El Greco

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy malarza. Zobacz też: El Greco (ujednoznacznienie).
El Greco
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος
El Greco - Portrait of a Man - WGA10554.jpg
Autoportret (domniemany), (1590-1600)
Data i miejsce urodzenia 1541, Fodele lub Kandia, Grecja
Data i miejsce śmierci 7 kwietnia 1614, Toledo, Hiszpania
Dziedzina sztuki malarstwo, rzeźbiarstwo
Styl manieryzm
Ważne dzieła Pogrzeb hrabiego Orgaza

El Greco, właściwie Domenikos Theotokopulos, gr. Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (ur. ok. 1541 w Fodele lub w Kandii na Krecie, zm. 7 kwietnia 1614 w Toledo) – hiszpański malarz, rzeźbiarz i architekt pochodzenia greckiego, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli manieryzmu.

Jego twórczość określona została przez idee kontrreformacji i wizje hiszpańskich mistyków. Obrazy El Greca są pełne ekstazy, mają żywą kolorystykę i wyróżniają się ekspresją form.

Życiorys[edytuj]

Data i miejsce urodzin[edytuj]

El Greco urodził się na, należącej wówczas do Republiki Weneckiej, Krecie w mieście Kandia (późniejszy Heraklion) w 1541 roku[1][2], jako Domenikos Theotokopulos. Według niektórych badaczy mógł urodzić się w górskiej wiosce Fódele, w pobliżu Kandii[3]. Ojcem El Greca był Tzortzis (Zorzi) Theotokopulos, zamożny Grek[4] pochodzący z rodu wywodzącego się z Bizancjum; jego przodek przybył na wyspę jeszcze w XIV wieku[3].

Data urodzenia została ustalona na podstawie zeznań samego El Greco, jakie złożył w październiku i listopadzie 1606 roku, w związku pozwem z udziałem Bractwa Nuestra Señora de la Caridad w Illescas[5]; El Greco podał wówczas swój wiek: sześćdziesiąt pięć lat.[3][6]. Jak podaje hiszpański historyk sztuki Fernando Marias w swojej najnowszej monografii poświęconej El Grecowi, w pierwszej biografii artysty napisanej w 1724 roku przez Antonia Palomina, podana została błędna data śmierci - 1625 (w rzeczywistości 1614) oraz krótka ale jakże istotna informacja: "zmarł w wieku 77 lat"[5]. Przyjmując prawidłową datę śmierci, El Greco miałby urodzić się w 1537 roku. Marias przyjmuje więc datę urodzin El Greca pomiędzy 1537 a 1541 lub 1542, zaznaczając, iż każda z tych dat może być prawidłowa[5]. Na datę wcześniejszą wskazuje również fakt, że w najwcześniejszym zachowanym dokumencie związanym z El Grekiem, datowanym na 28 września 1563 roku wspomina się o malarzu jako o "mistrzu sztuki malarskiej". Biorąc pod uwagę, że minimalnym wiekiem potrzebnym do otwarcia własnego warsztatu było około dwudziestu pięciu lat, wcześniejsza data urodzin El Greca jest wielce prawdopodobna[5].

Kreta[edytuj]

Pierwsze nauki malarstwa Domenikos pobierał prawdopodobnie u któregoś z miejscowych mistrzów malarskich: Zuana Evripiotiosa, Andreasa Cassomatisa lub Zuana Stroskiadisa[4]. Mógł również szkolić się u zakonników z klasztoru Św. Katarzyny na Krecie, w miejscowej szkole malarzy ikon, działającej w kręgu tradycji sztuki bizantyjskiej lub w szkole w Mistra, na Peloponezie, kształtującą malarzy fresków. Prace tej szkoły charakteryzowały się "hieratycznością przedstawień, mistycznym nastrojem, osobliwą skłonnością do wydłużania postaci i upodobanie do koloru zielonego[3].

Ostatnie zachowane dowody jego pobytu na wyspie pochodzą z 6 czerwca 1566 roku, kiedy złożył podpis jako świadek przy sprzedaży nieruchomości; przy swoim nazwisku dodał tytuł "maistro Menegos Theotokopoulos sgourafos" ("mistrz malarski")[7]. Drugi dokument pochodzi z 26 grudnia 1566 i jest prośbą Domenikosa o pozwolenie wystawienia jego pracy Męka Chrystusa na loterii. Obraz był namalowany w manierze bizantyjskiej na złotym tle i wyceniony został na wysoką sumę 70-80 dukatów[4]. Na Krecie namalował dwa zachowane do dzisiaj obrazy: Zaśnięcie Marii i Święty Łukasz malujący Marię z Dzieciątkiem.

Okres włoski[edytuj]

Wenecja[edytuj]

Pokłon Trzech Króli z Muzeum Benaki w Atenach (1565-67)

W 1567[4][a] roku Domenikos wyjechał do Wenecji, gdzie znajdowała się liczna ponad sześciotysięczna społeczność grecka[3]. W mieście w tym okresie mieszkali i pracowali wielcy artyści włoscy: Tycjan, Tintoretto, Veronese, Jacopo i Francesco Bassano. Według niektórych historyków Domenikos kolejne nauki pobierał w pracowni Tycjana[8]; jego późniejszy przyjaciel, miniaturzysta Giulio Clovio w liście polecającym do mecenasa, kardynała Alessandra Farnese, nepota papieża Pawła III pisał:

Quote-alpha.png
Zjechał do Rzymu młody Kandyjczyk, uczeń Tycjana, który, moim zdaniem, wyróżnia się, jak rzadko kto, w malarstwie, a miedzy innymi wykonał on swój portret, który zadziwia wszystkich tych malarzy Rzymu.[9][10]

Inni badacze raczej sceptycznie podchodzili do możliwości terminowania El Greca u Tycjana[11]; monografista Manuel Cossio twierdził, że "Tycjan zapoznał go z podstawowymi elementami techniki malarskiej, lecz El Greco nie wcielił się w tycjanowskiego ducha"[3]. Duński monografista El Greca, J. F. Willumsen uważał' że malarz przebywał w pracowni Jacopa Bassana o czym mają świadczyć podobieństwa we wczesnych pracach obu artystów, np. w Pokłonie Trzech Króli z Muzeum Benaki w Atenach[b][3]. Pierwsze prace El Greca zdradzają również duże pokrewieństwa z twórczością Tintoretta od którego El Greco zapożyczył pomysł "swobodnego konstruowania postaci, a nawet deformacji ich struktury przez nadmierne wydłużanie, oraz nasycenie obrazu metafizycznym niepokojem"[10]. W takim stylu namalowany został Tryptyk modeński, sygnowany imieniem " Domenikos" z widocznymi jeszcze zapożyczeniami ze sztuki bizantyjskiej. W Wenecji El Greko prawdopodobnie przybrał przydomek „Grek”[8].

Rzym[edytuj]

W 1569[12] lub w 1570[13][14] El Greco przybył do Rzymu. W drodze do Wiecznego Miasta zatrzymał się w kilku miejscowościach m.in. w Weronie, Mantui, gdzie m.in. w kaplicy kościoła św. Prospera oglądał i skopiował dzieła Correggia Święta Noc i Matka Boska z Dzieciątkiem, św. Katarzyną i św. Sebastianem. Twórczość Correggia wpłynęła na jego późniejsze obrazy[15].

O pobycie w Rzymie dowodzi wspomniany list polecający Giulia Clovia z 16 listopada 1570 roku, adresowany do kardynała Alessandra Farnese. Protekcja wpływowego człowieka i otoczenie młodego malarza patronatem kardynała ukierunkowała jego karierę i otworzyła drzwi do ówczesnego intelektualnego środowiska. Jak pisał Aldo Manuzio Młodszy: Ten kto przyjechawszy do Rzymu nie zacznie od ucałowania dłoni kardynała Farnese, przyzna, iż nie zdaje sobie sprawy, co ważnego jest w tym mieście[16].

El Greco przebywając na dworze księcia Farnese uczestniczył w dekorowaniu jego willi w Capraroli. Na polecenie swojego mecenasa kopiuje obraz Tycjana przedstawiający portret brata Farnese - Ranuccia, kardynała Sant Ange oraz wykonuje cztery medaliony: portret brata, papieża Marcelego, kardynała Bessariona i portret Fernase. Kardynał zakupił również drugą wersję obrazu Chrystus uzdrawiający ślepca[17].
Pobyt w Rzymie umożliwił El Grecowi poznanie wielu znaczących mecenasów rzymskich m.in. humanisty i bibliotekarza Fulvio Orsiniego, który był jednym z pierwszych klientów malarza a w swojej kolekcji posiadał siedem jego obrazów[c] oraz brata dziekana kanoników Luisa de Castilla, dozgonnego przyjaciela El Greca, późniejszego wykonawcy testamentu artysty[9].

W Rzymie El Greco zapoznał się z twórczością Rafaela i Michała Anioła. Zwłaszcza ten ostatni wywarł na nim duży wpływ: malarz odkrył u rzymskiego mistrza frapujące przejawy baroku: ekspresjonizm i gigantyzm. I choć miał w pogardzie koloryt Toskańczyka, urzekł go heroiczny styl jego nagich postaci[10]. Innym artystą którego styl również odcisnął ślad na późniejszej twórczości malarza z Krety był Parmigianino oraz Taddeo Zuccaro[18]. Prace powstałe w Rzymie, które zyskały rozgłos i potwierdziły zdolności młodego artysty, m.in. Chłopiec zapalający świeczkę. pozwoliły na wstąpienie El Greca do rzymskiej Akademii św. Łukasza oraz założenie własnej pracowni[19].

Między rokiem 1573 - 1577 zdecydował się opuścić Rzym[20][10].

Okres hiszpański[edytuj]

Osiadł w Toledo, gdzie pracował do śmierci i gdzie powstały jego najbardziej dojrzałe dzieła, wykonywane głównie na zamówienie Kościoła katolickiego, dążącego do odbudowy swojego znaczenia w Hiszpanii[21].

Twórczość[edytuj]

 Osobny artykuł: Lista dzieł El Greca.

W twórczości El Greca dominuje malarstwo religijne. Malował także portrety. Jednym z nich jest Portret damy w futrzanej etoli, zapewne przedstawiający jego ukochaną Jerónimę de las Cuevas, z którą miał syna Jorge Manuela, który także został malarzem[22]. Poboczny temat stanowiły sceny mitologiczne Laokoon i pejzaż Widok Toledo. El Greco zajmował się również projektowaniem architektury i rzeźbą (najczęściej związaną z projektowanym obiektem), ale był to zaledwie margines jego działalności malarskiej[22].

El Greco był jednym z pionierów w dziedzinie luminizmu. Przykładem zainteresowania problemem sztucznego oświetlenia w obrazie jest Chłopiec zapalający świeczkę. Postać chłopca oświetlona od dołu daje wrażenie reliefu, potęguje ekspresję. Dziełem tym El Greco uruchomił wyobraźnię tych późniejszych artystów, którym bliska była problematyka sztucznego światła, m.in. Caravaggia[23].

Po śmierci jego twórczość uległa zapomnieniu, odkryto ją ponownie dopiero pod koniec XIX wieku, kiedy doceniono jego silny indywidualizm i ekspresję. Zwłaszcza mocno oddziałało jego odkrycie na środowisko niemieckich ekspresjonistów, do czego przyczyniły się istotnie pisma krytyka sztuki Juliusa Meiera-Graefego (m.in. jego Spanische Reise z 1910 roku)[24]. Swobodna forma, rysunek i kolor El Greca wpłynęły także na artystów takich jak Francisco Goya, Ignacio Zuloaga, Pablo Picasso, Salvador Dalí czy Joan Miró. Wydłużenie postaci, będące wyrazem artystycznej transformacji, było interpretowane w XIX wieku, przez artystycznych laików, jako wyraz wady wzroku (astygmatyzm), zamiast jako świadomy zabieg artystyczny, indywidualizm i uduchowienie wizji malarskiej[25][26].

Jedyny obraz przypisywany malarzowi w Polsce (Ekstaza świętego Franciszka) jest prezentowany od 15 października 2004 na ekspozycji stałej w Muzeum Diecezjalnym w Siedlcach[27].

Uwagi

  1. Wczesne biografie El Greca podaj datę ok. 1560: Zawanowski 1979 ↓, s. 5
  2. Pierwszy obraz El Greka namalowany we Włoszech; pierwszym sygnowanym dziełem jest Tryptyk modeński.
  3. Jego pierwszym zamówionym obrazem był Góra Synaj: Vallentin 1958 ↓, s. 79

Przypisy[edytuj]

  1. Gudiol 1983 ↓, s. 13.
  2. Goldscheider 1938 ↓, s. 5.
  3. a b c d e f g Zawanowski 1979 ↓, s. 5.
  4. a b c d Geniusze Sztuki ↓, s. 10.
  5. a b c d Marias 2013 ↓, s. 25.
  6. Wethey 1962 ↓, s. 5.
  7. Nikolaos M. Panagiotakes, "El Greco The Cretan Years", wyd. Ashgate 2009, rozdz.2
  8. a b Geniusze Sztuki ↓, s. 11.
  9. a b Geniusze Sztuki ↓, s. 12.
  10. a b c d Zawanowski 1979 ↓, s. 6.
  11. Pye 1991 ↓, s. 24.
  12. Vallentin 1958 ↓, s. 75.
  13. Scholz-Hänsel 2005 ↓, s. 19.
  14. Marías 2013 ↓, s. 79.
  15. Vallentin 1958 ↓, s. 71.
  16. Vallentin 1958 ↓, s. 77.
  17. Vallentin 1958 ↓, s. 81.
  18. Vallentin 1958 ↓, s. 83.
  19. Geniusze Sztuki ↓, s. 13.
  20. Geniusze Sztuki ↓, s. 14.
  21. Robert Benedetto, James O. Duke: The New Westminster Dictionary of Church History: The early, medieval, and Reformation eras. Westminster John Knox Press, 2008. ISBN 9780664224165.
  22. a b El Greco. Spanish Artist (ang.). britannica.com.
  23. Ernesto Ballesteros Arranz: 30.- El Greco. Hiares Multimedia, 2015, s. poz. 15. ISBN 9788416015382.
  24. A. M. Hammacher, Recenzja książki Kenwortha Moffetta „Meier-Graefe as Art Critic”, [w:] „The Art Bulletin”, vol. 57, no. 2, 1975, s. 298.
  25. Landscape of Fire (ang.). guggenheim.org.
  26. Jane Itzhaki: El Greco had style not astigmatism (ang.). newscientist.com.
  27. Dariusz Dybciak: Siedlecki „El Greco” rusza w świat (pol.). Urząd Miasta Siedlce, 2014-02-21. [dostęp 2017-02-01].

Bibliografia[edytuj]

Publikacje polskojęzyczne[edytuj]

  • Luciano di Pietro: El Greco. Warszawa: KAW, 1985. ISBN 83-03-00814-5.
  • Waldemar Łysiak: Malarstwo białego człowieka, t. 4. Warszawa: Nobilis, 2010. ISBN 978-83-60297-38-4.
  • Maddalena Spagnolo: Stara Pinakoteka. Monachium. Warszawa: HPS, 2007. ISBN 978-83-60688-30-4.
  • Michael Scholz-Hänsel: El Greco. Köln/Warszawa: Taschen, 2005. ISBN 83-89192-90-X.
  • J. Szapiro: Ermitaż. Warszawa: Progress, 1976.
  • Andras Szekely: Malarstwo hiszpańskie. Warszawa: WAiF, 1974. ISBN 978-3-7757-3327-4.
  • Antonina Vallentin: El Greco. Halina Ostrowska-Grabska (tłumacz). Warszawa: PIW, 1958.
  • Kazimierz Zawanowski: El Greco. Warszawa: Arkady, 1979.
  • Maria Sieramska (red. wyd.), Luciano Di Pietro, Edi Baccheschi: Geniusze Sztuki. El Greco. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1985. ISBN 83-03-00814-5.

Publikacje obcojęzyczne[edytuj]

  • Leo Bronstein: El Greco. London: The Idehurst Press, 1951.
  • Manuel B. Cossío: El Greco. Madrid: Victoriano Suarez, 1908.
  • David Davies: El Greco. Mystery and illumination. Edinburgh: National Gallery of Scotland, 1989. ISBN 0-903148-90-0.
  • David Davies, John H. Elliott: El Greco. London: National Gallery Company, 2004. ISBN 978-1-85709-933-1.
  • José Gudiol: The complete painting of El Greco. New York: Greenwich House, 1983. ISBN 0-517-404990.
  • Ludwig Goldscheider: El Greco. Paintings, drawings and sculptures. London: The Phaidon Press, 1938, 1954.
  • Elizabeth du Gue Trapier: El Greco. New York: The Hispanic Society of America, 1925.
  • Elizabeth du Gue Trapier: El Greco. Early years at Toledo 1576-1586. New York: The Hispanic Society of America, 1958.
  • Jacques Lassaigne: El Greco. London: Thames & Hudson, 1973. ISBN 0-500-20136-6.
  • Fernando Marías: El Greco. Life and work – A new History. London: Thames & Hudson, 2013. ISBN 978-0-500-09377-1.
  • August L. Mayer: El Greco, eine Einführung in das Leben und Wirken des Domenico Theotocopuli genannt El Greco. München: Delphin Verlag, 1916.
  • Patrick Pye: The time gatherer. A study of El Greco's treatment of the sacred theme. Dublin: Four Courts Press, 1991. ISBN 1-85182-084-1.
  • Harold E. Wethey: El Greco and his school. Princenton University Press, 1962. ISBN 0-517-404990.
  • Beat Wismer, Michael Scholz-Hänsel: El Greco and Modernism. Düsseldorf: Museum Kunstpalast, 2012. ISBN 978-3-7757-3327-4.

Linki zewnętrzne[edytuj]