Epos

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Epos (gr. έπος, epos = słowo), także: ‘epopeja’, ‘poemat heroiczny’, czasem również ‘poemat epicki’ – jeden z głównych i najstarszych gatunków epiki[1]. Tradycyjne eposy to dłuższe poematy narracyjne o specyficznej konstrukcji elementów świata przedstawionego, podporządkowanej funkcji parenetycznej i afirmującej etos społeczności, w której zostały zrodzone. Eposy charakteryzują również: typ bohatera (heros, początkowo król bądź rycerz, później także heros duchowy; postać programowo idealizowana), podniosły rejestr stylistyczny, koncepcja podmiotu twórczego (narracja trzecioosobowa) oraz tworzywo poetyckie (początkowo autorzy eposów sięgali najczęściej po zdarzenia mityczne bądź legendarne, do „czasu ojców”, później także po wydarzenia historyczne)[2]. Obejmuje utwory najczęściej poetyckie, np. Iliada[3], Odyseja[3], choć eposami (epopejami) nazywa się także powieści o rozmachu epickim, ukazujące dzieje życia legendarnych, częściowo lub całkiem historycznych bohaterów lub też opowieść o prapoczątkach jakiegoś narodu, a także omawia początki kultów religijnych. Często opowiadają nie tylko o postaciach ludzkich, ale też boskich, magicznych czy demonicznych (np. Ramajana)[3]. Najwcześniejsze eposy mają charakter zbioru opowieści mitycznych i wywodzą się często z czasów, w których grupa ich autorów nie znała pisma. Epos doby pisma wykształcił odmianę historyczną, ukazującą wydarzenia jeszcze nieprzebrzmiałe (np. poematy Samuela Twardowskiego, Transakcyja wojny chocimskiej Wacława Potockiego), a także biblijną, która za pomocą środków biblijnych przedstawia losy bohaterów Pisma św., zwłaszcza Chrystusa, ale też całą historię świętą (odmianę tę reprezentują np. Chrystiada Marca Girolama Vidy, Raj utracony Johna Miltona)[2].

Prostszą, krótszą odmianą jest poemat epicki (np. Beowulf). Często głównym wątkiem eposu jest historia jednego rodu panującego (Pieśń o Nibelungach) lub dzieje życia jednego niezwykłego heroicznego bohatera (Odyseja), ale może on też przedstawiać opowieść o całym ludzie (Kalevala), o jego początkach (Eneida), także o jego bogach (Dzieje Dionizosa, Edda) i przodkach (eposy Hezjoda). Dawne eposy i poematy epickie przeznaczone były do recytowania lub do śpiewania, często zawierały elementy rytuałów i były używane w celach religijnych. Stanowiły też często zapis religii i mitologii danego ludu, jego wartości moralnych, obyczajowości i najstarszego języka.

Za ostatnią „żywą epopeję” uważa się nawiązującą do początków buddyzmu tybetańskiego Epopeję o Królu Gesarze. Wśród Tybetańczyków i Mongołów znaleźć można około 140 pieśniarzy, którzy zajmują się tą balladą. Eposy powstałe w czasach późniejszych (począwszy od czasów rzymskich, ale i np. Raj utracony i Pan Tadeusz) są dziełami czysto literackimi, które nie wywodzą się bezpośrednio z ustnej tradycji epickiej.

Eposy były pisane przy użyciu różnych form wersyfikacyjnych. Eposy greckie i rzymskie były układane iloczasowym heksametrem daktylicznym[4], bez podziału na strofy i bez rymu.

Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris
Italiam, fato profugus, Laviniaque venit
litora, multum ille et terris iactatus et alto
vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;
multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,
inferretque deos Latio, genus unde Latinum,
Albanique patres, atque altae moenia Romae[5].
(Wergiliusz, Eneida. Księga pierwsza)

W krajach romańskich eposy pisano przeważnie oktawą (abababcc), a niekiedy tercyną (aba bcb cdc...). Oktawa była budulcem wielu renesansowych eposów włoskich, hiszpańskich i portugalskich. Przy jej użyciu tworzyli swoje najsławniejsze dzieła Luigi Pulci, Matteo Maria Boiardo, Ludovico Ariosto[6], Torquato Tasso[6], Lucrezia Marinella, Alonso de Ercilla y Zúñiga, Luís de Camões[7], Vasco Mouzinho de Quevedo, Francisco de Sá de Meneses i Gabriel Pereira de Castro.

As armas e os barões assinalados,
Que da ocidental praia Lusitana,
Por mares nunca de antes navegados,
Passaram ainda além da Taprobana,
Em perigos e guerras esforçados,
Mais do que prometia a força humana,
E entre gente remota edificaram
Novo Reino, que tanto sublimaram;
(Luís Vaz de Camões, Os Lusíadas, Canto Primeiro)

W Anglii w roli tworzywa eposów stosowano albo wiersz biały (blank verse), albo siedmiowersową strofę królewską (ababbcc) i dziewięciowersową strofę spenserowską (ababbcbcc).

Heavy that slumber over all the land;
But terrible the wakening! for, behold!
While yet the sun shone brightly,--on the leaves,
Dew--steeped, and grasses, and the rippling streams,
A diamond sparkle flinging,--the clear air
Suddenly 'gan to thicken. Cloud was none,
Nor gentlest waft of wind, that from afar,
O'er sea, or desert, might that gloom have brought.[8]
(Edwin Atherstone, Israel in Egypt, Book fourteenth)

W Polsce eposy pisze się przeważnie trzynastozgłoskowcem rymowanym parzyście. W ten sposób pisał między innymi Wacław Potocki. Tradycyjnie rymowanym trzynastozgłoskowcem tłumaczono także starożytny heksametr.

Już we trzech częściach Turczyn rozpościera świata
Twardy tron, już ciężarem samym insze zgniata
Królestwa; już Azyja, już ma i Afryka,
Już ma na karku piękna Europa łyka;
Gdzie nad samym Bosforem ze wszytkich narodów
Zburzonych najsławniejszy opanował z grodów
Konstantynopol – niegdy twój, Paleologu!
Tam siedzi i samemu nie składając Bogu,
Do ostatniej złupiwszy okrąg świata miazgi,
Wszytkich za nic poczyta, wszytkich za drobiazgi.
(Wacław Potocki, Wojna chocimska)[9]

Niekiedy eposy są pisane przy użyciu innych rodzajów wiersza. Serbowie stosują dziesięciozgłoskowiec, zaś fińska Kalevala została skomponowana zasadniczo ośmiozgłoskowcem. W epice staroangielskiej wykorzystywano nie rym, ale aliterację[10], która budowała wiersz aliteracyjny[11]

Znane eposy w literaturze światowej[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Eleazar Mieletinski, Pochodzenie eposu bohaterskiego, 2009
  2. a b Roman Krzywy, Epos, „Zagadnienia Rodzajów Literackich”, 49 (1-2), 2006, DOI10.26485/ZRL, ISSN 0084-4446.
  3. a b c d e f g h i j k l m n Epos (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2016-11-13].
  4. Hexameter poetry (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-14].
  5. P. Vergilii Maronis Aeneidos liber primus (łac.). thelatinlibrary.com. [dostęp 2016-11-14].
  6. a b Ottava rima, poetic form (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-14].
  7. Castelar de Carvalho: Camões e as Fórmulas Lapidares em Os Lusíadas (port.). institutodeletras.uerj.br. [dostęp 2016-11-14].
  8. Edwin Atherstone: Israel in Egypt. Book fourteenth (ang.). poemhunter.com. [dostęp 2016-11-14].
  9. Wacłąw Potocki: Transakcya wojny chocimskiej (pol.). wolnelektury.pl. [dostęp 2016-11-14].
  10. Alliteration (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-14].
  11. Alliterative verse, literature (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-14].
  12. a b c d e f g h i Epic, literary genre (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-13].
  13. Hezjod, Teogonia (pol.). archeos.pl. [dostęp 2016-11-14].
  14. Hezjod (pol.). Encyklopedia PWN. [dostęp 2016-11-14].
  15. Apollonios z Rodos, Emilia Żybert-Pruchnicka (przekł.): Wyprawa Argonautów po złote runo (Argonautika) (pol.). wuwr.com.pl. [dostęp 2016-11-14].
  16. Annales, work by Ennius (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-14].
  17. Silius Italicus: Punica. Translated by James D. Duff (ang.). ia800201.us.archive.org. [dostęp 2016-11-14].
  18. Nonnos: Dionysiaca. With an English translation by William Henry Denham Rouse (ang.). archive.org. [dostęp 2016-11-14].
  19. Ludomił German (tłumacz): Niedola Nibelungów (pol.). wolnelektury.pl. [dostęp 2016-11-14].
  20. Kalevala, Finnish literature (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2016-11-14].
  21. Andrzej Bukowski: Życie i twórczość Aleksandra Majkowskiego (pol.). literat.ug.edu.pl. [dostęp 2016-11-14].
  22. Robert Graves: Biała bogini. Gramatyka historyczna mitu poetyckiego. Przełożył Ireneusz Kania. Warszawa: Aletheia, 2000, s. 29-54. ISBN 978-83-61182-17-7.
  23. a b c Wiktor Jarosław Darasz: Mały przewodnik po wierszu polskim. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, 2003, s. 150. ISBN 83-900829-6-9.
  24. The Foreign Quarterly Review, Tom 24 (ang.). books.google.pl. s. 215. [dostęp 2016-11-14].
  25. Centenera, Martín del Barco (hiszp.). portalguarani.com. [dostęp 2016-11-23].
  26. Ewa Łukaszyk: Wyspa kobiety czy wyspa czystości. Polemika wokół sebastianizmu w epice portugalskiej przełomu XVI i XVII wieku, w: Archipelagi wyobraźni: z dziejów toposu wyspy w kręgu literatur romańskich. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 60.
  27. The ancient Portugal reborn in the Brazil”: The myth of Portuguese-Brazilian Empire in the epic poem Caramuru by Santa Rita Durão (port.). estudosculturais.com. [dostęp 2016-11-14].
  28. a b Przemysław Mroczkowski: Historia literatury angielskiej. Zarys. Wrocław: Ossolineum, 1981, s. 239-246. ISBN 83-04-00784-3.
  29. Agnieszka Kwiatkowska: Oświeceniowe rozważania o eposie. Dyskusja wokół Pułtawy i Jagiellonidy (pol.). pressto.amu.edu.pl. [dostęp 2016-11-14].
  30. Nordens guder. Et episk digt af Oehlenschläger (duń.). Archive.org. [dostęp 2016-11-19].
  31. Adam Oehlenschlaeger: The Gods of the North. An Epic Poem. Translated by William Edward Frye, William Pickering, London (ang.). books.google.pl, 1845. [dostęp 2016-11-20].
  32. Charles William Sutton: Fitchett, John. W: Dictionary of National Biography. T. 19. Smith, Elder & Co, 1889. (ang.)