Eko-filozofia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Eko-filozofia – termin stosowany na oznaczenie odłamu filozofii ekologicznej (ekofilozofii), którego twórcą był Henryk Skolimowski (ur. w 1930 r. w Warszawie), polski filozof, profesor działający głównie w Stanach Zjednoczonych. Pisał oraz publikował dzieła głównie po angielsku. Eko-filozofia rozwijana była od połowy lat 70-tych XX wieku, obejmując zagadnienia: aksjologiczne, kosmologiczne, teologiczne, etyczne, epistemologiczne i antropologiczne, jak również zagadnienia będące przedmiotem zainteresowania filozofii nauki, filozofii społecznej, filozofii kultury i filozofii techniki.

Główne idee[edytuj | edytuj kod]

Naczelną ideą eko-filozofii, będącą również podstawą jej epistemologii jest holizm, czyli całościowe postrzeganie rzeczywistości, przeciwstawne mechanistycznemu i pozytywistycznemu paradygmatowi poznania, wywodzącemu się z tradycji kartezjańsko-newtonowskiej. Integralnym składnikiem obrazu rzeczywistości jest ludzki umysł, który ma charakter niezbywalny i współtworzący świat. Stąd też wywodzi się idea umysłu partycypującego, rozwinięta w swoistą koncepcję epistemologiczną. Drugim składnikiem nowego, systemowego paradygmatu poznawczego eko-filozofii jest podejście ewolucyjne (procesualne), dostrzegające jedność, wzajemne powiązanie i celowość całej rzeczywistości, w szczególności życia biologicznego, świata i kosmosu. Wyraża się to również w perspektywie eschatologicznej i historiozoficznej[1]. Naczelną ideą to odzwierciedlającą jest hasło The World as Sanctuary („Świat jako Sanktuarium”). Świat jest miejscem przyjaznym człowiekowi, wymagającym szacunku i czci, a nie mechanistycznym zegarem i terenem do egoistycznej eksploatacji. Zakłada to rozwój wewnętrzny człowieka, który wraz z rozwojem świadomości, duchowości i wrażliwości świadczy o naszym człowieczeństwie[2].

Współczesny poziom degradacji środowiska naturalnego jest dla Skolimowskiego punktem wyjścia radykalnej krytyki nowożytnej cywilizacji zachodniej. Sam tytuł jego głównego dzieła - Filozofia żyjąca - jest polemiczny wobec jednostronnie pozytywistycznych nurtów filozoficznych XX w., w których jak ów tytuł sugeruje nie ma życia, gdyż w analizach języka przepadł sokratejski wątek królowej nauk[3]. Eko-filozofia stanowi więc próbę powrotu do źródłowej, mądrościowej wizji filozofii, służącej życiu i jego wartości[4]. Przykładem tzw. życiowskazu eko-filozofii są zalecenia „ekologii umysłu” jak np. „Nie pozwól, aby Twój umysł stał się koszem na śmieci”[5]. Jak czytamy w jego książce Filozofia żyjąca. Ekofilozofia jako drzewo życia: „istnieje potrzeba stworzenia alternatywnego stylu życia, który powinien oznaczać zmiany nie tylko w naszej technologii, ekonomii i wzorach życia, lecz zmiany w naszej moralności, racjonalności i pojęciowym myśleniu”[6].

Koncepcja świata jako Sanktuarium zakłada postawę rewerencji, która prowadzi do odpowiedzialności, implikującej z kolei właściwą, proekologiczną świadomość, postawę i styl życia. Wartości te tworzą ekoetykę (na gruncie eko-filozofii określaną jako eko-etykę), bazującą na takich wartościach, jak (obok wspomnianej wcześniej zasady odpowiedzialności i rewerencji): afirmacja życia, umiarkowanie, różnorodność, empatia, ekosprawiedliwość dla wszystkich. W swojej filozofii Skolimowski nawiązuje, wykorzystuje i rozwija idee: ewolucjonizmu P. Teilharda de Chardin, A. N. Whitehead'a, zasady antropicznej, jak również nawiązuje do dorobku takich myślicieli i uczonych jak: Sokrates, Platon, B. Spinoza, J.J. Rousseau, romantyczni filozofowie przyrody, H. Bergson, A. Leopold, Gandhi, A. Schweitzer, F. Capra, D. Bohm.

Eko-filozofię, włącznie z innymi prądami filozofii ekologicznej uznaje się za teoretyczną i aksjologiczną podbudowę współczesnego światopoglądu ekologicznego, proekologicznego systemu wartości oraz strukturalne uzasadnienie koncepcji trwałego i zrównoważonego rozwoju (sustainable development)[7][8]. Razem z innymi odłamami filozofii ekologicznej, jak ekologia głęboka (ekozofia) A. Naessa czy ekofeminizm jest traktowana jako dziedzina zainteresowań szeroko pojętej ekologii społecznej[9].

Geneza, tło i główne dzieła[edytuj | edytuj kod]

Tak jak inne odłamy ekofilozofii, tworzone od lat 60. XX wieku, eko-filozofia była odpowiedzią na potrzebę przeciwdziałania coraz szerzej postrzeganemu kryzysowi społeczno-ekologicznemu, artykułowanemu w licznych ruchach społecznych, kontrkulturowych i ekologicznych tamtego okresu oraz próbą nakreślenia konstruktywnych podstaw dla nowego, ekologicznego światopoglądu[10]. Eko-filozofia kształtowała się w opozycji wobec tzw. filozofii analitycznej, skoncentrowanej na analizie języka, kierując się w stronę prób udzielenia odpowiedzi na żywotne problemy cywilizacji technicznej i życia współczesnego człowieka, poszukującego sensu. Eko-filozofia przeciwstawia się takim postawom i tendencjom ideowym i cywilizacyjnym jak: mechanicyzm, materializm, dualizm, atomizm, redukcjonizm, scjentyzm, ekonomizm, konsumpcjonizm, technokratyzm, antropocentryzm - analizując ich przyczyny i projektując stanowiska alternatywne. Jako odłam filozofii ekologicznej (ekofilozofii) odróżnia się od ekologii głębokiej (ekozofii) stworzonej przez norweskiego filozofa Arne Naessa (1912-2009) i jego kontynuatorów B. Devalla i G. Sessionsa; nowej opowieści o ziemi Th. Berry'ego; ekologii społecznej M. Bookchina; hipotezy Gai J. Lovelocka, koncepcji odpowiedzialności H. Jonasa, poszczególnych prądów etyki środowiskowej[11] czy też ruchu New Age[12][13].

Źródłowym manifestem eko-filozofii był esej pt. Ecological humanism (Ekologiczny humanizm), wygłoszony w czerwcu 1974 w czasie sympozjum na temat alternatywnej technologii, w Architecture Association School of Architecture w Londynie. W roku 1977 ukazał się mały traktat filozoficzny pod tym samym tytułem[14]. Rok później „ekologiczny humanizm” został zastąpiony terminem „eko-filozofia” i dalej był konsekwentnie stosowany. W roku 1981 ukazała się główna publikacja nt. filozofii ekologicznej pt. Eco-philosophy: Designing New Tactics for Living[15]. Było to oficjalne oznajmienie nowego kierunku filozofii współczesnej. Wkrótce po ukazaniu się dzieło to zostało przetłumaczone na 10 języków. Następny etap rozwoju eko-filozofii prowadził do eko-teologii. W 1984 roku odbyła się pierwsza międzynarodowa konferencja na temat ekoteologii, w Dartington Hall w Devon, której efektem była rozprawa Eco-Theology: Toward a Religion for our Times[16] a później dzieło pt. A Secred Place to Dwell[17] (jego polskie tłumaczenie ukazało się w roku 1999 pt. Święte Siedlisko Człowieka).

Następna faza rozwoju eko-filozofii dotyczyła przedefiniowania roli i znaczenia umysłu w filozofii i całym kosmosie. Główne dzieło na ten temat (prawdopodobnie opus magnum Skolimowskiego) nosi tytuł The Participatory Mind (Umysł partycypujący)[18], przetłumaczona na język czeski, ale nie na polski. W 1992 roku okazała się książka Living Philosophy: Eco-Philosophy as a Tree of Life (Filozofia żyjąca: Eko-filozofia jako drzewo życia)[19]. Do głównych prac z zakresu eko-filozofii Henryka Skolimowskiego, które ukazały się w języku polskim należą:

  1.  Ocalić Ziemię – Świt filozofii ekologicznej, Warszawa 1991;
  2.  Medytacje o prawdziwych wartościach człowieka który poszukuje sensu życia, Wrocławska Oficyna Wydawnicza Astrum, Wrocław 1991;
  3.  Eseje o ekologii, Warszawa 1992;
  4.  Nadzieja Matką Mądrych, Biblioteka Ery Ekologicznej Towarzystwo Przyjaciół Filozofii Ekologicznej, Warszawa 1993;
  5. Filozofia Żyjąca Eko-filozofia jako Drzewo Życia, Wydawnictwo Pusty Obłok, Warszawa 1993;
  6.  Technika a Przeznaczenie Człowieka, Wydawnictwo ETHOS, Warszawa 1995;
  7.  Święte Siedlisko Człowieka, Centrum Uniwersalizmu przy Uniwersytecie Warszawskim, Polska Federacja Życia, Warszawa 1999;
  8.  Wizje Nowego Millenium, Wydawnictwo EJB, Kraków 1999;
  9.  Zielone Oko Kosmosu, Wokół Ekofilozofii w Rozmowie i Esejach, Wydawnictwo Atla 2, Wrocław 2003;
  10. Geniusz Światła a świętość życia, Biblioteka Filozoficzna, Oficyna Wydawnicza Vega, Warszawa 2007.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. L. Gawor, Historiozoficzny aspekt ekofilozofii Henryka Skolimowskiego, Problemy Ekorozwoju, Problem of Sustainable Development 2012, vol. 7, no 1 Politechnika Lubelska 2012
  2. Henryk Skolimowski's eco-philosophy, Dialogue and Universalizm No. 4/2013.
  3. K. Waloszczyk, Planeta nie tylko ludzi, PIW Warszawa 1997
  4. M. Niedek Eko-filozofia - powrót do mądrości w: A. Papuziński, Z. Hull: Wokół eko-filozofii. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Henrykowi Skolimowskiemu dla uczczenia siedemdziesięciolecia urodzin. Bydgoszcz: Wyd. Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2001
  5. H. Skolimowski Ocalić Ziemię – Świt filozofii ekologicznej, Warszawa 1991
  6. H. Skolimowski, Filozofia Żyjąca Eko-filozofia jako Drzewo Życia, Wyd. Pusty Obłok, Warszawa 1993
  7. S. Kozłowski, Przyszłość ekorozwoju, Wyd. KUL, Lublin 2005
  8. A. Papuziński, Z. Hull: Wokół eko-filozofii. Księga jubileuszowa ofiarowana Profesorowi Henrykowi Skolimowskiemu dla uczczenia siedemdziesięciolecia urodzin. Bydgoszcz: Wyd. Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2001
  9. D. Kiełczewski, Ekologia społeczna, wyd. II, Wyd. Ekonomia i Środowisko, Białystok 2001
  10. K. Waloszczyk, Kryzys ekologiczny w świetle ekofilozofii, Wyd. Politechniki Łódzkiej, Łódź 1996
  11. M. Bonenberg, Etyka środowiskowa: założenia i kierunki, Zakład Etyki w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1992
  12. W. Tyburski, Powstanie i rozwój filozofii ekologicznej. Problemy Ekorozwoju, Problem of Sustainable Development 2006, vol. 1, no 1 Politechnika Lubelska 2006
  13. J. M. Dołęga, Ekofilozofia - nauka XXI wieku, Problemy Ekorozwoju, Problem of Sustainable Development 2006, vol. 1, no 1 Politechnika Lubelska 2006
  14. H. Skolimowski, Ecological humanism, Gryphon Press, Lewes, Sussex 1977
  15. H. Skolimowski, Eco-philosophy: Designing New Tactics for Living, Marion Boyars Publishers, London 1981
  16. H. Skolimowski, Eco-Theology: Toward a Religion for our Times, Eco-Philosophy Centre 1985
  17. H. Skolimoski, A Secred Place to Dwell: Living with Reverence Upon the Earth, Element Book, UK 1993
  18. H. Skolimowski, The Participatory Mind, A New Theory of Knowledge and of the Universe, Penguin books, London 1994
  19. H. Skolimowski, Living Philosophy: Eco-Philosophy as a Tree of Life, Penguin Books, London 1992