Endre Ady

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Endre Ady de Diósad
Ady Endre
Endre Ady.jpg
Data i miejsce urodzenia 22 listopada 1877
Érmindszent
Data i miejsce śmierci 27 stycznia 1919
Budapeszt
Narodowość węgierska
Dziedzina sztuki poezja

Endre Ady de Diósad (ur. 22 listopada 1877 w Érmindszent, zm. 27 stycznia 1919 w Budapeszcie) – węgierski poeta[1][2][3]; dzięki jego twórczości rozpoczęło się odrodzenie poezji w literaturze tego kraju[4].

Dom rodzinny Endrego Adyego
Adél Brüll, muza Endrego Adyego
Endre Ady z Mihálym Babitsem
Rękopis Endrego Adyego

Życiorys[edytuj]

Ady pochodził ze szlacheckiej, choć zbiedniałej, siedmiogrodzkiej rodziny[3] i był starszym z dwojga rodzeństwa. Po ukończeniu ewangelickiego gimnazjum w Zilah[4] kontynuował naukę na uniwersytecie w Debreczynie[5]. Po skończeniu studiów rozpoczął pracę jako dziennikarz[3], publikując jednocześnie swój debiutancki tomik „Versek” (1899). Krótko potem przeniósł się do Nagyváradu, gdzie poznał swą kochankę, Adél Brüll (zamężną kobietę, którą nazywał w swych wierszach „Léda”). Wspólnie z nią odbył podróż do Paryża, poznając tam najnowsze prądy europejskiej literatury. Po powrocie na Węgry rozpoczął pracę dla czasopisma „Budapesti Napló”, w którym opublikował ponad 500 artykułów i wierszy. W tym okresie rozpoczął również swą działalność polityczną, wstępując do radykalnej grupy o nazwie Huszadik Század (Dwudziesty Wiek). Literacko zaś, będąc ciągle jeszcze pod wrażeniem literatury paryskiej, stworzył nowy styl literacki, zwany Krytycznym Patriotyzmem. W swych wierszach starał się ujawnić społeczne problemy Węgier i dzięki temu zainicjować niezbędne jego zdaniem przemiany. Po opublikowaniu tomików poezji Új versek (1906)[1][3][2][5] i Vér és arany (1907)[5][2] musiał, ze względu na spowodowane nimi wzburzenie, zakończyć pracę dla „Budapesti Napló” i udał się ponownie do Paryża. Po powrocie założył w 1908 roku koło literackie A Holnap (Poranek) w Nagyváradzie i rozpoczął współpracę z literackim czasopismem „Nyugat” (Zachód), z którym był związany do końca życia, od 1912 został nawet jego wydawcą. Z powodu swej politycznej (niepatriotycznej) postawy oraz ze względu na podejmowaną tematykę erotyczną Ady był częstokroć krytykowany i atakowany przez konserwatystów[1], co jednak przysporzyło mu zainteresowania i uznania wśród młodych twórców literatury, dla których był on wyznacznikiem nowego kierunku[3]. Po zachorowaniu na syfilis[4] aktywność literacka Adyego znacznie zmalała, nie omieszkał jednak po wybuchu I wojny światowej krytykować rosnącego węgierskiego nacjonalizmu. Do śmierci poety przyczynił się jego alkoholizm[3].

Twórczość[edytuj]

Liryka Endrego Adyego pozostawała pod silnym wpływem francuskiego symbolizmu, między innymi Charlesa Baudelaire’a i Paula Verlaine’a, których wiersze tłumaczył na węgierski[1]. W jego utworach można wyraźnie ujrzeć dekadenckiego ducha, schyłkowość monarchii i chęć politycznej odnowy i zakończenia niesprawiedliwości społecznej. Ogółem Ady napisał ponad 1000 wierszy, wiele opowiadań i artykułów[6].

Dzieła[edytuj]

Podobizna poety na banknocie węgierskim z 1975 roku
  • Versek (Wiersze), 1899
  • Még egyszer (Jeszcze raz), 1903
  • Új versek (Nowe wiersze), 1906
  • Vér és arany (Krew i złoto), 1907
  • Az Illés szekerén (Na wozie Eliasza), 1909
  • Szeretném, ha szeretnének (Chciałbym, żeby mnie kochali – tłum. Tadeusz Fangrat), 1910
  • A Minden Titkok versei (Wiersze o tajemnicach), 1911[2]
  • A menekülő Élet (Uciekające życie), 1912[2]
  • A magunk szerelme (Nasza miłość), 1913[2]
  • Ki látott engem? (Kto mnie widział?), 1914[2]
  • A halottak élén (Polowanie na śmierć), 1918[2]

Wydania polskie[edytuj]

  • Endre Ady, Popiołem i płomieniem: wybór poezji, Budapeszt 1943[5].
  • Endre Ady, Wybór poezji, Budapeszt 1943[5].
  • Endre Ady, Złoto i krew, Kraków 1977[5].
  • Endre Ady, Poezje, Kraków 1981[5].
  • Endre Ady, Poezje, Warszawa 1997, 1999[5].

Przypisy

  1. a b c d Ady Endre (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2017-09-30].
  2. a b c d e f g h Ady Endre (pol.). tekstualia.pl. [dostęp 2017-09-30].
  3. a b c d e f Endre Ady, Hungarian poet (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-09-30].
  4. a b c Endre Ady Bio (ang.). mypoeticside.com. [dostęp 2017-09-30].
  5. a b c d e f g h Endre Ady (pol.). biuroliterackie.pl. [dostęp 2017-09-30].
  6. Endre Ady (ang.). textetc.com. [dostęp 2017-09-30].

Bibliografia[edytuj]