Emil Zátopek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Emil Zátopek
Fotothek df roe-neg 0006305 003 Emil Zátopek-2.jpg
Emil Zátopek w 1951 roku
Data i miejsce urodzenia 19 września 1922
Kopřivnice
Data i miejsce śmierci 21 listopada 2000
Praga
Wzrost 182 cm
Dyscypliny lekkoatletyka
Dorobek medalowy
Reprezentacja  Czechosłowacja
Igrzyska olimpijskie
Złoto
Londyn 1948 lekkoatletyka
(bieg na 10 000 m)
Złoto
Helsinki 1952 lekkoatletyka
(bieg na 5000 m)
Złoto
Helsinki 1952 lekkoatletyka
(bieg na 10 000 m)
Złoto
Helsinki 1952 lekkoatletyka
(bieg maratoński)
Srebro
Londyn 1948 lekkoatletyka
(bieg na 5000 m)
Mistrzostwa Europy
Złoto
Bruksela 1950 bieg na 5000 m
Złoto
Bruksela 1950 bieg na 10 000 m
Złoto
Berno 1954 bieg na 10 000 m
Brąz
Berno 1954 bieg na 5000 m
Odznaczenia
Medal za Zasługi I Stopnia

Emil Zátopek (ur. 19 września 1922 w Kopřivnicy, zm. 21 listopada 2000 w Pradze) – czeski biegacz, długodystansowiec. Czterokrotny złoty medalista olimpijski, 18-krotny rekordzista świata.

Wczesne lata[edytuj]

Zátopek urodził się w ubogiej rodzinie jako szóste dziecko. Jego ojciec był stolarzem[1]. Emil początkowo chciał być nauczycielem[2] oraz pracownikiem laboratorium chemicznego[3], jednak w wieku 16 lat podjął pracę w fabryce obuwniczej Bata w Zlinie. Równocześnie kontynuował naukę w szkole przyzakładowej[1]. W swoim pierwszym biegu wziął udział w 1940 roku, był to wyścig uliczny na 1500 metrów[4], rozgrywany w Zlinie corocznie w drugą niedzielę maja[2].

Pewnego dnia nasz trener sportowy [trener zakładu, w którym pracował Zátopek], który był bardzo wymagający, wskazał czterech chłopców, w tym mnie, i nakazał nam biec w wyścigu. Protestowałem, że jestem zbyt słaby i nie nadaję się do biegu, po czym trener wysłał mnie na badania. Lekarz powiedział, że byłem doskonale przygotowany. Więc musiałem biec, a gdy wystartowałem, chciałem wygrać. Zająłem jednak tylko drugie miejsce. I tak to się właśnie zaczęło.

— Emil Zátopek[5]

Zátopek osiągnął drugą pozycję na około 100 startujących. Po tym biegu zaczął poważnie myśleć o trenowaniu lekkoatletyki. Został zaproszony przez lokalny klub sportowy, do którego przystąpił. W klubie tym biegali m.in. Tomáš Šalé i Jan Haluza. Drugi z nich był przez dwa lata jego trenerem[3].

W 1943 po raz pierwszy przebiegł dystans 5000 metrów, a w następnym roku był już rekordzistą kraju na trzech dystansach. W biegu na 2000 metrów uzyskał wynik 5:33,4, zaś we wrześniu 1944 jako pierwszy Czech zszedł poniżej 15 minut w biegu na 5000 metrów. Pobił również rekord Czechosłowacji w biegu na 3000 metrów[3]. Pod koniec II wojny światowej wstąpił do czechosłowackiej armii, w której dalej rozwijał swoje fizyczne możliwości[2].

Występy na zawodach[edytuj]

W 1946 uczestniczył w zawodach państw alianckich w Berlinie. Na zawody dotarł rowerem, którym jechał z Pragi[4]. W tym samym roku wystąpił na Mistrzostwach Europy 1946 w Oslo, gdzie zajął 5. miejsce w biegu na 5000 metrów, poprawiając swój własny rekord Czechosłowacji o prawie 25 sekund (z 14:50,2 na 14:25,8)[6].

Pojechał na igrzyska olimpijskie w 1948, liczył na sukces w biegu na 5000 metrów, stwierdził także, że w biegu na 10 000 metrów również jest bardzo dobry[4]. 30 lipca uczestniczył w biegu na 10 000 metrów, w którym na dużej międzynarodowej imprezie startował po raz pierwszy. Faworytem był Fin Viljo Heino, ówczesny mistrz Europy i rekordzista świata. Od początku wyścigu prowadził Fin, jednak Czech przejął prowadzenie na trzecim kilometrze. Heino ponownie liderował, jednak na krótko. Zátopek powrócił na pierwsze miejsce, którego nie oddał do mety. Z wynikiem 29:59,8 pobił rekord olimpijski i jako pierwszy zawodnik przebiegł na igrzyskach olimpijskich ten dystans poniżej 30 minut. Alain Mimoun, który ukończył ten bieg na drugiej pozycji, przybiegł ze stratą niemal 48 sekund do zwycięzcy[7]. Przed biegiem, Zátopek ustalił ze swoim trenerem, że jeśli każde okrążenie będzie pokonywał w czasie poniżej 71 sekund (tempo rekordu świata), trener będzie mu pokazywać białą koszulkę. Gdyby trener pokazał czerwoną koszulkę, byłby to dla Zátopka znak, że biegnie za wolno. Koszulkę w czerwonym kolorze Czech ujrzał na ósmym okrążeniu, po czym przyspieszył[2]. Rekordu świata jednak nie pobił[8].

Kilka dni później uczestniczył w finale biegu na 5000 metrów. Pomyślnie przeszedł eliminacje rozegrane 31 lipca i 2 sierpnia stanął na starcie finałowego biegu, rozgrywanego w deszczowej pogodzie[9]. Od początku dyktował mocne tempo, które wytrzymywało tylko trzech biegaczy: Gaston Reiff, Wim Slijkhuis i Erik Ahlden. Na przedostatnim dziewiątym okrążeniu, Belg odskoczył od rówieśników, mając w pewnym momencie przewagę około 100 metrów. Czech jednak stopniowo się zbliżał i na 300 metrów przed metą rozpoczął gwałtowny finisz. Ostatecznie jednak przegrał z Reiffem zaledwie o 0,2 sekundy[10].

W 1949 w Ostrawie dwukrotnie pobił rekord świata na 10 000 metrów (29:28,2 i 29:21,2)[8]. Zwyciężył na 5000 metrów i 10 000 metrów na Mistrzostwach Europy w 1950 w Brukseli. W tym samym roku po raz kolejny poprawił rekord świata na 10 000 metrów. W 1951 ustanowił rekordy świata w biegach na 10 mil, na 20 000 metrów oraz w biegu godzinnym[8].

Emil Zátopek (z lewej) i Reinaldo Gorno po biegu maratońskim na Igrzyskach Olimpijskich w Helsinkach

W 1951 roku doznał kontuzji podczas jazdy na nartach, w czasie przygotowań olimpijskich rozchorował się[4]. Ostatecznie na igrzyskach olimpijskich w 1952 w Helsinkach wystartował. Wystąpił w biegach na 5000 metrów, 10 000 metrów oraz w biegu maratońskim. Jego pierwszym finałem był bieg na 10 000 metrów, który rozegrano 20 lipca. W przeciwieństwie do poprzednich igrzysk, Czecha predysponowano do wygrania tego dystansu. Był wówczas rekordzistą świata i mistrzem Europy. W wyścigu objął prowadzenie po sześciu okrążeniach, na szóstym kilometrze biegł z nim tylko Francuz Alain Mimoun. Na ósmym kilometrze Zátopek oderwał się jednak od Francuza i samotnie pobiegł po swoje drugie w karierze olimpijskie złoto. Z czasem 29:17,0 zwyciężył z przewagą 15 sekund nad Mimounem i 31 sekund nad trzecim Aleksanderm Anufrijewem[11]. Finałowy bieg na 5000 metrów, rozegrany cztery dni później, nie był już jednostronnym popisem Czecha. Co prawda dyktował mocne tempo, jednak w pewnym momencie spadł na czwarte miejsce i na około 150 metrów przed metą pozostawał na nim. Miał nieznaczną stratę do prowadzącego Chrisa Chatawaya, Herberta Schade i Alaina Mimouna. W tym momencie Zátopek zaczął finiszować i wyprzedził grupkę trzech liderujących. Odskoczył nieznacznie od dwójki biegaczy (w tym czasie Chataway potknął się o krawężnik i upadł) i nie oddał prowadzenia już do końca[12]. Zwyciężył z Mimounem o niecałą sekundę[13]. Tego samego dnia jego żona Dana Zátopková zdobyła złoty medal w rzucie oszczepem[12]. Po zwycięstwie żony, Emil miał powiedzieć w żartach:

Na razie wynik rywalizacji w rodzinie Zátopków to 2:1. To zbyt mała różnica, dlatego żeby odzyskać prestiż, postaram się zdobyć jeszcze jeden medal w maratonie.

— Emil Zátopek[14]
Zátopek podczas biegu

W maratonie, w przeciwieństwie do dwóch poprzednich konkurencji, nie był faworytem do zwycięstwa. Do tytułu mistrzowskiego głównym kandydatem był Brytyjczyk Jim Peters, który miesiąc przed igrzyskami pobił rekord świata w tej konkurencji (2:20:42,2). Maraton na igrzyskach w 1952 był dla zawodnika z Kopřivnicy pierwszym startem w tej konkurencji w karierze[15]. W trakcie rozgrzewki, Zátopek podszedł do Petersa, podał dłoń i powiedział: „Cześć, jestem Zátopek”[2][4]. Brytyjczyk odwzajemnił uścisk ręki, lecz nie odezwał się[4]. Osoba czeskiego biegacza wpłynęła na karierę Petersa, bowiem po jego zwycięstwie na 10 000 metrów na igrzyskach w Londynie (1948), gdzie Brytyjczyk ukończył zawody na ósmym miejscu, postanowił zmienić specjalność i odtąd kładł nacisk na biegi maratońskie[4][2].

Zgodnie z oczekiwaniami prowadzenie objął Peters, który w bardzo szybkim tempie przebiegł pierwsze 5 kilometrów. Utrzymywał się na czele do 20 kilometra, gdy został dogoniony przez Czecha i Szweda Gustafa Janssona[15]. Zátopek zaczął narzucać coraz mocniejsze tempo, w pewnym momencie zadał swoim rywalom następujące pytanie: „Przepraszam, nie biegałem dotychczas maratonu, ale czy nie moglibyśmy biec odrobinę szybciej?”[16]. Peters odpowiedział mu ironicznie, że ich tempo jest zbyt wolne, po czym reprezentant Czechosłowacji przyspieszył ponownie[14][16]. Brytyjczyk podążył w ślad za Czechem, jednak nie wytrzymał tempa i wycofał się z powodu skurczy mięśni[15]. Zátopek biegł już samotnie do mety, z ogromną przewagą nad kolejnymi zawodnikami. Uśmiechał się i żartował z ekipą jadących przed nim fotoreporterów. Gdy finiszował, tłum zgromadzonych na stadionie zaczął skandować jego nazwisko[2][4]. Swój pierwszy maraton w życiu ukończył z wynikiem 2:23:03,02, poprawił tym samym najlepsze osiągnięcie w tej konkurencji na igrzyskach olimpijskich[15]. Argentyńczyk Reinaldo Gorno, który zdobył srebro, przybiegł ze stratą ponad dwóch i pół minuty do biegacza z Czechosłowacji. W czasie, gdy Gorno był jeszcze na trasie biegu, Zátopek został wzięty na ramiona przez jamajską sztafetę 4 × 400 metrów i wraz z nimi odbył rundę honorową (tego samego dnia Jamajczycy zdobyli złoto, ustanawiając rekord świata)[2]. Dziennikarz The Guardian relacjonował, że Czech „wyglądał, jakby przebiegł energiczny dziarski spacer, a nie maraton”[2][4]. Tym samym dokonał rzeczy, której nikt wcześniej ani później nie powtórzył. Na jednych igrzyskach zdobył trzy złote medale na najdłuższych biegach olimpijskich[2][14].

W 1952 poprawił rekordy świata na 25 000 metrów i 30 000 metrów. Na Mistrzostwach Europy w 1954 w Bernie obronił złoty medal na 10 000 metrów, a na 5000 metrów został brązowym medalistą. W tym samym roku ustanowił rekordy świata na 5000 metrów (13:57,2) i 10 000 metrów (28:54,2 – pierwszy w historii wynik poniżej 29 minut)[8][9].

W igrzyskach olimpijskich startował jeszcze w 1956 w Melbourne, lecz wyłącznie w maratonie. Krótko przed igrzyskami Zátopek przeszedł operację przepukliny, przez co nie był faworytem do zwycięstwa. Bieg rozgrywano w upalnej pogodzie, tuż przed startem powiedział do swych rówieśników „Panowie, dzisiaj trochę umrzemy”[4]. Zgodnie z przewidywaniami, Czech nie obronił tytułu mistrzowskiego, swoje pierwsze i jedyne mistrzostwo olimpijskie zdobył jego wieloletni rywal i zarazem przyjaciel – Alain Mimoun. Reprezentant Czechosłowacji przybiegł na szóstym miejscu, ponad cztery i pół minuty za Francuzem[17]. Na ostatnich metrach, Zátopka oklaskiwał wspomniany Mimoun. W książce All That Glitters is Not Gold, William Oscar Johnson relacjonuje inne zdarzenie z udziałem Francuza i Czecha (opowiedziane zresztą przez Francuza). Pochodzący z Algierii Mimoun, po ukończeniu biegu, oczekiwał na przybycie swojego przyjaciela z Czechosłowacji. Chwilę po jego finiszu, podszedł do Zátopka i powiedział mu „Emil, to ja jestem tym, który wygrał”. Na wieść o tym Czech odwrócił się i zasalutował na cześć francuskiego biegacza[17].

Dla mnie to było lepsze niż zdobycie medalu.

— Alain Mimoun[17]

Po igrzyskach zakończył międzynarodowe występy[2].

Był mistrzem Czechosłowacji na 5000 metrów w 1945, 1946, 1947, 1948, 1950, 1952, 1953 i 1954, na 10 000 metrów w 1952 i 1953 oraz w bieganiu przełajowym w 1948, 1949, 1952, 1954 i 1955.

Styl biegania i przygotowania do zawodów[edytuj]

Emil Zátopek reprezentował barwy takich klubów jak TJ Zlin (w 1949, po zmianie nazwy miasta, klub nosił nazwę TJ Gottwaldov) czy Dukla Praga. Trenował jednak według własnego programu treningowego, wzorowanego na tym, który stosował wybitny Fin Paavo Nurmi, o którym wiele czytał[2]. W 1948 roku jego dzień treningowy wyglądał tak: pięć razy przebiegał sprintem dystans 200 m, następnie 20-krotnie biegał (w wolniejszym tempie) dystans 400 m, by na koniec ponownie zafundować sobie pięciokrotne przebiegnięcie 200 m w tempie sprinterskim. Gdy treningi zaczęły przynosić oczekiwane rezultaty, Czech zwiększał ilość czterystumetrowych przebieżek, początkowo do 50, potem do 60 i 70. W pewnym momencie kariery biegał dziennie po 100 okrążeń liczących 400 metrów – 50 rano, zaś kolejne 50 okrążeń po południu[2].

To jest na granicy bólu i cierpienia, która oddziela mężczyzn od chłopców.

— Emil Zátopek[2]

Reprezentant Czechosłowacji znany był również ze swojego stylu biegania. W książce Kartki z historii sportu, Michał Filek pisze: „Jeśli nawet Zátopek nie jest najlepszym długodystansowcem w historii, to z całkowitą pewnością nikt nie biegał w równie brzydkim stylu co on. Pod tym względem zasłużył na tytuł arcymistrza”[18]. Red Smith z The New York Times pisał, że „biegł jak człowiek z pętlą na szyi”[14] oraz że w trakcie biegu wyglądał „jak zapaśnik z ośmiornicą na taśmociągu”[2]. W trakcie biegu poruszał się ciężko, jego twarz miała „cierpiętniczy” wygląd[18], machał nienaturalnie głową i ramionami[14]. W odpowiedzi na takie głosy, Zátopek odpowiadał, że „nie jest wystarczająco utalentowany, żeby równocześnie biec i uśmiechać się”[14].

Dalsze losy[edytuj]

Wystawa poświęcona Emilowi Zátopkowi w rodzinnej Kopřivnicy

W 1968 poparł polityczne zmiany praskiej wiosny, za co został po 1968 usunięty z pracy w ministerstwie obrony i pracował jako robotnik w kopalni uranu aż do przejścia na emeryturę w 1976. Międzynarodowy Komitet Olimpijski nagrodził go nagrodą im. Pierre de Coubertina. W 1997 został ogłoszony najlepszym czeskim lekkoatletą XX wieku, a w 1999 najlepszym czeskim olimpijczykiem.

Emil Zátopek, nazywany „czeską lokomotywą” lub Emil Hrozný, był również znany ze swojej „cierpiącej” miny podczas biegu. Żoną Emila Zátopka była utytułowana oszczepniczka, mistrzyni olimpijska Dana Zátopková.

Odznaczenia[edytuj]

Rekordy[edytuj]

Zátopek ustanowił 18 rekordów świata w biegach długodystansowych. Pierwszego takiego wyczynu dokonał 11 czerwca 1949 w Ostrawie w biegu na 10 000 metrów, po raz ostatni rekordzistą został 29 października 1955 w Čelákovicach w biegu na 25 000 metrów. Konkurencją, w której najwięcej razy poprawiał rekord świata, był bieg na 10 000 metrów (pięciokrotnie). Ponadto dwukrotnie bił rekordy globu w biegach na 20 000 m, 25 000 m, 6 mil, 15 mil i w biegu godzinnym. Pojedyncze rekordy osiągał na dystansach 5000 m, 30 000 m i 10 mil. Był pierwszym lekkoatletą, który pokonał dystans 10 000 m poniżej 29 minut, oraz pierwszym, który w biegu godzinnym przebiegł więcej niż 20 000 m[8].

Rekordzistą Czechosłowacji zostawał 51 razy[8].

Rekordy świata[edytuj]

Źródło:[8]

Konkurencja Czas Data Miejsce
10 000 m 29:28,2 11 czerwca 1949 Ostrawa
10 000 m 29:21,2 22 października 1949 Ostrawa
10 000 m 29:02,6 4 sierpnia 1950 Turku
bieg godzinny 19 558 m 15 września 1951 Praga
20 000 m 1:01:16,0 15 września 1951 Praga
10 mil 48:12,0 29 września 1951 Stará Boleslav
20 000 m 59:51,8 29 września 1951 Stará Boleslav
bieg godzinny 20 052 m 29 września 1951 Stará Boleslav
15 mil 1:16:26,4 26 października 1952 Stará Boleslav
25 000 m 1:19:11,8 26 października 1952 Stará Boleslav
30 000 m 1:35:23,8 26 października 1952 Stará Boleslav
10 000 m 29:01,6 1 listopada 1953 Stará Boleslav
6 mil 28:04,4 1 listopada 1953 Stará Boleslav
5 000 m 13:57,2 30 kwietnia 1954 Paryż
10 000 m 28:54,2 1 czerwca 1954 Bruksela
6 mil 27:59,2 1 czerwca 1954 Bruksela
15 mil 1:14:01,0 29 października 1955 Čelákovice
25 000 m 1:16:36,4 29 października 1955 Čelákovice

Rekordy życiowe[edytuj]

Źródło:[20][8]

Konkurencja Czas Data Miejsce
1500 m 3:52,8 1947 Paryż
3000 m 8:07,8 1948 Praga
5000 m 13:57,2 30 maja 1954 Paryż
10 000 m 28:54,2 1 czerwca 1954 Bruksela
20 000 m 59:51,8 29 września 1951 Stará Boleslav
25 000 m 1:16:36,4 29 października 1955 Čelákovice
30 000 m 1:35:23,8 26 października 1952 Stará Boleslav
bieg jednogodzinny 20 052 m 29 września 1951 Stará Boleslav
maraton 2:23:03,2 27 lipca 1952 Helsinki

Przypisy

  1. a b Richard Benyo: Making the Marathon Your Event. Random House Publishing Group, 2011. ISBN 9780307874504. [dostęp 2016-05-22].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o Simon Burnton: 50 stunning Olympic moments No 41: Emil Zatopek the triple-gold winner (ang.). theguardian.com. [dostęp 2016-05-21].
  3. a b c Václav Štaud: Trénoval jsem Emila Zátopka (cz.). katyd.cz. [dostęp 2016-05-21].
  4. a b c d e f g h i j Janusz Malinowski: Emil Zatopek – złota czeska lokomotywa (pol.). biegambolubie.com.pl. [dostęp 2016-05-23].
  5. Motivation: Daily Quotes (ang.). runnersworld.com. [dostęp 2016-05-21]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  6. Vzpomínáček — 19. září — Dana Zátopková a Emil Zátopek (cz.). svobodny-svet.cz. [dostęp 2016-05-22].
  7. Athletics at the 1948 London Summer Games: Men's 10,000 metres (ang.). Sports-reference.com. [dostęp 2016-05-22].
  8. a b c d e f g h STATISTIKA NEJLEPŠÍCH VÝSLEDKŮ EMILA ZÁTOPKA : (cz.). marathonplzen.cz. [dostęp 2016-05-22].
  9. a b EMIL ZÁTOPEK (cz.). olympic.cz. [dostęp 2016-05-22]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  10. Athletics at the 1948 London Summer Games: Men's 5,000 metres (ang.). Sports-reference.com. [dostęp 2016-05-22].
  11. Athletics at the 1952 Helsinki Summer Games: Men's 10,000 metres (ang.). Sports-reference.com. [dostęp 2016-05-22].
  12. a b Athletics at the 1952 Helsinki Summer Games: Men's 5,000 metres (ang.). Sports-reference.com. [dostęp 2016-05-22].
  13. Athletics at the 1952 Helsinki Summer Games: Men's 5,000 metres Final (ang.). Sports-reference.com. [dostęp 2016-05-22].
  14. a b c d e f Emil Zatopek, czyli złota czeska lokomotywa (pol.). runners-world.pl. [dostęp 2016-05-22].
  15. a b c d Athletics at the 1952 Helsinki Summer Games:Men's Marathon (ang.). Sports-reference.com. [dostęp 2016-05-23].
  16. a b Lipoński: Historia sportu. s. 573.
  17. a b c Athletics at the 1956 Melbourne Summer Games: Men's Marathon (ang.). Sports-reference.com. [dostęp 2016-05-23].
  18. a b Filek: Kartki z historii sportu. s. 51.
  19. Odznaczeni Medalem za Zasługi (od 1994) (cz.). Pražský hrad (www.hrad.cz). [dostęp 3 sierpnia 2010].
  20. Emil Zatopek (ang.). iaaf.org. [dostęp 2016-05-23].

Bibliografia[edytuj]