El Greco

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy malarza. Zobacz też: El Greco (ujednoznacznienie).
El Greco
El Greco - Portrait of a Man - WGA10554.jpg
Autoportret (domniemany), (1590-1600)
Data i miejsce urodzenia 1541, Fodele lub Kandia, Grecja
Data i miejsce śmierci 7 kwietnia 1614, Toledo, Hiszpania
Dziedzina sztuki malarstwo, rzeźbiarstwo
Styl manieryzm
Ważne dzieła Pogrzeb hrabiego Orgaza

El Greco, właściwie Domenikos Theotokopulos, gr. Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (ur. ok. 1541 w Fodele lub w Kandii na Krecie, zm. 7 kwietnia 1614 w Toledo) – hiszpański malarz, rzeźbiarz i architekt pochodzenia greckiego, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli manieryzmu.

Jego twórczość określona została przez idee kontrreformacji i wizje hiszpańskich mistyków. Obrazy El Greca są pełne ekstazy, mają żywą kolorystykę i wyróżniają się ekspresją form.

Biografia[edytuj]

Przez prawie trzysta lat od śmierci El Greca jego twórczość była praktycznie nieznana lub niedoceniana. Ekspresja jego dzieł czy wydłużone postacie aż do XIX wieku nie znajdowały zrozumienia wśród krytyków. Wydłużenie postaci, będące wyrazem artystycznej transformacji, było interpretowane w XIX wieku przez artystycznych laików jako wyraz wady wzroku (astygmatyzm), zamiast jako świadomy zabieg artystyczny, indywidualizm i uduchowienie wizji malarskiej[1][2].
Jego prace odkryto na nowo dopiero pod koniec XIX wieku, kiedy doceniono jego silny indywidualizm i ekspresję. Zwłaszcza mocno oddziałało jego odkrycie na środowisko niemieckich ekspresjonistów, do czego przyczyniły się istotnie pisma krytyka sztuki Juliusa Meiera-Graefego (m.in. jego Spanische Reise z 1910 roku)[3].

Podobnie było z jego życiem prywatnym. Pierwsza jego biografia z 1625 roku podawała błędnie jego datę urodzenia i śmierci; jeszcze w XIX wieku uznawano go w Hiszpanii za cudzoziemca należącego do szkoły weneckiej malarstwa włoskiego. Taki pogląd został sformułowany w pierwszym katalogu malarstwa wydanym przez Muzeo Nacional del Prado w 1843 roku i utrzymywany był przez kilkanaście wznawianych edycji aż po tę z 1907 roku[4]. W międzyczasie w 1902 roku zorganizowano w Prado pierwszą wystawę indywidualną poświęconą El Grecowi. W 1908 została wydana pierwsza, obszerna monografia El Greca autorstwa Manuela Cossio. Dopiero w 1910 roku Prado zmieniło swoje stanowisko wobec malarza, pozostawiając jednak nadal w katalogu błędną datę jego urodzin i śmierci, pomimo że zarówno Jose Foradada y Castana w 1876 roku jak i Cossio udokumentowali w swoich pracach właściwą datę zgonu artysty[5]. Również sama postać malarza była na przestrzeni wieków odmiennie odbierana. W 1870 roku Benito Pérez Galdós uważał El Greca za genialnego malarza, ale obłąkanego, o czym miały świadczyć postacie mizerne, okropne, bez krwi, chude i pożółkłe, z głowami zagrzebanymi w ogromnych kryzach z plisowanych koronek[6]. W 1903 roku niemiecki historyk Carl Justi uważał malarza z Toledo za przedstawiciela ducha chrześcijańskiego średniowiecza, impresjonistę i anarchistę[6]. Przeciwną opinię prezentował natomiast w 1900 roku Elias Tormo y Monzo, uznając El Greka za świadomego artystę potrafiącego łączyć doświadczenia zaczerpnięte z Krety i Włoch, ale zachowującego specyficzny "elgrekowski mistycyzm"[7]. Manuel Cossio w okresie powstawania monografii miał do dyspozycji trzydzieści siedem dokumentów dotyczących El Greca. Obecnie znanych jest ich ponad pięćset, a ponadto 18 tys. słów autorstwa samego Domenica "dotyczących jego malarstwa, architektury oraz artystów jego epoki"[8].

Data i miejsce urodzin[edytuj]

Święty Łukasz malujący Marię z Dzieciątkiem, jedno z pierwszych obrazów El Greca

El Greco urodził się na Krecie, należącej wówczas do Republiki Weneckiej, w mieście Kandia (późniejszy Heraklion) w 1541 roku[9][10][11], jako Domenikos Theotokopulos. Według niektórych badaczy mógł urodzić się w górskiej wiosce Fódele, w pobliżu Kandii[12]. Ojcem El Greca był Tzortzis (Zorzi) Theotokopulos, zamożny Grek[8][13] pochodzący z rodu wywodzącego się z Bizancjum; jego przodek przybył na wyspę jeszcze w XIV wieku[12].

Data urodzenia została ustalona na podstawie zeznań samego El Greca, jakie złożył w październiku i listopadzie 1606 roku, w związku z pozwem z udziałem Bractwa Nuestra Señora de la Caridad w Illescas[14]; El Greco podał wówczas swój wiek: sześćdziesiąt pięć lat[12][15]. Jak podaje hiszpański historyk sztuki Fernando Marias w swojej najnowszej monografii poświęconej El Grecowi, w pierwszej biografii artysty napisanej w 1724 roku przez Antonia Palomina, podana została błędna data śmierci – 1625 oraz krótka, ale jakże istotna informacja: "zmarł w wieku 77 lat"[14]. Przyjmując prawidłową datę śmierci, El Greco miałby urodzić się w 1537 roku. Marias przyjmuje więc datę urodzin El Greca pomiędzy 1537 a 1541 lub 1542, zaznaczając, iż każda z tych dat może być prawidłowa[14]. Na datę wcześniejszą wskazuje również fakt, że w najwcześniejszym zachowanym dokumencie związanym z El Grekiem, datowanym na 28 września 1563 roku, wspomina się o malarzu jako o "mistrzu sztuki malarskiej". Biorąc pod uwagę, że minimalnym wiekiem potrzebnym do otwarcia własnego warsztatu było około dwudziestu pięciu lat, wcześniejsza data urodzin El Greca jest wielce prawdopodobna[14].

Wyznanie[edytuj]

To, jakiego wyznania był El Greco i jego rodzina, jest kwestią sporną. Wielu naukowców badających życie malarza po roku 1960, m.in. Nicholas Panayotakis, Pandelis Prevelakis czy Maria Constantoudaki, wykazuje, że rodzina El Greca i jego przodkowie byli prawosławnymi Grekami, a jeden z nich był nawet kapłanem prawosławnym. Prevelakis idzie jeszcze dalej w swoich wnioskach, wyrażając wątpliwości co do tego, że El Greco był praktykującym katolikiem[16]. Profesor Andrzej Witko podtrzymuje opinie pierwszych biografów El Greka i uważa, że katolicyzm artysty przejawia się głównie w jego dziełach. Inspiracją dla nich były doktryny Kościoła, podparte nauką Soboru Trydenckiego. Jak twierdzi Witko:

Quote-alpha.png
..El Greco był rzeczywiście człowiekiem religijnym, odkrywającym własną pobożność w swych dziełach. To właśnie one poprzez treść, kompozycję i ikonografię nie tylko wskazują na dogłębną znajomość nauki Kościoła, ale także dają żywe świadectwo jego wiary. Twórczość Theotokopoulousa był znaczącym orężem w walce z reformacją o czystość doktryny religijnej[17]

David Davies, brytyjski naukowiec i znawca twórczości El Greca, uważał artystę za katolika obrządku łacińskiego pozostającego pod wpływem Erazma[18]. Fernando Marias ostrożniej podchodził do wiary artysty, co podsumowywał:

Quote-alpha.png
"El Greco mógł być obojętny lub oziębły, mógł być niedowiarkiem, agnostykiem, oczytanym libertynem, wyznawcą prawosławia lub katolikiem "sui generis". lecz każde z jego dzieł musiało mieć swoje własne znaczenie, niezawężające się w żadnym wypadku do osobowości twórcy i jego najbardziej prywatnych przekonań[19]

Wiarę katolicką wyznawał również starszy brat El Greca, Manuel Theotokopoulos. Na fakt ten wskazuje Fernardo Marias w swojej monografii: Manuel w dniu śmierci 13 grudnia 1604 roku przyjął wszystkie sakramenty święte i został pochowany w kościele parafialnym św. Sebastiana[20].

Rodzina[edytuj]

Święta Weronika trzymająca chustę - pierwsza podobizna Jerónimy de las Cuevas

Niedługo po przybyciu do Hiszpanii El Greco poznał Jerónimę de las Cuevas. Kobieta pochodziła z rodziny szlacheckiej, co podkreślało używane przed jej nazwiskiem określenie doña. W powszechnej opinii była ona kochanką El Greca (Cossio, F.J. Sanczes Canton), jednakże wielu innych badaczy (E. Llaguno y Amirola, E Tormo, J. Camon Aznar) uważa, że para była małżeństwem. Ze związku, w 1578 roku, narodził się jedyny syn: Jorge Manuel. Za tym, że para zawarła związek małżeński, przemawia kilka faktów: malarz dwukrotnie wymieniał ją jako matkę swojego syna, co przy jej pozycji społecznej, przy założeniu, że oboje żyli w związku pozamałżeńskim, byłoby to nie do pomyślenia; od 1603 roku El Greco wraz z synem byli wzywani jako opiniodawcy diecezjalni w sprawach zgodności dzieł z nauką Kościoła. Andrzej Witko konkluduje:

Quote-alpha.png
Nikt z hierarchii Kościoła w ówczesnej Hiszpanii nie utrzymywałby tak bliskich relacji z żyjącym w ostentacyjnym konkubinacie artystą, z jednej strony jawnie lekceważącym nauki Kościoła, a z drugiej rzekomo prześladowanym przez Inkwizycję. Tym bardziej trudno sobie wyobrazić, by w ówczesnych realiach kulturowo-społecznych Inkwizycja powoływała na teologicznego rzeczoznawcę nieślubne dziecko[21].

Wygląd Jerónimy de las Cuevas, dzięki sztuce El Greca, jest znany współczesnym. Po raz pierwszy prawdopodobnie El Greco przedstawił ją na obrazie Święta Weronika trzymająca chustę z 1580 roku[22]. Wielu wcześniejszych historyków, za portret Jeronimy uważało Portret damy w futrzanej etoli z 1577, jednakże z najnowszych badań wynika, iż praca ta nie wyszła spod pędzla El Greca: autorem portretu mogła być Sofonisba Anguissola[23][24]. Kolejne wizerunki partnerki El Greca można znaleźć na płótnach m.in. Obnażenie z szat (jako Magdalena) czy Madonna karmiąca. Jak pisze Vallentin: łagodny smutek czy też ekstazy doni Jeronimy będziemy kolejno spotykać u wszystkich Madonn i świętych grzesznic El Greca, którym użyczyła ona w przyszłości swoich rysów[22]. Wszystkie obrazy na których pojawia się wizerunek Jeronimy powstały przed 1595 rokiem[25]
Jerónima zmarła prawdopodobnie gdzieś między 1597 a 1604 rokiem; w tym okresie malarz mieszkał w domu Juana Suareza de Toledo, a następnie w parafii Santo Tome w domu markiza de Villey. W archiwach z tego okresu nie znaleziono wzmianki na jej temat. Jej nazwisko nie było również wymieniane w testamencie El Greca oraz w dokumencie z 1616 roku uprawniającym jedynie Jorge Manuela do zarządzania spadkiem po swoim ojcu[21].

El Greco miał starszego brata, Manusso Theotokopoulosa. Urodził się on w 1529 lub w 1530 roku. W 1603 roku mieszkał w Toledo, na co wskazują zachowane akta rezydentów miasta. Według Witko "miał uczestniczyć w działaniu grupy emigrantów greckich zabiegających o wykup rodaków z niewoli tureckiej"[26]. Zmarł 13 grudnia 1604 roku.

Dom i wyposażenie[edytuj]

Od 1585 roku El Greco wraz z rodziną wynajmował od markiza de Villeny, Juana Fernandeza Pacheco, pomieszczenia w jego pałacu: trzy mieszkania w głównym budynku pałacu. Pałac wybudowany był w stylu gotycko-mudejarowym, znajdował się przy obecnych ulicach Paseo del Transito i Paseo del Greco. Mieszkał w nich do 1589 roku. W kolejnych latach mieszkał w domu Juana Suareza de Toledo. W 1604 ponownie przeniósł się do pałacu markiza de Villeny, gdzie wynajmował dwadzieścia cztery pomieszczenia za kwotę 1500 realów rocznie. W następnych latach ilość wynajmowanych pomieszczeń zwiększała się: w 1608 o jedno (wozownię), w 1610 cztery dodatkowe pomieszczenia. W pałacu El Greco mieszkał do końca swojego życia, a jego syn z rodziną do roku 1628[27].

Umeblowanie i dobra jakimi otaczał się artysta zostały wymienione w dwukrotnie sporządzonych inwentarzach: 12 kwietnia 1614 i 7 sierpnia 1621 roku, przez syna El Greca Jorge Manuela. Obejmowały one ubogie wyposażenie, skromną bibliotekę (sto trzydzieści tomów) oraz (najbardziej wartościową) kolekcję dzieł sztuki: rzeźb i obrazów (głównie szkiców autorskich i niedokończone prace artysty). W pierwszym inwentarzu wymieniono sto czterdzieści cztery dzieła; w drugim dwieście sześćdziesiąt pięć, w tym sto pięćdziesiąt prac ukończonych. Dzięki inwentarzowi można było rozpoznać postacie przedstawiane na obrazach często mylnie określane przez późniejszych historyków. W inwentarzu wymieniono również ponad dwieście pięćdziesiąt rysunków czarno-białych, sto trzydzieści szkiców i setkę rycin autorstwa El Greka i jego warsztatu. Wszystkie te prace nie zachowały się[28].

Życie towarzyskie[edytuj]

Według historyków El Greco był osoba niezwykle elokwentną; znał się na filozofii, pisał traktaty o malarstwie, rzeźbie i architekturze, posiadł znajomość greki, włoskiego i hiszpańskiego. Jak pisze Andrzej Witko:

Quote-alpha.png
..i gnęli doń najwybitniejsi mieszkańcy Toledo. Należeli do nich znakomity królewski kaznodzieja ojciec Hortensio Felix de Paravicino oraz wielki poeta Luis de Gongora (...) Do przyjaciół El Greca należał także znany prawnik i humanista toledański Antonio de Covarrubias, a także wybitni humaniści Garcia de Loaysa, Alonso Castellon, Alvar Gomez, Diego de Castolla i jego brat Luis de Castilla [26]

Ponad to El Greco utrzymywał stosunki towarzyskie ze skarbnikiem mennicy Alonso de la Fuente Montalban, sekretarzem rady rządzącej arcybiskupstwa toledańskiego Francisco Pantoja de Ayala i Pedrem Lasso de la Vega. Ci trzej panowie byli poręczycielami El Greca przy zamówieniu retabulum do kolegium Marii Aragońskiej. Przyjacielem malarza był doktor Gregorio de Angulo. Prawdopodobnie El Greco należał do grona dwudziestu trzech humanistów tworzących Akademię Toledańską. Prócz kontaktów z ważnymi osobistościami świeckimi utrzymywał rozległe znajomości z duchowieństwem hiszpańskim, głownie za sprawą zamówień jakie otrzymywał z różnych miejscowości Hiszpanii: z Toledo, Sewilli, Madytu czy Guadalupe. Podobnie dobre stosunki utrzymywał z innymi artystami hiszpańskimi takimi jak: Juan Baustista Monegoro, Pompeo Leoni, Pedro Martinez de Casteňeda, Baltasar de Castro Cimbrón, Francisco Pacheco, Luis Tristán, Hernando de Ávila, Blas de Prado, Gaspad Cerezo, Bartolomé Carducho, Pedro Lopez, Hernando de Valdés, Giraldo de Merlo, czy Juan Ruiz e Elvira[29].

Kalendarium artysty[edytuj]

Kreta[edytuj]

Prawdopodobnie otrzymał humanistyczne wykształcenie, włącznie z nauką greki, łaciny i języka włoskiego[8]. Pierwsze nauki malarstwa Domenikos pobierał prawdopodobnie u któregoś z miejscowych mistrzów malarskich: Zuana Evripiotiosa, Andreasa Cassomatisa lub Zuana Stroskiadisa[13]. Mógł również szkolić się u zakonników z klasztoru św. Katarzyny na Krecie, w miejscowej szkole malarzy ikon, działającej w kręgu tradycji sztuki bizantyjskiej lub w szkole w Mistra na Peloponezie, kształtującej malarzy fresków. Prace tej szkoły charakteryzowały się "hieratycznością przedstawień, mistycznym nastrojem, osobliwą skłonnością do wydłużania postaci i upodobanie do koloru zielonego[12].

Ostatnie zachowane dowody jego pobytu na wyspie pochodzą z 6 czerwca 1566 roku. Złożył wówczas podpis jako świadek przy sprzedaży nieruchomości; przy swoim nazwisku dodał tytuł "maistro Menegos Theotokopoulos sgourafos" ("mistrz malarski")[30]. Drugi dokument pochodzi z 26 grudnia 1566 i jest prośbą Domenikosa o pozwolenie wystawienia jego pracy Męka Chrystusa na loterii. Obraz był namalowany w manierze bizantyjskiej na złotym tle i wyceniony został na wysoką sumę 70-80 dukatów[13]. Na Krecie namalował dwa zachowane do dzisiaj obrazy: Zaśnięcie Marii i Święty Łukasz malujący Marię z Dzieciątkiem.

Okres włoski[edytuj]

Wenecja[edytuj]

Pokłon Trzech Króli z Muzeum Benaki w Atenach (1565-67)

W 1567[13][a] Domenikos wyjechał do Wenecji, gdzie znajdowała się liczna, ponad sześciotysięczna społeczność grecka[12]. W mieście w tym okresie mieszkali i pracowali wielcy artyści włoscy: Tycjan, Tintoretto, Veronese, Jacopo i Francesco Bassano. Według niektórych historyków Domenikos kolejne nauki pobierał w pracowni Tycjana[31][32]; jego późniejszy przyjaciel, miniaturzysta Giulio Clovio w liście polecającym do mecenasa, kardynała Alessandra Farnese, nepota papieża Pawła III pisał:

Quote-alpha.png
Zjechał do Rzymu młody Kandyjczyk, uczeń Tycjana, który, moim zdaniem, wyróżnia się, jak rzadko kto, w malarstwie, a miedzy innymi wykonał on swój portret, który zadziwia wszystkich tych malarzy Rzymu[33][34].

Inni badacze raczej sceptycznie podchodzili do możliwości terminowania El Greca u Tycjana[35]; monografista Manuel Cossio twierdził, że "Tycjan zapoznał go z podstawowymi elementami techniki malarskiej, lecz El Greco nie wcielił się w tycjanowskiego ducha"[12]. Duński monografista El Greca, J. F. Willumsen uważał, że malarz przebywał w pracowni Jacopa Bassana, o czym mają świadczyć podobieństwa we wczesnych pracach obu artystów, np. w Pokłonie Trzech Króli z Muzeum Benaki w Atenach[b][12]. Pierwsze prace El Greca zdradzają również duże pokrewieństwa z twórczością Tintoretta, od którego El Greco zapożyczył pomysł "swobodnego konstruowania postaci, a nawet deformacji ich struktury przez nadmierne wydłużanie, oraz nasycenie obrazu metafizycznym niepokojem"[34]. W takim stylu namalowany został Tryptyk modeński gdzieś pomiędzy styczniem a sierpniem 1568 roku[36], sygnowany imieniem "Domenikos" z widocznymi jeszcze zapożyczeniami ze sztuki bizantyjskiej. W Wenecji El Greco prawdopodobnie przybrał przydomek „Grek”[32].

Rzym[edytuj]

Chłopiec zapalający świeczkę

W 1569[37] lub w 1570[38][39] El Greco przybył do Rzymu. W drodze do Wiecznego Miasta zatrzymał się w kilku miejscowościach m.in. w Weronie, Mantui, gdzie m.in. w kaplicy kościoła św. Prospera oglądał i skopiował dzieła Correggia Święta Noc i Matka Boska z Dzieciątkiem, św. Katarzyną i św. Sebastianem. Twórczość Correggia wpłynęła na jego późniejsze obrazy[40].

O pobycie w Rzymie dowodzi wspomniany list polecający Giulia Clovia z 16 listopada 1570 roku, adresowany do kardynała Alessandra Farnese. Protekcja wpływowego człowieka i otoczenie młodego malarza patronatem kardynała ukierunkowała jego karierę i otworzyła drzwi do ówczesnego intelektualnego środowiska. Jak pisał Aldo Manuzio Młodszy: Ten kto przyjechawszy do Rzymu nie zacznie od ucałowania dłoni kardynała Farnese, przyzna, iż nie zdaje sobie sprawy, co ważnego jest w tym mieście[41].

El Greco, przebywając na dworze księcia Farnese, uczestniczył w dekorowaniu jego willi w Capraroli. Na polecenie swojego mecenasa kopiuje obraz Tycjana przedstawiający portret brata Farnese – Ranuccia, kardynała Sant Ange oraz wykonuje cztery medaliony: portret brata, papieża Marcelego, kardynała Bessariona i portret Farnese. Kardynał zakupił również drugą wersję obrazu Chrystus uzdrawiający ślepca[42].
Pobyt w Rzymie umożliwił El Grecowi poznanie wielu znaczących mecenasów rzymskich m.in. humanisty i bibliotekarza Fulvio Orsiniego, który był jednym z pierwszych klientów malarza, a w swojej kolekcji posiadał siedem jego obrazów[c], oraz brata dziekana kanoników Luisa de Castilla, dozgonnego przyjaciela El Greca, późniejszego wykonawcy testamentu artysty[33].

W Rzymie El Greco zapoznał się z twórczością Rafaela i Michała Anioła. Zwłaszcza ten ostatni wywarł na nim duży wpływ: malarz odkrył u rzymskiego mistrza frapujące przejawy baroku: ekspresjonizm i gigantyzm. I choć miał w pogardzie koloryt Toskańczyka, urzekł go heroiczny styl jego nagich postaci[34]. Innym artystą, którego styl również odcisnął ślad na późniejszej twórczości malarza z Krety, był Parmigianino oraz Taddeo Zuccaro[43]. Prace powstałe w Rzymie, które zyskały rozgłos i potwierdziły zdolności młodego artysty, m.in. Portret Giulia Clovia, Chłopiec zapalający świeczkę, Zwiastowanie czy nowa wersja Wypędzenia przekupniów ze świątyni pozwoliły na wstąpienie El Greca w 1572 roku do rzymskiej Akademii św. Łukasza oraz założenie własnej pracowni[44].

Między rokiem 1573 a 1577 zdecydował się z nieznanych powodów opuścić Rzym[45][34]. Jednym z nich mogła być opinia, a raczej jej negatywny odbiór, wyrażona przez El Greka na temat Sądu Ostatecznego. Według przekazów malarza w trakcie dyskusji nad dziełem wielkiego mistrza miał powiedzieć: gdyby zrzucono na ziemię całe to dzieło, on by je na nowo wykonał z całą uczciwą obyczajnością i bynajmniej niegorzej pod względem malarskim[46]. Słowa te wzbudziły oburzenie, dopatrywano się w nich oznaki zuchwałości i pychy artysty. Giulio Mancini w swoim dziele Considerazioni sulla pittura, wspominał: Słowa te stały się przyczyną, że wszyscy malarze i amatorzy odwrócili się od niego, co go zmusiło do opuszczenia Rzymu i udania się do Hiszpanii[47].. Być może powodem jego wyjazdu była perspektywa sprawdzenia się na innym polu, jakie otwierało się przed malarzami z Włoch za sprawą Filipa II i jego planów dekoracyjnych związanych z Escorialem[48]. Miał nadzieje nie tylko na prace przy Escorialu, ale i na zatrudnienie na dworze królewskim oraz posadę królewskiego malarza[49]. Pomysł wyjazdu popierali zaprzyjaźnieni z nim Hiszpanie: hellenista Pedro Chacon i Luis de Castilla[34]. El Greco wyjechał do Madrytu; we Włoszech namalował ok. dwudziestu prac[8].

Okres hiszpański[edytuj]

El Greco do Hiszpanii, a ściśle do Madrytu przybył z Wenecji lub Rzymu. Według różnych źródeł miało to miejsce około 1575–1576 roku[50]. Vallentin wskazuje na datę 1575, przyjmując, że do Toledo El Greco przybył po półtorarocznym pobycie w Madrycie[51]. Fernando Marias podaje jako prawdopodobną datę na krótko przed 21 października 1576 roku, opierając się prośbie o protekcję "bardzo wartościowego Greka", jaką skierował do Filipa II Don Luis Manrique[52]. W nowej stolicy Hiszpanii mimo pośrednictwa swoich hiszpańskich przyjaciół nie otrzymał zlecenia na nowe obrazy. W tym samym roku przyjął zlecenie na wykonania ołtarza głównego wraz z rzeźbami i malowidłami w klasztorze św. Dominika z Silos w Toledo. Toledo było ważnym ośrodkiem kulturalnym, a ton życiu umysłowemu i duchowemu nadawali pisarze, poeci, prawnicy i duchowni; w mieście mieścił się uniwersytet, z którym związani byli hiszpańscy pisarze i poeci: Miguel de Cervantes, Lope de Vega, Tirso de Molina czy Luis de Góngora y Argote[53]. Jeszcze do 1561 roku było stolicą Hiszpanii.

Pierwszy okres toledański[edytuj]

El Greco przybył do Toledo tymczasowo, na okres wykonania zlecenia. Wykonanie ołtarza zajęło mu dwa lata; widać w nim wpływy sztuki włoskiej, zwłaszcza w płótnach Trójca Święta i Wniebowzięcie Marii. Zwłaszcza to ostatnie uderzająco podobne jest do pracy Tycjana Assunta. Dla kościoła San Domingo el Antiguo El Greco maluje jeszcze jeden obraz, tym razem do jednego z ołtarzy prawej nawy bocznej pt. Pokłon pasterzy.
W tym samym okresie co ołtarz, El Greco realizuje drugie zlecenie pochodzące również od Diega de Castilla. Maluje Obnażenie z szat, z przeznaczeniem dla prywatnych pomieszczeń dla duchownych w katedrze w Toledo. Maluje dzieło, które dało mu ugruntowaną pozycję wśród toledańskich artystów[54]. W obrazie jeszcze w niewielkim stopniu da się zauważyć wpływy szkoły weneckiej - koloryt obrazu, ale pozostałe elementy odbiegają od przyjętych reguł. Kompozycja, osoba Chrystusa cierpiącego, postacie oprawców i gminu wywodzą się z tradycji bizantyjskiej. Wydzielenie postaci Chrystusa poprzez kontrastującą z całym otoczeniem karminową szatę oraz przedstawienie w zwartym układzie głowy postaci w ujęciu portretowym będzie wizytówką El Greca w kolejnych latach jego twórczości[53].

Po zrealizowaniu zleceń El Greco, mimo innych pierwotnych planów, pozostaje w Toledo. Jak sugeruje Vallentin, przyczyną tego była kobieta, jedyna fascynacja malarza: Jeronima de las Cuevas oraz niebywały sukces Espolio. [55]. Dzięki niemu, El Greco nie mógł nadążyć z zamówieniami klientów[56]; samych replik "Obnażenia" powstało wówczas przynajmniej siedemnaście. Każda kolejna kopia ma już inne, indywidualne cechy. Najlepiej widać to porównując pierwszą wersję z katedry w Toledo z wersją znajdującą się obecnie w muzeum w Monachium. El Greco nie zmienia układu postaci ale ich rysy mają zupełnie inny wyraz; głowa Chrystusa z pieknej weneckiej głowy odchylonej do tyłu w ostatecznej wersji jest już wydłużona, węższa, typie toledańskim. Jak zauważam Vallentina:

Quote-alpha.png
Wyraz twarzy ukazuje to wszystko, co El Greco przyswoił sobie przez tych kilka ostatnich lat. Jego Chrystus nie błaga już niebios o zmiłowanie, oczy już się nie skarżą. Jest jak gdyby obcy własnej swojej męce, jakby nieobecny w tej scenie, której gwałtowność wydaje się spotęgowana przez to oderwanie. Rycerz obok Chrystusa (...) ma głowę silnie wydłużoną, trochę spiczastą czaszkę (...) [56]

Podobna maniera, wydłużone ciała postaci, będzie towarzyszyć pracom El Greca przez kolejne lata. Artysta namalował jeszcze jedno dzieło dzieło: Chrystus na krzyżu adorowany przez donatorów zanim miał spełnić swój plan i zaistnieć jako artysta nadworny w Escorialu a następnie na dworze królewskim.

Escorial[edytuj]

Charakterystyka twórczości malarskiej[edytuj]

 Osobny artykuł: Lista dzieł El Greca.

El Greco był jednym z pionierów w dziedzinie luminizmu. Przykładem zainteresowania problemem sztucznego oświetlenia w obrazie jest Chłopiec zapalający świeczkę. Postać chłopca oświetlona od dołu daje wrażenie reliefu, potęguje ekspresję. Dziełem tym El Greco uruchomił wyobraźnię tych późniejszych artystów, którym bliska była problematyka sztucznego światła, m.in. Caravaggia[57].

Swobodna forma, rysunek i kolor El Greca wpłynęły także na artystów takich jak Francisco Goya, Ignacio Zuloaga, Pablo Picasso, Salvador Dalí czy Joan Miró.

Jedyny obraz El Greca znajdujący się w Polsce: (Ekstaza świętego Franciszka), jest prezentowany od 15 października 2004 na ekspozycji stałej w Muzeum Diecezjalnym w Siedlcach[58].

El Greco jako rzeźbiarz[edytuj]

Rzeźba Chrystus Zmartwychwstały , 1598, Toledo, Hospital Tavera

W pierwszym inwentarzu sporządzonym już po śmierci El Greca, w 1614 roku przej jego syna Jorge Manuela wymieniono dwadzieścia modeli gipsowych i trzydzieści z gliny i wosku, wykonanych przez artystę. Modele te były wykorzystywane przez malarza jako wzorce figur do swoich obrazów. Świadectwem, że El Greco osobiście rzeźbił figury dla swoich potrzeb, jest relacja hiszpańskiego malarza i historyka sztuki Francisca Pacheca, który w swojej pracy Arte de la pintura opisał wizytę w pracowni mistrza w 1611 roku[59].

Prace rzeźbiarskie El Greco wykonywał od pierwszych lat swojego pobytu w Hiszpanii. Antonina Vallentin twierdzi, że malarz musiał dać poznać się od tej strony znacznie wcześniej, jeszcze w okresie włoskim. W przeciwnym razie nie otrzymałby w 1577 roku zlecenia wykonania nie tylko obrazów do ołtarza w kościele Santo Domingo el Antiguo ale i na zaprojektowanie oprawy architektonicznej oraz rzeźb. El Greko wywiązał się ze zlecenia i a realizację jego planów zlecono Juanowi Baptiście Monegro[60]. Po raz pierwszy praktyczny talent rzeźbiarski El Greka można było zaobserwować również w 1577 roku, podczas tworzenia obrazu Obnażenie z szat do zakrystii Katedry Najświętszej Marii Panny w Toledo. Otrzymał wówczas zamówienie na dwie prace. Pierwszą było wykonanie ramy do swojego dzieła. Miała ona zawierać rzeźbioną scenę przedstawiającą Marię podającą skrawek szaty św. Ildefonsowi[d]. Drugą pracą był niewielkich rozmiarów wypukły relief w drewnie polichromowanym, przedstawiający scenę nałożenia ornatu św. Ildefonsowi, będący częścią nastawy ołtarzowej[61].

W 1598 roku El Greco wykonał rzeźbę z polichromowanego drewna: Chrystus Zmartwychwstały dla Hospital Tavero w Toledo. Postać Chrystusa jest kompletnie naga, co wskazuje bardziej na włoskie niż hiszpańskie wzorce i wpływy jakimi kierował się artysta. Rzeźba jest uderzająco podobna do postaci Chrystusa namalowanego w 1597-1600 na obrazie ołtarzowym pt. Zmartwychwstanie z kościoła Kolegium Wcielenia Pańskiego w Madrycie. Początkowo rzeźba miała zostać wystawiona ponad tronem eucharystycznym w formie niewielkiego tempietta. El Grecowi przypisuje się również dwie czterdzieści centymetrowe figurki Epimeteusza i Pandory, powstałe w latach 1600-1610. Inspiracja dla powstania tych pozostających w ścisłej relacji rzeźb mogła być rycina Albrechta Dürera przedstawiająca Adama i Ewę z 1510 roku lub rzeźby Dawida Michała Anioła (męska postać) i Wenus Medycejskiej[61].

Uwagi

  1. Wczesne biografie El Greca podają datę ok. 1560: Zawanowski 1979 ↓, s. 5
  2. Pierwszy obraz El Greka namalowany we Włoszech; pierwszym sygnowanym dziełem jest Tryptyk modeński.
  3. Jego pierwszym zamówionym obrazem była Góra Synaj: Vallentin 1958 ↓, s. 79
  4. Za wykonany obraz El Greco otrzymał 317 dukatów gdy za ową ramę zapłacono mu 535 dukatów Witko 2015 ↓, s. 146

Przypisy[edytuj]

  1. Landscape of Fire (ang.). guggenheim.org.
  2. Jane Itzhaki: El Greco had style not astigmatism (ang.). newscientist.com.
  3. A. M. Hammacher, Recenzja książki Kenwortha Moffetta „Meier-Graefe as Art Critic”, [w:] „The Art Bulletin”, vol. 57, no. 2, 1975, s. 298.
  4. Witko 2015 ↓, s. 11.
  5. Witko 2015 ↓, s. 12.
  6. a b Witko 2015 ↓, s. 15.
  7. Witko 2015 ↓, s. 16.
  8. a b c d Witko 2015 ↓, s. 19.
  9. Gudiol 1983 ↓, s. 13.
  10. Goldscheider 1938 ↓, s. 5.
  11. Witko 2015 ↓, s. 29.
  12. a b c d e f g Zawanowski 1979 ↓, s. 5.
  13. a b c d Geniusze Sztuki ↓, s. 10.
  14. a b c d Marias 2013 ↓, s. 25.
  15. Wethey 1962 ↓, s. 5.
  16. Wethey, Harold E.; Forsyth, G. H.; Levitine, G.; Wethey, H. E.; Kelemen, P. l. (marzec 1966). "Letter to the Editor". Art Bulletin. College Art Association. 48 (1), s. 125–127
  17. Witko 2015 ↓, s. 38.
  18. David Davies "El Greco", 2003 National Gallery. London, za: Fernardo Marias "El Greco 2014: Poprzez pożółkłe werniksy czy nowym spojrzeniem?", w:
  19. Witko 2015 ↓, s. 20.
  20. Marias 2013 ↓, s. 28.
  21. a b Witko 2015 ↓, s. 44.
  22. a b Vallentin 1958 ↓, s. 130.
  23. Vallentin 1958 ↓, s. 129.
  24. Scholz-Hänsel 2005 ↓, s. 81.
  25. Witko 2015 ↓, s. 45.
  26. a b Witko 2015 ↓, s. 47.
  27. Witko 2015 ↓, s. 51.
  28. Witko 2015 ↓, s. 54-55.
  29. Witko 2015 ↓, s. 49-50.
  30. Nikolaos M. Panagiotakes, El Greco The Cretan Years, wyd. Ashgate 2009, rozdz.2
  31. Witko 2015 ↓, s. 30.
  32. a b Geniusze Sztuki ↓, s. 11.
  33. a b Geniusze Sztuki ↓, s. 12.
  34. a b c d e Zawanowski 1979 ↓, s. 6.
  35. Pye 1991 ↓, s. 24.
  36. Davies ↓, s. 45.
  37. Vallentin 1958 ↓, s. 75.
  38. Scholz-Hänsel 2005 ↓, s. 19.
  39. Marías 2013 ↓, s. 79.
  40. Vallentin 1958 ↓, s. 71.
  41. Vallentin 1958 ↓, s. 77.
  42. Vallentin 1958 ↓, s. 81.
  43. Vallentin 1958 ↓, s. 83.
  44. Geniusze Sztuki ↓, s. 13.
  45. Geniusze Sztuki ↓, s. 14.
  46. Vallentin 1958 ↓, s. 103.
  47. Vallentin 1958 ↓, s. 107.
  48. Geniusze Sztuki ↓, s. 6.
  49. Witko 2015 ↓, s. 32.
  50. Geniusze Sztuki ↓, s. 16.
  51. Vallentin 1958 ↓, s. 115.
  52. Marias 2013 ↓, s. 121.
  53. a b Zawanowski 1979 ↓, s. 7.
  54. Witko 2015 ↓, s. 32-33.
  55. Vallentin 1958 ↓, s. 128.
  56. a b Vallentin 1958 ↓, s. 143.
  57. Ernesto Ballesteros Arranz: 30.- El Greco. Hiares Multimedia, 2015, s. poz. 15. ISBN 9788416015382.
  58. Dariusz Dybciak: Siedlecki „El Greco” rusza w świat (pol.). Urząd Miasta Siedlce, 2014-02-21. [dostęp 2017-02-01].
  59. Witko 2015 ↓, s. 146-147.
  60. Vallentin 1958 ↓, s. 119.
  61. a b Witko 2015 ↓, s. 147.

Bibliografia[edytuj]

Publikacje polskojęzyczne[edytuj]

  • Luciano di Pietro: El Greco. Warszawa: KAW, 1985. ISBN 83-03-00814-5.
  • Waldemar Łysiak: Malarstwo białego człowieka, t. 4. Warszawa: Nobilis, 2010. ISBN 978-83-60297-38-4.
  • Maddalena Spagnolo: Stara Pinakoteka. Monachium. Warszawa: HPS, 2007. ISBN 978-83-60688-30-4.
  • Michael Scholz-Hänsel: El Greco. Köln/Warszawa: Taschen, 2005. ISBN 83-89192-90-X.
  • J. Szapiro: Ermitaż. Warszawa: Progress, 1976.
  • Andras Szekely: Malarstwo hiszpańskie. Warszawa: WAiF, 1974. ISBN 978-3-7757-3327-4.
  • Antonina Vallentin: El Greco. Halina Ostrowska-Grabska (tłumacz). Warszawa: PIW, 1958.
  • Kazimierz Zawanowski: El Greco. Warszawa: Arkady, 1979.
  • Maria Sieramska (red. wyd.), Luciano Di Pietro, Edi Baccheschi: Geniusze Sztuki. El Greco. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1985. ISBN 83-03-00814-5.
  • red. Andrzej Witko: W przedsionku niebios. Sztuka w Hiszpanii doby El Greca. Kraków: AA, 2015. ISBN 978-83-7864-197-1.

Publikacje obcojęzyczne[edytuj]

  • Leo Bronstein: El Greco. London: The Idehurst Press, 1951.
  • Manuel B. Cossío: El Greco. Madrid: Victoriano Suarez, 1908.
  • David Davies: El Greco. Mystery and illumination. Edinburgh: National Gallery of Scotland, 1989. ISBN 0-903148-90-0.
  • David Davies, John H. Elliott: El Greco. London: National Gallery Company, 2004. ISBN 978-1-85709-933-1.
  • José Gudiol: The complete painting of El Greco. New York: Greenwich House, 1983. ISBN 0-517-404990.
  • Ludwig Goldscheider: El Greco. Paintings, drawings and sculptures. London: The Phaidon Press, 1938, 1954.
  • Elizabeth du Gue Trapier: El Greco. New York: The Hispanic Society of America, 1925.
  • Elizabeth du Gue Trapier: El Greco. Early years at Toledo 1576-1586. New York: The Hispanic Society of America, 1958.
  • Jacques Lassaigne: El Greco. London: Thames & Hudson, 1973. ISBN 0-500-20136-6.
  • Fernando Marías: El Greco. Life and work – A new History. London: Thames & Hudson, 2013. ISBN 978-0-500-09377-1.
  • August L. Mayer: El Greco, eine Einführung in das Leben und Wirken des Domenico Theotocopuli genannt El Greco. München: Delphin Verlag, 1916.
  • Patrick Pye: The time gatherer. A study of El Greco's treatment of the sacred theme. Dublin: Four Courts Press, 1991. ISBN 1-85182-084-1.
  • Harold E. Wethey: El Greco and his school. Princenton University Press, 1962. ISBN 0-517-404990.
  • Beat Wismer, Michael Scholz-Hänsel: El Greco and Modernism. Düsseldorf: Museum Kunstpalast, 2012. ISBN 978-3-7757-3327-4.

Linki zewnętrzne[edytuj]