Ejsymonty Wielkie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ejsymonty Wielkie
Państwo  Białoruś
Obwód grodzieński
Rejon brzostowicki
Wysokość 119 m n.p.m.
Nr kierunkowy +375 1511
Kod pocztowy 231785
Położenie na mapie Białorusi
Mapa lokalizacyjna Białorusi
Ejsymonty Wielkie
Ejsymonty Wielkie
Ziemia53°22′07″N 24°04′52″E/53,368611 24,081111
Portal Portal Białoruś

Ejsymonty Wielkie[1], Wielkie Ejsmonty, Wielkie Eysmonty (biał. Вялікія Эйсманты, Wialikija Ejsmanty[1], ros. Большие Эйсмонты, Bolszyje Ejsmonty) – agromiasteczko na Białorusi, w obwodu grodzieńskim, w rejonie brzostowickim, w sielsowiecie ejsymontowskim. Położona jest 37 km na południowy wschód od Grodna, 20,6 km od granicy polsko-białoruskiej.

Historia[edytuj]

XVI - XVIII wiek[edytuj]

Nazwa Eysymontty pojawia się już w XVI w. Początkowo obejmowała całość ziemi posiadanej przez bojarów Eisimontów w wołosti wołpieńskiej. W liście królewskim Zygmunta Augusta potwierdzającym sprzedaż dóbr przez Ambrożego Piotrowicza Eisimonta z 1570 r., możemy przeczytać "w powietie Horodienskom w Eisimontach leżaczoje na Burniewie"[2]. Początkowo obejmowała całość ziemi posiadanej przez bojarów Eisimontów. W XVII w. okolica szlachecka położona pomiędzy majątkami Iwanowce i Kuliki. W 1660 r. Anna Eysymontowa, żona Pawła wraz z synem Jakubem (dziedzicem Iwanowców) funduje kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny. Dzięki staraniom Eysymontów przy wsparciu miejscowej szlachty król Jan Kazimierz podnosi Eysymonty do rangi parafii (1665), co było uznaniem dla wagi i zasług wojennych miejscowej społeczności.

W końcu XVII w. dziedzicem Iwanowców zostaje Aleksander Eysymontt, komornik brzeski.[3]. Po śmierci Jerzego Eysymontta (2 grudnia 1789), proboszcza wielkoejsmontowskiego i kanonika inflanckiego, który sprawował kuratelę nad dobrami po śmierci brata Krzysztofa (zm. 1784), namiestnika petyhorskiego, majątek przeszedł na Atanazego Eysymontta (1762-1832), pułkownika jazdy polskiej (brata Anzelma). Po jego śmierci dziedziczką była córka Ewa Jaskołdowa, sędzina grodzieńska - żona Józefa.

XIX - XX wiek[edytuj]

W XIX w. Okolicę zamieszkują zarówno Eysymontowie jak i przedstawiciele blisko spokrewnionych rodzin: Jodkowscy, Kulikowscy, Steckiewiczowie, Rogowscy, Siezieniewszy, Siemaszkowie, Tołłoczkowie, Nawrotyńscy, Petelczycowie, Dziemiańczuki a także Narbuttowie[4].

W czasach zaborów nazwę Ejsymonty Wielkie nosiły: wieś i dwie okolice. Wszystkie położone były w granicach Imperium Rosyjskiego, w guberni grodzieńskiej, w powiecie grodzieńskim. Wieś w gminie Bohorodzicka w 1900 roku miała 4 domy i ziemie o powierzchni 90 dziesięcin włościańskich (ok. 98,3 ha) oraz 33 dziesięcin kościelnych (ok. 36,1 ha). Okolica w gminie Bohorodzicka miała powierzchnię 259 dziesięcin (ok. 283,0 ha). Okolica w gminie Indura miała powierzchnię 21 dziesięcin (ok. 22,9 ha)[5].

Od 1919 r. w granicach II Rzeczypospolitej. 7 czerwca 1919 roku, wraz z całym powiatem grodzieńskim, weszła w skład okręgu wileńskiego Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich – tymczasowej polskiej struktury administracyjnej[6]. Latem 1920 roku zajęta przez bolszewików, następnie odzyskana przez Polskę. 20 grudnia 1920 roku włączona wraz z powiatem do okręgu nowogródzkiego[7]. Od 19 lutego 1921 roku[8] w województwie białostockim, w powiecie grodzieńskim, centrum administracyjne gminy Wielkie Ejsymonty. W 1921 r. nazwę Wielkie Ejsymonty nosiła już tylko jedna miejscowość – okolica. Było w niej 71 domów mieszkalnych[9].

W wyniku napaści ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 r. miejscowość znalazła się pod okupacją sowiecką. W pierwszych dniach po wkroczeniu wojsk sowieckich na terytorium Polski, na terenie gminy Wielkie Ejsymonty miało miejsce szczególne nasilenie mordów i grabieży. Ich ofiarami padali zamożniejsi mieszkańcy, urzędnicy, policjanci i żołnierze Wojska Polskiego (zazwyczaj Polacy), sprawcami natomiast były zbrojne grupy skomunizowanych chłopów i kryminalistów, działające z inspiracji ZSRR (zazwyczaj Białorusini i Żydzi)[10].

W październiku 1939 roku miejscowość Ejsymonty Wielkie znalazła się w składzie Zachodniej Białorusi – marionetkowego bytu państwowego utworzonego przez sowieckie władze okupacyjne. 2 listopada została włączona do Białoruskiej SRR. 4 grudnia 1939 r. włączona do nowo utworzonego obwodu białostockiego. Od czerwca 1941 roku pod okupacją niemiecką. 22 lipca 1941 r. włączona w skład okręgu białostockiego III Rzeszy. W 1944 roku ponownie zajęta przez wojska sowieckie i włączona do obwodu grodzieńskiego Białoruskiej SRR. Od 1991 r. w składzie niepodległej Białorusi.

Między 2005 i 2009 Ejsymonty Wielkie otrzymały status agromiasteczka[11].

Demografia[edytuj]

W 1900 roku wieś Ejsymonty Wielkie miała 29 mieszkańców[5]. Według spisu powszechnego z 1921 roku, okolica zamieszkana była przez 390 osób, w tym 389 Polaków i 1 Białorusina. Katolicyzm wyznawało 387 jej mieszkańców, prawosławie – 3[9].

Zabytki[edytuj]

  • Kościół Wniebowzięcia NMP i św. Jana Nepomucena, rok budowy 1640, 1849-50

Kościół Parafialny[edytuj]

Kościół parafialny w Wielkich Ejsymontach. Fot. T. Ejsmont

Nie jest pewne kiedy powstał pierwszy kościół. Najstarsze informacje dotyczą kościoła ufundowanego przez Annę Eysymontową (z domu Wnuczko-Łobaczewska) i jej syna - Jakuba w 1650 r., chociaż można spotkać się też z informacją, że najstarszy kościół modrzewiowy stanął tu ok. 1425 roku[12]. W 1665 roku utworzono parafię eysymontowską. W 1722 roku kościół spłonął. W 1728 r. został prowizorycznie odbudowany, lecz dopiero w 1748 r. za sprawą Michała Eysymontta, późniejszego chorążego grodzieńskiego został odbudowany de facto i w pełnej okazałości. Wszystkie te kościoły były drewniane. Dopiero w 1843 r. za sprawa ks. Michała Siezieniewskiego i wielkiej ofiarności miejscowej szlachty rozpoczęto budowę kościoła murowanego. Prace ukończono zapewne w 1850 r. Ostatnie datki na budowę kościoła wpłynęły jeszcze w 1854 r. W 1931 r. parafia należała do dekanatu Łunna i liczyła 2.667 wiernych[potrzebny przypis].

W krypcie kościoła ejsmontowskiego zostali pochowani:

  • 1768 - Michał Józef Eysymontt - chorąży grodzieński[13].
  • 1770 - Anna z Zaniewskich Eysymonttowa (1694-1770)[14] - mierniczyna Wielkiego Księstwa Litewskiego
  • 1822 - Szymon Zawistowski (1738-1822), sędzia grodzieński, ojciec Józefy Eysymonttowej, wojskiej grodzieńskiej[15]

W skład parafii w roku 1744 wchodziły następujące miejscowości: Eysymonty, Piaski, Nowydwór, Nowosiółki, Kobielniki, Żukiewicze (wieś i okolica szlachecka), Olekszyce, Rymuciowce, Kojeniowce, Kraśnik, Ogrodniki, Misiewicze, Kniaziewicze, Jarmolicze, Jodkowce, Wojtowszczyzna, Jurowce, Wicicze, Staniewicze, Łaniewicze, Zaniewicze, Maciejowce, Glindzicze, Siemierenki, Odźwierne, Siezienioewicze, Radziewicz, Kulowszczyzna, Gudziewicze, Mitkiewicze, Dublany, Kowale, Kuliki, Burniewo, Wołotynie i Trzeciaki.[16]


W 1793 roku za dekretem biskupa wileńskiego Ignacego Massalskiego parafia została podzielona. Okolice Zaniewicze, Łaniewicze i Staniewicze weszły w skład nowo utworzonej parafii Świsłockiej, po jej likwidacji w 1832 roku, powróciły do parafii. W 1867 w skład parafii weszły też miejscowości należące do zlikwidowanej parafii w Brzostowicy Wielkiej.

Proboszczowie kościoła parafialnego w Wielkich Eysymontach[17][18][edytuj]

  • Jerzy Karaś
  • Kazimierz Jan Woysznarowicz (1668)
  • Paweł Dzierzka – od 1669
  • Paweł Siechnowicz – do 1722 (zmarł)
  • Antoni Józef Kalecki – 1722–1728
  • Łukasz Długoborski – w 1728
  • Michał Kasper Orzechowski – 1732–1735
  • Jan Szyszka - przypuszczalnie 1736–1739
  • Andrzej Józef Eysymontt – 1739 – po 1749
  • Jerzy Józef Eysymontt – ok. 1759–1789
  • Antoni Eysymontt – 1790-1806
  • Michał Siezieniewski – 1812–1851
  • Dominik Malejewski – 1851–1865
  • Stefan Rogowski 1865-1866
  • Benedykt Nakutowski 1866-1867
  • Ignacy Pongański 1866 - po roku 1872
  • Dominik Jarosz – na pewno w 1903 r.
  • Konstanty Kretowicz – 1912–1924
  • Edmund Pietkiewicz – 1926–1952

Ludzie związani z Wielkiemi Ejsymontami[edytuj]

Uczestnicy Powstania Styczniowego w 1863 roku z Parafii Wielkie Ejsymonty[19][edytuj]


Bibliografia[edytuj]

  • J. Dąbrowski, Spis ludności parafii Wielkie Eysymontty sporządzony w roku 1861 najpewniej przez Ks. Dominika Malejewskiego, proboszcza kościoła Eysymonttowskiego, Wielkie Eysymontty-Gdańsk 2009
  • T. Ejsmont, Ejsmontowie, Modlica 2009, ​ISBN 83-922036-1-5
  • J. Makarczyk - Dzieje OO. Franciszkanów w Świsłoczy - Zaniewicze oraz spis wiernych parafii Wielkie Ejsmonty, Grodno 2009

Przypisy

  1. a b Białoruś. W: Główny Geodeta Kraju: Nazewnictwo geograficzne świata. T. 11: Europa. Część I. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2009, s. 41. ISBN 978-83-254-0463-5. [dostęp 2011-03-01].
  2. Lietuvos Metrika, Užrašymų knyga 51, Vilnius 2000 (Metryka Litewska, Księga Zapisów nr 51 (1566-1574), Wilno 2000), s. 290
  3. A. Boniecki, Herbarz Polski, T. V, W. 1899-1901, s. 238
  4. J. Makarczyk - Dzieje OO. Franciszkanów w Świsłoczy - Zaniewicze oraz spis wiernych parafii Wielkie Ejsmonty, Grodno 2009
  5. a b Ejsymonty Wielkie w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo. Warszawa, 1900.
  6. Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41
  7. Dz.U. z 1920 r. Nr 115, poz. 760
  8. Dz.U. z 1921 r. Nr 16, poz. 93
  9. a b Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.. T. 5: Województwo białostockie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1924, s. 41. [dostęp 2010-11-28].
  10. Marek Wierzbicki: Mordy i grabieże po 17 września 1939 roku. W: Marek Wierzbicki: Polacy i Białorusini w zaborze sowieckim. Stosunki polsko-białoruskie na ziemiach północno-wschodnich II RP pod okupacją sowiecką 1939–1941. Wyd. 2. Warszawa: Stowarzyszenie Kulturalne Fronda, 2007, s. 99, seria: Biblioteka historyczna Frondy. ISBN 978-83-88747-76-2.
  11. Bierastavicki rajon (biał.). Grodzieński Obwodowy Komitet Wykonawczy. [dostęp 2010-04-29].
  12. Kartka z dziejów Kościoła Katolickiego w Polsce Rosyjskiej, opisał według źródeł wiarygodnych X.Y.Z. (W. Sułkowski), II. Biskupstwo Wileńskie, Kraków 1889, s. 296
  13. W swoim testamencie z roku 1811, Ferdynand Eysymontt, wojski grodzieński, powiada że kości jego rodziców zostały złożone w kościele w Wielkich Eysymontach.
  14. Księga pogrzebowa parafii Wielkie Eysymonty 1769-1819, zapis nr 14 sygnowany datą 2 stycznia 1770.
  15. Księga Pogrzebowa parafii Wielkie Eysymontty 1820-1826, metryka nr 121: Jabłonów, parafia Łunieńska. Zmarł 4 listopada Szymon Zawistowski, sędzia powiatu grodzieńskiegoprzezywszy lat 84 i został pochowany w świątyni parafialnej Eysmonttowskiej.
  16. Synodus Dioecesana Vilensis, Wilno 1744, s. 94-95
  17. J. Makarczyk - Dzieje OO. Franciszkanów w Świsłoczy - Zaniewicze oraz spis wiernych parafii Wielkie Ejsmonty, Grodno 2009
  18. Księgi parafialne kościoła w Wielkich Eysymontach
  19. J. Jodkowski. Rok 1863 w powiecie grodzieńskim. [W:] "Echo Grodzieńskie", Grodno, 1921. N-ry 18, 28, 31—36, 159—160, 162, 166—169, 171—173, 175—177, 179. Całość opublikowana w "Горад Святога Губерта: альманах лакальнай гісторыі". Выпуск 8 (2014) / рэдкал. І.Соркіна [і інш.]. — Гродна, 2014.

Linki zewnętrzne[edytuj]