — osoby niewykwalifikowane w danej dziedzinie mają tendencję do zawyżania swojej wiedzy lub umiejętności, natomiast osoby wykwalifikowane — do ich zaniżania.

W literaturze popularnej efekt ten jest często klasyfikowany jako błąd poznawczy i przedstawiany w uproszczonej i schematycznej formie, co prowadzi do błędnych interpretacji, jak na przykład "głupi ludzie nie wiedzą, że są głupi". Jednocześnie w środowisku naukowym istnieje krytyka dotycząca jego rzeczywistej trwałości i podstaw empirycznych – część badaczy wskazuje, że obserwowany wzorzec może być wynikiem zastosowanej metodologii oraz efektów statystycznych, a nie uniwersalnym mechanizmem psychologicznym.

Historia badania

Kruger i Dunning zwrócili uwagę na liczne wcześniejsze badania, które zdają się sugerować, że w przypadku umiejętności tak różnorodnych, jak obsługa pojazdów mechanicznych, gra w szachy czy tenisa „ignorancja częściej jest przyczyną pewności siebie, niż wiedza” (jak to ujął Charles Darwin). Postawili oni hipotezę, że w przypadku umiejętności, którą każdy może posiąść w większym lub mniejszym stopniu, osoby niekompetentne:

1. nie dostrzegają swojego niskiego poziomu umiejętności,
2. nie potrafią prawidłowo ocenić poziomu umiejętności u siebie,
3. nie potrafią prawidłowo ocenić poziomu umiejętności u innych,
4. rozpoznają i uznają swój niski poziom umiejętności dopiero po odpowiednim treningu.

Aby sprawdzić poprawność tej hipotezy, sprawdzili ją na studentach swojej uczelni, którzy zapisali się na różne kursy z psychologii.

W serii doświadczeń Kruger i Dunning sprawdzili samoocenę dotyczącą myślenia logicznego, znajomości gramatyki i poczucia humoru. Po pokazaniu im wyników ich testów studenci zostali poproszeni o oszacowanie swojego poziomu, po czym grupa kompetentna w danej dziedzinie oceniła go poprawnie, podczas gdy ta niekompetentna wciąż go przeceniała. Jak zauważyli Dunning i Kruger, „podczas 4 doświadczeń uczestnicy notowani najniżej w testach dotyczących poczucia humoru, gramatyki i logiki znacznie przeceniali swoje osiągnięcia i umiejętności. Mimo iż wyniki testów plasowały ich w 12. percentylu, oni sami szacowali, że osiągnęli wynik plasujący ich w 62. percentylu”. Jednocześnie ludzie naprawdę posiadający wiedzę zwykli nie doceniać swej kompetencji.

Odbiór w świecie nauki

Realność istnienia efektu jest w świecie naukowym tematem kontrowersji. Zaproponowano różne wyjaśnienia, odwołujące się m.in. do artefaktów statystycznych (kwestionując prawdziwość istnienia efektu) i heurystyk poznawczych służących ochronie samooceny, czy heurystyk wynikających z braku punktów odniesienia. Przegląd badań obejmujących testy bardziej codziennej wiedzy nie wykazał natomiast obecności takiego efektu.

Późniejsze badanie wskazują, że efekt opisany przez Krugera i Dunninga może nie być prawdziwym mechanizmem psychologicznym, a jedynie artefaktem wynikającym z wybranej metody interpretacji wyników oraz metody przeprowadzenia badania. Jedno z wyjaśnień opiera się na występowaniu zjawiska statystycznego zwanego regresją do średniej oraz błędu poznawczego zwanego złudzeniem ponadprzeciętności, prowadząc do wniosku, że zaproponowane przez autorów Krugera i Dunninga wyjaśnienie metapoznawcze jest błędne.

Dr Ed Nuhfer wraz z współpracownikami przeprowadzili badanie na danych losowych mające na celu weryfikację zasadności efektu Dunninga-Krugera. W eksperymencie losował punkty, którym przypisywał zarówno losowy wynik rzeczywisty, jak i losowy wynik postrzegany z egzaminu. Po podziale punktów ze względu na rzeczywisty wynik na kwartyle, średnia postrzeganego wyniku w każdej grupie była jednakowa (ze względu na niezależność dwóch zmiennych losowych), w związku z czym w pierwszym kwartylu punkty naturalnie znajdowały się poniżej średniej, a w ostatnim — powyżej niej. Wzorzec przypominający efekt Dunninga-Krugera wynikał w tym przypadku wyłącznie z metody podziału punktów i prezentacji danych, a nie z nieadekwatnej samooceny uczestników. Zwiększając poziom szumu w danych statystycznych, efekt Dunninga-Krugera wydaje się nasilać, co podważa jego prawdziwość, ponieważ w historii nauki nie ma przypadku, w którym wynik poprawiałby się wskutek zwiększenia błędu pomiaru.

W swoich pracach Dr Nuhfer, wykorzystując zarówno dane generowane komputerowo, jak i wyniki rzeczywistych osób, poddawanych testowi z zakresu umiejętności naukowych, obalił tezę, że większość osób niewykwalifikowanych nie zdaje sobie z tego sprawy („tylko niewielka liczba tak się zachowuje: w naszych danych było to około 5–6%”), wykazując zamiast tego, że zarówno eksperci, jak i nowicjusze przeceniają i zaniżają swoje umiejętności z taką samą częstotliwością — „Eksperci robią to po prostu w węższym zakresie”.

W roku 2000 Dunning i Kruger otrzymali za swoje badania satyryczną Nagrodę Ig Nobla w dziedzinie psychologii.

Zobacz też

• lista błędów poznawczych
• autowaloryzacja
• egotyzm atrybucyjny
• hybris
• kompleks Ikara
• megalomania
• próżność
• pycha
• złudzenie ponadprzeciętności

Bibliografia

• J.J. Kruger J.J., D.D. Dunning D.D., Unskilled and unaware of it: how difficulties in recognizing one’s own incompetence lead to inflated self-assessments, „Journal of Personality and Social Psychology”, 77 (6), 1999, s. 1121–1134, DOI: 10.1037/0022-3514.77.6.1121, PMID: 10626367 .