Epos

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Epos (gr. έπος, epos = słowo), także: ‘epopeja’, ‘poemat heroiczny’, czasem również ‘poemat epicki’ – jeden z głównych i najstarszych gatunków epiki[1].

Obejmuje utwory najczęściej poetyckie, np. Iliada[2], Odyseja[2], rzadziej tworzone prozą, ukazujące dzieje życia legendarnych, częściowo lub całkiem historycznych bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla danego narodu, lub też opowieść o prapoczątkach tego narodu albo grupy etnicznej, a także omawia początki kultów religijnych. Często opowiadają nie tylko o postaciach ludzkich, ale też boskich, magicznych czy demonicznych (np. Ramajana)[2]. Najwcześniejsze eposy mają charakter zbioru opowieści mitycznych i wywodzą się często z czasów, w których grupa ich autorów nie znała pisma.

Prostszą, krótszą odmianą jest poemat epicki (np. Beowulf). Często głównym wątkiem eposu jest historia jednego rodu panującego (Pieśń o Nibelungach) lub dzieje życia jednego niezwykłego heroicznego bohatera (Odyseja), ale może on też przedstawiać opowieść o całym ludzie (Kalevala), o jego początkach (Eneida), także o jego bogach (Dzieje Dionizosa, Edda) i przodkach (eposy Hezjoda). Dawne eposy i poematy epickie przeznaczone były do recytowania lub do śpiewania, często zawierały elementy rytuałów i były używane w celach religijnych. Stanowiły też często zapis religii i mitologii danego ludu, jego wartości moralnych, obyczajowości i najstarszego języka.

Za ostatnią „żywą epopeję” uważa się nawiązującą do początków buddyzmu tybetańskiego Epopeję o Królu Gesarze. Wśród Tybetańczyków i Mongołów znaleźć można około 140 pieśniarzy, którzy zajmują się tą balladą. Eposy powstałe w czasach późniejszych (począwszy od czasów rzymskich, ale i np. Raj utracony i Pan Tadeusz) są dziełami czysto literackimi, które nie wywodzą się bezpośrednio z ustnej tradycji epickiej.

Eposy były pisane przy użyciu różnych form wersyfikacyjnych. Eposy greckie i rzymskie były układane iloczasowym heksametrem daktylicznym[3], bez podziału na strofy i bez rymu.

Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris
Italiam, fato profugus, Laviniaque venit
litora, multum ille et terris iactatus et alto
vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;
multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,
inferretque deos Latio, genus unde Latinum,
Albanique patres, atque altae moenia Romae.[4]
(Wergiliusz, Eneida. Księga pierwsza)

W krajach romańskich eposy pisano przeważnie oktawą (abababcc), a niekiedy tercyną (aba bcb cdc...). Oktawa była budulcem wielu renesansowych eposów włoskich, hiszpańskich i portugalskich. Przy jej użyciu tworzyli swoje najsławniejsze dzieła Luigi Pulci, Matteo Maria Boiardo, Ludovico Ariosto[5], Torquato Tasso[5], Lucrezia Marinella, Alonso de Ercilla y Zúñiga, Luís de Camões[6], Vasco Mouzinho de Quevedo, Francisco de Sá de Meneses i Gabriel Pereira de Castro.

As armas e os barões assinalados,
Que da ocidental praia Lusitana,
Por mares nunca de antes navegados,
Passaram ainda além da Taprobana,
Em perigos e guerras esforçados,
Mais do que prometia a força humana,
E entre gente remota edificaram
Novo Reino, que tanto sublimaram;
(Luís Vaz de Camões, Os Lusíadas, Canto Primeiro)

W Anglii w roli tworzywa eposów stosowano albo wiersz biały (blank verse), albo siedmiowersową strofę królewską (ababbcc) i dziewięciowersową strofę spenserowską (ababbcbcc).

Heavy that slumber over all the land;
But terrible the wakening! for, behold!
While yet the sun shone brightly,--on the leaves,
Dew--steeped, and grasses, and the rippling streams,
A diamond sparkle flinging,--the clear air
Suddenly 'gan to thicken. Cloud was none,
Nor gentlest waft of wind, that from afar,
O'er sea, or desert, might that gloom have brought.[7]
(Edwin Atherstone, Israel in Egypt, Book fourteenth)

W Polsce eposy pisze się przeważnie trzynastozgłoskowcem rymowanym parzyście. W ten sposób pisał między innymi Wacław Potocki. Tradycyjnie rymowanym trzynastozgłoskowcem tłumaczono także starożytny heksametr.

Już we trzech częściach Turczyn rozpościera świata
Twardy tron, już ciężarem samym insze zgniata
Królestwa; już Azyja, już ma i Afryka,
Już ma na karku piękna Europa łyka;
Gdzie nad samym Bosforem ze wszytkich narodów
Zburzonych najsławniejszy opanował z grodów
Konstantynopol — niegdy twój, Paleologu!
Tam siedzi i samemu nie składając Bogu,
Do ostatniej złupiwszy okrąg świata miazgi,
Wszytkich za nic poczyta, wszytkich za drobiazgi.
(Wacław Potocki, Wojna chocimska)[8]

Niekiedy eposy są pisane przy użyciu innych rodzajów wiersza. Serbowie stosują dziesięciozgłoskowiec, zaś fińska Kalevala została skomponowana zasadniczo ośmiozgłoskowcem. W epice staroangielskiej wykorzystywano nie rym, ale aliterację[9], która budowała wiersz aliteracyjny[10]

Znane eposy w literaturze światowej[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Eleazar Mieletinski, Pochodzenie eposu bohaterskiego, 2009
  2. a b c d e f g h i j k l m n Epos (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2016-11-13].
  3. Hexameter poetry (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-14].
  4. P. Vergilii Maronis Aeneidos liber primus (łac.). thelatinlibrary.com. [dostęp 2016-11-14].
  5. a b Ottava rima, poetic form (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-14].
  6. Castelar de Carvalho: Camões e as Fórmulas Lapidares em Os Lusíadas (port.). institutodeletras.uerj.br. [dostęp 2016-11-14].
  7. Edwin Atherstone: Israel in Egypt. Book fourteenth (ang.). poemhunter.com. [dostęp 2016-11-14].
  8. Wacłąw Potocki: Transakcya wojny chocimskiej (pol.). wolnelektury.pl. [dostęp 2016-11-14].
  9. Alliteration (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-14].
  10. Alliterative verse, literature (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-14].
  11. a b c d e f g h i Epic, literary genre (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-13].
  12. Hezjod, Teogonia (pol.). archeos.pl. [dostęp 2016-11-14].
  13. Hezjod (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2016-11-14].
  14. Apollonios z Rodos, Emilia Żybert-Pruchnicka (przekł.): Wyprawa Argonautów po złote runo (Argonautika) (pol.). wuwr.com.pl. [dostęp 2016-11-14].
  15. Annales, work by Ennius (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-14].
  16. Silius Italicus: Punica. Translated by James D. Duff (ang.). ia800201.us.archive.org. [dostęp 2016-11-14].
  17. Nonnos: Dionysiaca. With an English translation by William Henry Denham Rouse (ang.). archive.org. [dostęp 2016-11-14].
  18. Ludomił German (tłumacz): Niedola Nibelungów (pol.). wolnelektury.pl. [dostęp 2016-11-14].
  19. Kalevala, Finnish literature (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-14].
  20. Andrzej Bukowski: Życie i twórczość Aleksandra Majkowskiego (pol.). literat.ug.edu.pl. [dostęp 2016-11-14].
  21. a b c Wiktor Jarosław Darasz: Mały przewodnik po wierszu polskim. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, 2003, s. 150. ISBN 83-900829-6-9.
  22. The Foreign Quarterly Review, Tom 24 (ang.). books.google.pl. [dostęp 2016-11-14]. s. 215.
  23. Centenera, Martín del Barco (hiszp.). portalguarani.com. [dostęp 2016-11-23].
  24. Ewa Łukaszyk: Wyspa kobiety czy wyspa czystości. Polemika wokół sebastianizmu w epice portugalskiej przełomu XVI i XVII wieku, w: Archipelagi wyobraźni: z dziejów toposu wyspy w kręgu literatur romańskich. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 60.
  25. The ancient Portugal reborn in the Brazil”: The myth of Portuguese-Brazilian Empire in the epic poem Caramuru by Santa Rita Durão (port.). estudosculturais.com. [dostęp 2016-11-14].
  26. a b Przemysław Mroczkowski: Historia literatury angielskiej. Zarys. Wrocław: Ossolineum, 1981, s. 239-246. ISBN 83-04-00784-3.
  27. Agnieszka Kwiatkowska: Oświeceniowe rozważania o eposie. Dyskusja wokół Pułtawy i Jagiellonidy (pol.). pressto.amu.edu.pl. [dostęp 2016-11-14].
  28. Nordens guder. Et episk digt af Oehlenschläger (duń.). Archive.org. [dostęp 2016-11-19].
  29. Adam Oehlenschlaeger: The Gods of the North. An Epic Poem. Translated by William Edward Frye, William Pickering, London (ang.). books.google.pl, 1845. [dostęp 2016-11-20].
  30. Charles William Sutton: Fitchett, John, w: Dictionary of National Biography, 1885-1900, Volume 19 (ang.). en.wikisource.org. [dostęp 2016-11-14].