Einsatz Reinhardt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
SS-Brigadeführer Odilo Globocnik, szef Einsatz Reinhardt
Siedziba sztabu operacji Reinhardt przy ul. Spokojnej 1 w Lublinie, obecnie siedziba Collegium Iuridicum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II
Żydzi z siedleckiego getta wsiadający do pociągu do obozu zagłady w Treblince
Deportacja Żydów z Białej Podlaskiej
Ciała ofiar zagazowanych w komorach gazowych w obozie zagłady w Treblince
Telegram Hermanna Höflego ze stycznia 1943 z liczbą Żydów zamordowanych na Majdanku, Bełżcu, Sobiborze i w Treblince
Wykaz przedmiotów przesłanych 8 lutego 1943 do magazynów akcji „Reinhardt” w Lublinie z obozu zagłady w Bełżcu
Ostatnia strona sprawozdania Odilo Globocnika z 15 grudnia 1943, podpisanego także przez Oberscharführera Rzepę i Sturmbannführera Wipperna, zawierającego rozliczenie finansowe akcji „Reinhardt”

Einsatz Reinhardt, Aktion Reinhardt[a] (pol. akcja Reinhardt[5]) – kryptonim akcji zagłady Żydów z Generalnego Gubernatorstwa i Okręgu Białostockiego przeprowadzonej w latach 1942–1943 na terytorium okupowanej Polski w ramach tzw. ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej (niem. Endlösung der Judenfrage).

W czasie kilkunastu miesięcy zamordowano ok. 1,85 mln Żydów. Większość była obywatelami II RP.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1941 rozpoczęto gazowanie Żydów w obozie zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem w Kraju Warty[6].

20 stycznia 1942 podczas konferencji w Wannsee ustalono logistyczne i organizacyjne aspekty dotyczące eksterminacji ludności żydowskiej. Konferencji przewodniczył SS-Gruppenführer Reinhard Heydrich, szef RSHA, protektor Rzeszy dla Czech i Moraw. Akcji nadano później kryptonim „Reinhardt” na cześć Reinharda Heydricha[2][3].

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Sztab akcji pod kierownictwem dowódcy SS i policji w dystrykcie lubelskim SS-Brigadeführera Odilo Globocnika mieścił się w Lublinie przy ul. Spokojnej 1, w dawnej siedzibie Męskiego Gimnazjum i Liceum im. Stefana Batorego[7]. W czasie okupacji budynek nosił nazwę „Koszary im. Juliusa Schrecka” – na cześć pomysłodawcy SS i nieformalnego adiutanta Adolfa Hitlera Juliusa Schrecka[8]. Szefem sztabu akcji był Hermann Höfle[9].

W ramach operacji powstały trzy SS-Sonderkommandos Einsatz Reinhardt, SS wykorzystywało cudzoziemskich najemników, rekrutowanych przeważnie spośród jeńców sowieckich w niewoli niemieckiej. Komanda SS kierowały akcją zagłady w trzech ośrodkach: w Bełżcu, w Sobiborze i w Treblince. Na lokalizację obozów wybrano tereny leśne, leżące we wschodniej części Generalnego Gubernatorstwa, w pobliżu linii kolejowych. Ważnym czynnikiem lokalizacji obozów był fakt, że w ich pobliżu znajdowały się duże skupiska ludności żydowskiej[10].

Wykorzystywano również obozy powstałe w zamierzeniu jako koncentracyjne: Majdanek (KL Lublin) oraz Auschwitz-Birkenau (w prowincji Górny Śląsk).

 Osobny artykuł: Lublin (KL).

Żydzi ginęli także w towarzyszących deportacjom do obozów pacyfikacjach gett. Przywożono do nich także Żydów z innych krajów europejskich, m.in. z Holandii, Austrii, Słowacji, Niemiec i Grecji. W trzech głównych obozach akcji „Reinhardt” zamordowano ok. 135 tys. osób z zagranicy[11].

W skład zespołu zajmującego się eksterminacją Żydów na terenie Generalnego Gubernatorstwa wchodziło ok. 450 Niemców i Austriaków[12]. Zostali oni zobowiązani do nieudzielania jakichkolwiek informacji na temat jej przebiegu, a w obozach obowiązywał zakaz fotografowania[12].

Metoda zabijania została opracowana na podstawie wcześniejszych niemieckich doświadczeń „eutanazji” niepełnosprawnych i chorych umysłowo, jako „nieprzydatnych” (akcja T-4). Duża część niemieckiego i austriackiego personelu bezpośrednio dokonującego ludobójstwa uczestniczyła wcześniej w akcji T-4. Żydów zwożono do obozów pociągami (zwykle w nieludzkich warunkach, w zatłoczonych wagonach towarowych). Przybyłym kazano zdeponować kosztowności i rozebrać się, a następnie kierowano ich do komór gazowych (pod pretekstem kąpieli i dezynfekcji przed dalszą podróżą) i zagazowywano w ciągu 10–20 minut gazem spalinowym bądź cyklonem B. Przed zagazowaniem kobietom ścinano włosy, a wszystkim martwym ofiarom po wyciągnięciu z komór wyrywano sztuczne – złote lub srebrne – zęby. Ciała ofiar w pierwszym okresie grzebano, później palono. Popioły zakopywano na terenie obozów.

Na zakończenie akcji, w listopadzie 1943, przeprowadzono akcję Erntefest („Dożynki”)[10].

 Osobny artykuł: Aktion Erntefest.

Operację Reinhardt zrelacjonował w swoim raporcie SS-Gruppenführer Fritz Katzmann, Dowódca SS i Policji w Dystrykcie Galicja. Raport nazywany jest od nazwiska autora Raportem Katzmanna i zawiera szczegółowy urzędowy opis przeprowadzonej akcji eksterminacyjnej w tym dystrykcie.

W Generalnym Gubernatorstwie nie pozostało ani jedno getto[13].

Liczba ofiar[edytuj | edytuj kod]

Łącznie w czasie akcji „Reinhardt” zginęło ok. 1,85 mln Żydów[10], z czego w trzech głównych ośrodkach zagłady i na Majdanku ok. 1,5 mln[11]. Tysiące osób zamordowano podczas towarzyszących wysiedleniom egzekucji (m.in. ok. 30 tys. osób w dystrykcie krakowskim i ponad 100 tys. osób w dystrykcie Galicja)[11].

Wyniki finansowe[edytuj | edytuj kod]

Rzeczy odebrane ofiarom sortowano w obozach, a następnie odsyłano do podobozu Majdanka znajdującego się przy ul. Chełmskiej[14]. Tam zalegały na olbrzymich hałdach w hangarach po dawnej fabryce samolotów i barakach magazynowych. Przedmioty szczególnie wartościowe przewożono do budynku przy ul. Chopina 27 w Lublinie (budynek Biblioteki KUL)[15].

Gotówkę w markach niemieckich i polskich złotych, waluty obce w banknotach i złocie przekazywano do Banku Rzeszy, biżuterię, klejnoty, złote zegarki, stare monety etc. do Głównego Urzędu Gospodarczego i Administracyjnego SS, przedmioty wykonane z metali zwykłych przekazano wojsku, materiały włókiennicze (odzież, bieliznę, pierze) odsyłano do zakładów wskazanych przez Ministerstwo Gospodarki Rzeszy, sprzęty domowe w dobrym stanie osadnikom niemieckim w Generalnym Gubernatorstwie, a rzeczy gorszej jakości niszczono lub przekazywano miejscowej ludności[16].

Według przedstawionego przez Odila Globocnika szczegółowego sprawozdania, w okresie od 1 kwietnia 1942 do 15 grudnia 1943 korzyści finansowe dla III Rzeszy wynikające z przejęcia przedmiotów i środków finansowych należących do Żydów wyniosły 178,7 mln marek niemieckich[17][18]. Globocnik podkreślił jednocześnie, że do oszacowania ich wartości przyjęto najniższe ceny, a w przypadku walut zagranicznych ich kurs przedwojenny[19][20]. Uzyskano m.in.[21]:

  • 236 sztab złota o wadze 2,9 tony,
  • 2143 sztaby srebra o wadze 18,7 ton,
  • 15 kg platyny,
  • dewizy w banknotach z 48 krajów
  • dewizy w złotych monetach z 34 krajów
  • 15 883 złotych pierścieni z brylantami i diamentami,
  • 9019 złotych zegarków damskich na rękę
  • 3681 złotych męskich zegarków kieszonkowych
  • 60 125 zegarków różnego rodzaju
  • 103 614 zegarków wymagających naprawy
  • 114,2 kg pereł
  • 130 dużych brylantów
  • 29 391 par okularów,
  • 1901 wagonów materiałów włókienniczych.

Wszystkie wydatki związane z akcją „Reinhardt” (m.in. koszty transportu Żydów do obozów zagłady, które wyniosły ok. 4,7 mln marek) finansowano z odebranych Żydom zasobów gotówkowych[22][23].

Wartość mienia zagrabionego ludności żydowskiej była w rzeczywistości znacznie wyższa, niż określona w raporcie Globocnika. Wykazał on głównie przedmioty odebrane Żydom w obozach[24]. Zestawienie nie obejmuje także własności ofiar, którą zatrzymali dla siebie członkowie sztabu akcji, esesmani, członkowie formacji policyjnych i jednostek pomocniczych biorący udział w akcjach wysiedleńczych, funkcjonariusze administracji cywilnej oraz zwykli Niemcy[13].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Stosowana jest też pisownia Reinhard[1], zgodna z pisownią imienia Reinharda Heydricha, od którego pochodziła nazwa akcji[2][3]. Zapis „Reinhardt” wynikał z błędnej pisowni imienia Heydricha używanej m.in. przez Himmlera[4].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Aktion Reinhard, Action Reinhard Camps, 5 września 2006 [dostęp 2019-12-28] (ang. • niem. • niderl. • hiszp. • wł. • pol.).
  2. a b Libionka 2004 ↓, s. 96.
  3. a b Günther Morsch, Bertrand Perz: Neue Studien zu nationalsozialistischen Massentötungen durch Giftgas. Berlin 2011, ​ISBN 978-3-940938-99-2​, S. XVII.
  4. Richard Breitmann/Shlomo Aronson: Eine unbekannte Himmler-Rede vom Januar 1943. w: VfZ 38(1990), Seite 340.
  5. 70. rocznica akcji „Reinhardt” [w:] Zagłada Żydów. Studia i Materiały, t. 8, 2012, s. 19.
  6. Libionka 2004 ↓, s. 90.
  7. Libionka 2004 ↓, s. 97.
  8. Robert Kuwałek, Dariusz Libionka, Przybyli do getta... Odeszli w nieznane... Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Lublin: Państwowe Muzeum na Majdanku, 2013, s. 32, ISBN 978-83-62816-13-2.
  9. Libionka 2004 ↓, s. 99.
  10. a b c Wielka Encyklopedia PWN. Tom 23, Warszawa 2004, s. 222, ISBN 83-01-14191-3.
  11. a b c Libionka 2004 ↓, s. 238.
  12. a b Libionka 2004 ↓, s. 100.
  13. a b Dariusz Libionka, Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, Lublin: Państwowe Muzeum na Majdanku, 2017, s. 236, ISBN 978-83-62816-34-7.
  14. Libionka 2004 ↓, s. 199.
  15. Libionka 2004 ↓, s. 200.
  16. Piotrowski 1949 ↓, s. 28–29.
  17. Piotrowski 1949 ↓, s. 35.
  18. Piotrowski 1949 ↓, s. 108.
  19. Piotrowski 1949 ↓, s. 30.
  20. Piotrowski 1949 ↓, s. 37.
  21. Piotrowski 1949 ↓, s. 104–108.
  22. Piotrowski 1949 ↓, s. 28.
  23. Piotrowski 1949 ↓, s. 103.
  24. Artur Eisenbach, Hitlerowska polityka zagłady Żydów, Warszawa: Książka i Wiedza, 1961, s. 405.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]