Elektrownia krakowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stara elektrownia krakowska

Elektrownia krakowska – wybudowana w latach 1904-1905 pod kierunkiem inż. Kazimierza Gayczaka (technologia) i Jana Rzymkowskiego (prace architektoniczno-budowlane)[1]. Znajduje się w Krakowie, na Kazimierzu, przy ul. św. Wawrzyńca 25.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na początku XX wieku w Krakowie liczącym ponad 90 000 mieszkańców tylko część budynków posiadała oświetlenie elektryczne. Od 1893 roku własną elektrownię posiadał teatr Miejski (obecnie Teatr im. J. Słowackiego), w Podgórzu będącym jeszcze samodzielnym miastem działała od 1900 roku elektrownia, własną elektrownię posiadały krakowskie tramwaje. Oświetlenie elektryczne posiadali również następujące firmy: Rajal i Syn, firma masarska Satalecki, Grand Hotel, Bank Hipoteczny (ul. Zacisze), Collegium Medicum(gmach przy ul. Grzegórzeckiej) oraz Browar Goetza. Zasilały je małe prywatne elektrownie[2].

O budowie elektrowni myślano już pod koniec XIX wieku, ale ponieważ byłaby konkurencją dla Miejskiej Gazowni decyzję o opracowaniu projektu podjęto dopiero w 1900 roku. Przygotował go i przedstawił w październiku 1900 roku inż. A. W. Schleyen. Zaproponował on umieszczenie elektrowni w okolicy ulic Blich i Wielopole.Jednak komisja powołana do oceny projektu zmieniła lokalizację, zatwierdzając budowę obok Gazowni Miejskiej. Postanowiono również, że zamiast proponowanych w projekcie silników parowych zostaną zainstalowane silniki gazowe[3]. Budowę rozpoczęto 15 kwietnia 1904 roku[4]. Miasto zbudowało budynki fabryczne, a pozostałe prace wykonało Towarzystwo "Union-Elektricitäts-Gesellschaft". Pomimo iż budynki oddano w planowanym terminie, planowane otwarcie opóźniło się o 3 miesiące[5]. 16 lutego 1905 roku zostały na próbę oświetlone sale Rady Miasta[6].

Sama uroczystość otwarcia i poświęcenia elektrowni odbyła się wieczorem w sobotę 18 lutego 1905 roku. Wzięli w niej udział: prezydent miasta Leo, wiceprezydenci Chyliński i Domański, rajcy miejscy, urzędnicy magistratu, dyrektor Gazowni Dąbrowski oraz miejski inżynier elektrotechniki Kazimierz Gayczak. Poświęcenia hali dokonał ksiądz Głowacki ze zgromadzenia kanoników laterańskich[5]. W skład zachowanego do dzisiaj kompleksu budynków wchodziły: hala maszyn, kotłownia oraz budynek administracyjny. Maszyny pochodziły z firmy Allgemeine Elektrizitäts Gesellschaft Union Wiedeń oraz Emil Škoda Pilzno. W 1905 roku elektrownia produkowała prąd stały o napięciu 2x220 V[3]. W latach 1906-1907 elektrownia została rozbudowana według projektu J. Rzymkowskiego halę maszyn i kotłownię, a w 1908 budynek administracyjny. 1 lipca 1908 elektrownia uzyskała osobowość prawną i została wpisana do rejestru handlowego jako Elektrownia Miejska w Krakowie. Wcześniej pracowała jako wspólne przedsiębiorstwo z Gazownią Miejską[7].

Kolejne rozbudowy związane były z poszerzeniem granic Krakowa (w 1910 przyłączono do Krakowa gminy: Dębniki, Czarna Wieś, Łobzów, Krowodrza, Nowa Wieś, Prądnik Czerwony, Zakrzówek i Zwierzyniec), uruchomieniem elektrycznego oświetlenia ulicznego i wzrostem zapotrzebowania na energię.

W 1914 wybudowano nową halę maszyn, kotłownię oraz nastawnię i rozdzielnię. Po połączeniu Podgórza z Krakowem w 1915 nastąpiło scalenie elektrowni podgórskiej z krakowską. Od 1917 roku również krakowska sieć tramwajowa korzystała z Elektrowni Miejskiej[8][9]. Już przed II wojną światową reflektory do iluminacji zabytków oświetlały w Krakowie m.in. Sukiennice i Wawel[10][11].

W 1936 według projektu Franciszka Mączyńskiego, nadbudowano budynek administracyjny. Budynki elektrowni są przykładem architektury przemysłowej początku XX wieku.

Elektrownia produkowała i odsprzedawała nie tylko energię elektryczną, ale także parę technologiczną. W latach 1950. elektrownia produkowała 45% energii elektrycznej zużywanej w Krakowie (90 tys. MWh). Od lat 1960. zakład obniżał produkcję energii elektrycznej, stając się przede wszystkim elektrociepłownią. W 1976 zaprzestano produkcji energii elektrycznej, a w 1984 również ciepła i pary technologicznej[1].

Elektrownia krakowska jest jednym z obiektów na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki.

Dyrektorzy[edytuj | edytuj kod]

  • 1905- 1911 inż. Kazimierz Gayczak
  • Stanisław Bieliński
  • Henryk Dubeltowicz
  • po 1945 -prof. inż. Zgliński[12]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Krakowski Szlak Techniki – Elektrownia krakowska
  2. Energetyka krakowska.. s. 30-31
  3. a b Porada Z. Strzałka J. Elektrycy krakowscy i krakowskie elektrownie do roku 1939 Maszyny Elektryczne - Zeszyty Problemowe Nr 4/2017 (116) s. 219-226
  4. Energetyka krakowska ..s. 32-33
  5. a b Elektrownia miejska Czas 1905 nr 41 s. 2
  6. Oświetlenie elektryczne Czas 1905, nr 40 (18 II) [2] s. 2
  7. Elektrownia Miejska. [dostęp 2010-03-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-03-09)]. Błąd w przypisach: Nieprawidłowy znacznik <ref>; nazwę „EM2” zdefiniowano więcej niż raz z różną zawartością
    BŁĄD PRZYPISÓW
    Błąd w przypisach: Nieprawidłowy znacznik <ref>; nazwę „EM2” zdefiniowano więcej niż raz z różną zawartością
    BŁĄD PRZYPISÓW
  8. Tramwaje w Krakowie – historia
  9. Encyklopedia Krakowskiej Komunikacji – Krakowskie tramwaje (lata 1882-1945). [dostęp 2010-03-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-03-23)].
  10. Elektrownia Miejska
  11. Wkład elektryków polskich w rozwój drugiej Rzeczpospolitej w: Energetyka – sierpień 2009 (s.489)
  12. Energetyka krakowska.. s. 54

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]