Przejdź do zawartości

Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung (1941)

Dodaj linki
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Nie mylić z: jednostką o tej samej nazwie utworzoną we wrześniu 1939.
Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung
Historia
Państwo

 III Rzesza

Sformowanie

czerwiec 1941

Rozformowanie

wrzesień 1941

Komendanci
Pierwszy

Eberhard Schöngarth

Konflikty zbrojne
II wojna światowa
Organizacja
Dyslokacja

Galicja Wschodnia, Białostocczyzna, Polesie, Nowogródczyzna

Rodzaj sił zbrojnych

paramilitarny

Formacja

Sicherheitspolizei[1]

Rodzaj wojsk

szwadron śmierci

Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung – zbiorcze określenie kilku grup operacyjnych SD i Sicherheitspolizei, które po ataku Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 roku zostały wystawione przez struktury niemieckich służb bezpieczeństwa w Generalnym Gubernatorstwie, a następnie skierowane na wschód z zadaniem pacyfikacji nowo podbitych terytoriów.

Za organizację Einsatzgruppe z.b.V. odpowiadał dowódca SD i Sicherheitspolizei w Generalnym Gubernatorstwie, SS-Oberführer Eberhard Schöngarth. Na bazie podległych mu urzędów wystawiono co najmniej siedem oddziałów operacyjnych, z których najsilniejszym było Einsatzkommando z.b.V. Lemberg, działające we Lwowie i w innych miastach Galicji Wschodniej. Latem 1941 roku Einsatzgruppe z.b.V. dopuściła się licznych mordów na Żydach. Była także odpowiedzialna za mord profesorów lwowskich.

We wrześniu 1941 roku Einsatzgruppe z.b.V. została rozwiązana. Część funkcjonariuszy przeszła do stacjonarnych placówek SD i Sicherheitspolizei w nowo utworzonym dystrykcie Galicja, część powróciła do macierzystych urzędów.

Geneza

[edytuj | edytuj kod]

22 czerwca 1941 roku nazistowskie Niemcy dokonały zaskakującego ataku na ZSRR. Zadanie „politycznego zabezpieczenia” i pacyfikacji podbitego terytorium[2] nazistowskie kierownictwo powierzyło w pierwszym rzędzie czterem Einsatzgruppen – grupom operacyjnym SD i Sicherheitspolizei (SiPo), które podążały w ślad za nacierającymi na wschód armiami Wehrmachtu[3].

Wkrótce stało się jasne, że szybkie postępy niemieckiej ofensywy oraz stosunkowo niewielka liczebność czterech Einsatzgruppen (każda miała siłę mniej więcej batalionu)[4] prowadzą do sytuacji, w której znaczna część podbitego terytorium pozostaje nieobsadzona przez jednostki SS i Ordnungspolizei. W konsekwencji jeszcze przed końcem czerwca 1941 roku szef RSHA, SS-Gruppenführer Reinhard Heydrich, polecił dowódcy SD i SiPo (Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD, BdS) w Generalnym Gubernatorstwie, SS-Oberführerowi Eberhardowi Schöngarthowi, wesprzeć Einsatzgruppen operujące na froncie wschodnim[5].

Na bazie urzędów komendantów SD i SiPo (Kommandeur der Sicherheitspolizei und des SD, KdS) w stolicach dystryktów Generalnego Gubernatorstwa, Schöngarth zorganizował kilka Einsatzkommandos[5] (używano również nazwy Unterstützungstrupps – „oddziały wsparcia”)[6], które na przełomie czerwca i lipca 1941 roku zostały skierowane na wschód. Od 19 sierpnia były one określane zbiorczą nazwą Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung (pol. „Grupa operacyjna do zadań specjalnych”)[5].

Zadania i struktura

[edytuj | edytuj kod]

Oficjalnie zadaniem Einsatzgruppe z.b.V. było „rozpracowanie i oczyszczenie nowo okupowanego terenu tymczasowo znajdującego się naprzeciw własnych odcinków granicznych”[7].

Najsilniejszym oddziałem wystawionym przez struktury SD i SiPo w Generalnym Gubernatorstwie było Einsatzkommando z.b.V. Lemberg[8][1] (pol. „Oddział operacyjny do zadań specjalnych Lwów”). Dowództwo nad tą jednostką objął osobiście Eberhard Schöngarth[8]. Według niemieckiej dokumentacji w jej składzie znalazło się 150 funkcjonariuszy z urzędu KdS w Krakowie, 50 funkcjonariuszy z urzędu KdS w Warszawie, 30 funkcjonariuszy z urzędu KdS w Lublinie i prawdopodobnie około 20 funkcjonariuszy z urzędu KdS w Radomiu – razem około 250 osób[9][10]. Oddział miał także do dyspozycji pewną liczbę volksdeutschów i ukraińskich tłumaczy[9]. Dieter Pohl przypuszcza, że Schöngarth nadał oddziałowi taką liczebność m.in. po to, aby metodą faktów dokonanych zagwarantować, że obszary Galicji Wschodniej znajdą się w przyszłości pod jego policyjną władzą[9].

W Einsatzkommando z.b.V. Lemberg służyli między innymi SS-Hauptsturmführer Hans Krüger, SS-Untersturmführer Walter Kutschmann, SS-Sturmbannführer Kurt Stawizki, SS-Hauptscharführer Felix Landau[11].

Wysunięty pododdział Einsatzkommando z.b.V. Lemberg dotarł do Lwowa już popołudniu 2 lipca. W pierwszej połowie lipca część funkcjonariuszy została stamtąd wysłana do mniejszych miast Galicji Wschodniej: Tarnopola, Drohobycza i Rawy Ruskiej[12]. Według Ryszarda Torzeckiego Lwów i inne miasta Galicji Wschodniej stanowiły komendanturę o nazwie „Gebiet 444”. Autor ten podaje, że jednostce podlegała też komendantura na Wołyniu – „Gebiet 213”, obejmująca Kowel, Równe i Łuck[13].

Pohl podaje, że Schöngarth wystawił jeszcze dwa mniejsze oddziały: dla Białegostoku i Brześcia nad Bugiem[9]. Z ustaleń polskich historyków wynika jednak, że liczba Einsatzkommandos i Unterstützungstrupps wystawionych przez urzędy KdS w Generalnym Gubernatorstwie była większa. Wymieniają oni w tym kontekście:

  • EK pod dowództwem SS-Haupsturmführera Johannesa Böhma, wystawione przez urząd KdS w Warszawie, skierowane 3 lipca do Grodna. Liczyło 26 funkcjonariuszy[6];
  • EK pod dowództwem SS-Haupsturmführera Adolfa Bonifera, wystawione przez urząd KdS w Warszawie, skierowane 3 lipca do Bielska Podlaskiego, a stamtąd po kilku dniach do Mińska. Liczyło 31 funkcjonariuszy[14];
  • EK pod dowództwem SS-Haupsturmführera Ericha Engelsa, wystawione przez urząd KdS w Warszawie, operujące od 4 lipca w Nowogródku, a następnie w rejonie Baranowicz, Lidy i Słonimia. Liczyło 27 funkcjonariuszy[15];
  • EK pod dowództwem SS-Untersturmführera Wolfganga Birknera, wystawione przez urząd KdS w Warszawie, operujące w Białymstoku, a także w okolicach Bielska Podlaskiego i Grodna. Liczyło 28 funkcjonariuszy[15];
  • EK pod dowództwem SS-Obersturmführera Hermanna Worthoffa[16][17][a], wystawione przez urząd KdS w Lublinie, które wyruszyło 2 lipca[18], a tydzień później[19] dotarło do Pińska. Liczyło 18 funkcjonariuszy[18].
  • EK pod dowództwem SS-Untersturmführera Josefa Schmidta, wystawione przez urząd KdS w Lublinie, które 2 lipca wyruszyło Brześcia nad Bugiem. Liczyło 15 funkcjonariuszy[20].

Zbrodnie

[edytuj | edytuj kod]

W Galicji Wschodniej główne siły EG z.b.V. dowodzone przez Schöngartha miały według oficjalnych meldunków zamordować w ciągu dwóch miesięcy 9247 Żydów. Dieter Schenk przypuszcza jednak, że rzeczywista liczba ofiar była wyższa[21].

Dieter Pohl przypuszcza, że EG z.b.V. była inspiratorem masowych mordów na Żydach, dokonanych pod koniec lipca 1941 roku we Lwowie podczas tzw. Dni Petlury[22]. Kai Struve przypisuje jej odpowiedzialność za przeprowadzone wtedy egzekucje[23].

6–9 sierpnia, w ramach trzydniowej „akcji”, komando pod dowództwem Hermanna Worthoffa wspólnie z żołnierzami Brygady Kawalerii SS dokonało w Pińsku wielkiej masakry Żydów[24][25]. Zamordowano wtedy co najmniej 7 tys. osób[26] (część autorów jest skłonna szacować liczbę ofiar na 9 tys.[27] lub nawet 11 tys.[28]).

W nocy z 3 na 4 lipca 1941 roku funkcjonariusze Einsatzkommando z.b.V. Lemberg aresztowali we Lwowie 52 Polaków – profesorów uczelni wyższych, członków ich rodzin oraz osoby przebywające w ich mieszkaniach. Następnego poranka na Wzgórzach Wuleckich rozstrzelano 37 aresztantów[29]. W kolejnych dniach zamordowano jeszcze kilka innych osób, co podniosło całkowitą liczbę ofiar mordu profesorów lwowskich do 45 osób[30]. 3 sierpnia w Czarnym Lesie pod Stanisławowem jeden z pododdziałów komanda zamordował kilkuset przedstawicieli miejscowej polskiej inteligencji[31]. Oddziałowi przypisuje się także odpowiedzialność za wymordowanie personelu dydaktycznego Liceum Krzemienieckiego[32].

Rozwiązanie jednostki

[edytuj | edytuj kod]

1 września 1941 roku, miesiąc po utworzeniu dystryktu Galicja, funkcjonariusze służący w Einsatzkommando z.b.V. Lemberg zostali przeniesieni do nowo utworzonego urzędu Komendanta SD i SiPo we Lwowie oraz jego placówek terenowych[33]. Schöngarth powrócił natomiast do Krakowa[34].

Komanda z Białegostoku i Brześcia wycofano do Generalnego Gubernatorstwa[35].

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Andrzej Żbikowski podaje, że komandem dowodził SS-Haupsturmführer Hess. Patrz: Żbikowski 2006 ↓, s. 194.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b Struve 2016 ↓, s. 266.
  2. ↑ Pohl 1997 ↓, s. 52.
  3. ↑ Arad 2009 ↓, s. 54–55.
  4. ↑ Arad 2009 ↓, s. 55.
  5. ↑ a b c Buchler 1986 ↓, s. 13.
  6. ↑ a b Dmitrów 2003 ↓, s. 53.
  7. ↑ Schenk 2012 ↓, s. 122.
  8. ↑ a b Pohl 1997 ↓, s. 54.
  9. ↑ a b c d Pohl 1997 ↓, s. 53.
  10. ↑ Schenk 2012 ↓, s. 122, 147.
  11. ↑ Schenk 2012 ↓, s. 124–125, 185.
  12. ↑ Pohl 1997 ↓, s. 53–54.
  13. ↑ Torzecki 1993 ↓, s. 118.
  14. ↑ Dmitrów 2003 ↓, s. 53–54.
  15. ↑ a b Dmitrów 2003 ↓, s. 54.
  16. ↑ Pieper 2015 ↓, s. 93.
  17. ↑ Cüppers 2005 ↓, s. 155.
  18. ↑ a b Żbikowski 2006 ↓, s. 194.
  19. ↑ Buchler 1986 ↓, s. 16.
  20. ↑ Żbikowski 2006 ↓, s. 194, 201.
  21. ↑ Schenk 2012 ↓, s. 127–128.
  22. ↑ Pohl 1997 ↓, s. 64–65.
  23. ↑ Struve 2016 ↓, s. 274.
  24. ↑ Pieper 2015 ↓, s. 93–97.
  25. ↑ Cüppers 2005 ↓, s. 155–161.
  26. ↑ Pieper 2015 ↓, s. 96.
  27. ↑ Cüppers 2005 ↓, s. 161.
  28. ↑ Buchler 1986 ↓, s. 17.
  29. ↑ Schenk 2012 ↓, s. 170–183.
  30. ↑ Schenk 2012 ↓, s. 189, 192.
  31. ↑ Schenk 2012 ↓, s. 261.
  32. ↑ Torzecki 1993 ↓, s. 119.
  33. ↑ Pohl 1997 ↓, s. 86, 88, 142.
  34. ↑ Pohl 1997 ↓, s. 86.
  35. ↑ Pohl 1997 ↓, s. 142.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Yitzhak Arad: The Holocaust in the Soviet Union. Lincoln i Jerusalem: University of Nebraska Press i Yad Vashem, 2009. ISBN 978-0-8032-4519-8. (ang.).
  • Yehoshua Buchler. Kommandostab Reichsfūhrer-SS: Himmler’s Personal Murder Brigades in 1941. „Holocaust and Genocide Studies”. 1 (1), 1986. (ang.). 
  • Martin Cüppers: Wegbereiter der Shoah: die Waffen-SS, der Kommandostab Reichsführer-SS und die Judenvernichtung 1939–1945. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 2005. ISBN 3-534-16022-3. (niem.).
  • Edmund Dmitrów: Grupy operacyjne Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w województwie białostockim w pierwszych tygodniach operacji „Barbarossa”. Zadania i organizacja działań. W: Jan Jerzy Milewski, Anna Pyżewska (red.): Początek wojny niemiecko-sowieckiej i losy ludności cywilnej. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2003. ISBN 83-89078-25-2.
  • Henning Pieper: Fegelein’s Horsemen and Genocidal Warfare. The SS Cavalry Brigade in the Soviet Union. Houndmills, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2015. ISBN 978-1-137-45633-5. (ang.).
  • Dieter Pohl: Nationalsozialistische Judenverfolgung in Ostgalizien 1941–1944. München: R. Oldenbourg Verlag, 1997. ISBN 3-486-56313-0. (niem.).
  • Dieter Schenk: Noc morderców. Kaźń polskich profesorów we Lwowie i holokaust w Galicji Wschodniej. Kraków: Wysoki Zamek, 2012. ISBN 978-83-936117-1-3.
  • Kai Struve: Einsatzkommando Lemberg, ukraińska milicja i „dni Petlury” 25 i 26 lipca 1941 roku. W: Andrzej A. Zięba: OUN, UPA i zagłada Żydów. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2016. ISBN 978-83-7638-682-9.
  • Ryszard Torzecki: Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na terenie II Rzeczypospolitej. Warszawa: PWN, 1993. ISBN 83-01-11126-7.
  • Andrzej Żbikowski: U genezy Jedwabnego. Żydzi na kresach Północno-Wschodnich II Rzeczypospolitej: wrzesień 1939 – lipiec 1941. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny, 2006. ISBN 83-85888-55-1.
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Einsatzgruppe_zur_besonderen_Verwendung_(1941)&oldid=78248262”