Eschatologia chrześcijańska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Eschatologia chrześcijańska (z greckiego έσχατος /eschatos/ – ostatni + λόγος /logos/ – słowo, nauka) – dział teologii chrześcijańskiej traktujący o tzw. rzeczach ostatecznych człowieka, jak i świata (śmierci, końcu świata). Eschatologia zajmuje się również życiem pośmiertnym człowieka, w którym to dusza zostanie osądzona i otrzyma karę lub nagrodę.

W literaturze z kręgu europejskiego (szczególnie średniowiecza) rozwinęły się kazania, pieśni i dialogi eschatologiczne. Kaznodzieje, myśliciele, artyści znajdowali w wyobrażeniach nieba i piekła jeden z istotniejszych sposobów wpływania na powszechne wzmacnianie wiary i poprawę moralności.

Termin eschatologia został zaproponowany w XVII wieku przez luterańskiego teologa Abrahama Calova, autora pracy „Eschatologia sacra”, w której przedstawiał rozważania na temat śmierci, końca świata, zmartwychwstania oraz Sądu Ostatecznego. Termin został upowszechniony dopiero w XIX wieku, kiedy zaczęto go powszechnie używać w teologii chrześcijańskiej[1].

Nowy Testament[edytuj | edytuj kod]

Biblijna eschatologia indywidualna[edytuj | edytuj kod]

Analizując założenia biblijnej eschatologii indywidualnej, Augustyn Jankowski OSB uważał, że dwudział dusza-ciało nie był obcy objawieniu Starego Testamentu. Hebrajska wizja człowieka nigdy nie utożsamiała człowieka z ciałem na sposób monistyczny. Gdy przyszło jej skonfrontować się z helleńską wizją człowieka nietrudno było jej przyjąć dualistyczną terminologię, aby lepiej wyrazić intuicje teologiczne, dotyczące losu człowieka po śmierci. Dwie księgi ST, Księga Mądrości oraz 2 Księga Machabejska, są świadkami tej asymilacji dokonanej bez sprzeniewierzenia się własnej tradycji. Wtórowały im poza kanoniczne rabinackie komentarze Pisma Świętego. Jezus wszedł w ten sam nurt, czego dowodzi logion znajdujący się w Ewangeliach synoptycznych:

Quote-alpha.png
Nie bójcie się tych, którzy zabijają ciało, lecz duszy zabić nie mogą. Bójcie się raczej tego, który duszę i ciało może zatracić w piekle (Mt 10,18; por. Łk 12,4n

Według A. Jankowskiego OSB, również apostołowie podjęli tę wizję człowieka, jak np. Paweł w 1 Tes 5,23. Także Piotr obracający się w środowisku judeo-chrześcijańskim, mówi o duszach (duchach) przebywających w więzieniu, gdzie duchy odpowiadałyby starotestamentalnym cieniom, / hebr. ‏ra-fa-im‎ /, więzienie zaś szeolowi:

Quote-alpha.png
Chrystus... zabity wprawdzie na ciele, ale powołany do życia Duchem. W nim poszedł ogłosić [zbawienie] nawet duchom zamkniętym w więzieniu, niegdyś nieposłusznym, gdy za dni Noego cierpliwość Boża oczekiwała, a budowana była arka, w której niewielu, to jest osiem dusz, zostało uratowanych przez wodę. Teraz również zgodnie z tym wzorem ratuje was ona we chrzcie nie przez obmycie brudu cielesnego, ale przez zwróconą do Boga prośbę o dobre sumienie, dzięki zmartwychwstaniu Jezusa Chrystusa (1 P 3,19-21).

Również w 1 P 5,9 Piotr Apostoł mówi o zbawieniu dusz (psyche), które nie są symbolem całego człowieka,w tym przypadku Apostoł miał na myśli konkretny duchowy element człowieka: gdy osiągnięcie cel waszej wiary - zbawienie dusz[2].

Ojcowie Kościoła[edytuj | edytuj kod]

Augustyn z Hippony[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz więcej w artykule Teologia Augustyna z Hippony, w sekcji Eschatologia.

Eschatologiczne poglądy Augustyna z Hipppony (354–430) miały znaczący wpływ na całą późniejszą tradycję chrześcijańską. Ważnym wkładem było zwłaszcza jego rozumienie czasu w życiu człowieka, które szeroko omówił w XI księdze Wyznań oraz obszerna teologia historii przedstawiona w Państwie Bożym. Istotnym elementem jego eschatologii było również zmartwychwstanie ciała[3]. W nauczaniu na ten temat, według Davida G. Huntera, „bardziej niż w innych kwestiach, myśl Augustyna odeszła od «spirytualizmu» tak manichejczyków, jak i platończyków[4].

Cała teologia Augustyna miała charakter eschatologiczny. Ukierunkowanie, światło i znaczenie dla najważniejszych tematów teologicznych podejmowanych przez siebie, jak teologia łaski, eklezjologia, refleksja nad historią w świetle wiary, Augustyn znajdował właśnie w eschatologii[5][6].

Eschatologia katolicka[edytuj | edytuj kod]

Pojęcie[edytuj | edytuj kod]

W teologii katolickiej eschatologia jest traktatem teologii dogmatycznej. Jako taka syntetyzuje i wyjaśnia w świetle wiary zagadnienia dotyczące ostatecznego jednostkowego losu człowieka oraz ostatecznego przeznaczenia i celu wyznaczonego przez Boga całej ludzkości i całej rzeczywistości stworzonej. Eschatologia mówi o rzeczach ostatecznych, to znaczy o rzeczywistości, która następuje po życiu ziemskim człowieka lub po zakończeniu historii całej ludzkości. Ten dwojaki punkt odniesienia jest podstawą do zrozumienia katolickiego pojęcia eschatologii.

W historii teologii stosowano rozmaite kryteria podziału eschatologii, łączono ją też nieraz z innymi traktatami teologicznymi. Z punktu widzenia całej chrześcijańskiej tradycji, największe znaczenie należy przyznać podziałowi na eschatologię ogólną i indywidualną. Eschatologia ogólna (powszechna) zajmuje się wydarzeniami, mającymi nastąpić przy końcu historii, do których zalicza się Paruzję (powtórne przyjście) Chrystusa, zmartwychwstanie, sąd powszechny (ostateczny), przeobrażenie kosmosu oraz niebo i piekło jako definitywne sposoby realizacji zbawienia lub potępienia po wskrzeszeniu zmarłych. Eschatologia indywidualna obejmuje śmierć człowieka, sąd jednostkowy oraz dalsze życie człowieka po śmierci, rozumiane zazwyczaj jako kontynuacja istnienia duszy pozbawionej ciała, ale zachowującej relację do ciała zmartwychwstałego.

Biorąc pod uwagę dane objawienia, wyróżniamy w eschatologii dwie fazy: eschatologię końcową następującą po zakończeniu historii i eschatologię pośrednią tzn. tę, która ma miejsce między śmiercią człowieka a końcem czasów, aż do zmartwychwstania.

Historia traktatu[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy traktat teologiczny o rzeczach ostatecznych, który znamy, został napisany w Hiszpanii przez biskupa Juliana z Toledo i był zatytułowany Prognosticon futuri saeculi. Wpływ tego dzieła na teologię średniowieczną był ogromny. Po okresie zapomnienia został na nowo odkryty w czasie kontrowersji protestanckiej.

Kiedy traktat o eschatologii zostaje włączony w wielkie syntezy teologiczne średniowiecza, zawsze umieszczany jest na końcu oraz według dwojakiej zasady systematyzacji: starszej „historyczno-biblijnej” oraz młodszej „naukowej”. Przykładem tej pierwszej jest De sacramentis christianae fidei Hugona od św. Wiktora (koniec w. XI–1141), w którym teologia jest pojmowana jako ciągły wykład historii zbawienia. Systematyzację wiedzy z teologii typu ideologicznego, która odchodzi od porządku historiozbawczego, zainicjował Piotr Abelard (ok. 1079–1142).

W największej syntezie teologicznej średniowiecza, w dziele Tomasza z Akwinu (1225–1274) Summa theologiae, brakuje traktatu o eschatologii, który miał zamykać trzecią część dzieła. Jest jednak rzeczą pewną, że św. Tomasz miał zamiar zamknąć Summę właśnie tym traktatem. Dzieło Doktora Anielskiego zostało uzupełnione o eschatologię przez jego studenta i współpracownika Reginalda z Piperno w tzw. Supplementum. W Summie św. Tomasza, zauważyć można odniesienia do eschatologii we wszystkich traktatach. W traktacie o atrybutach Boga św. Tomasz mówi o wizji uszczęśliwiającej, w części moralnej ukazuje łączność tejże teologii z nadzieją eschatologiczną. Mówiąc o łasce, traktuje ją jako początek chwały. Słowa Chrystusa :”Ja jestem drogą” (J 14,6) są dla św. Tomasza wyrażeniem łączącym chrystologię z eschatologią. Chrystus poprzez swoje zmartwychwstanie już zapoczątkował stan chwały.

W XVI w. począwszy od F. Suareza zaczyna się tendencja do nazywania traktatów „O Bogu...”. Zamiast traktatu o rzeczach ostatecznych - traktat o Bogu, który wiedzie swe dzieło ku wypełnieniu itd.

W XIX w. używane są nazwy De Deo consummatore i De novissimis, ale pojawia się też nowa nazwa - eschatologia. Jako pierwszy wśród teologów katolickich, jak się wydaje, terminu tego użył F. Oberthür[7].

Formuła „traktat o rzeczach ostatecznych” ma swoje źródło w Syr 7,36 (Wulg.): We wszystkich sprawach pamiętaj o rzeczach ostatecznych a nigdy nie zgrzeszysz. Wulgata oddaje tu wiernie tekst LXX, podczas gdy tekst hebrajski mówi o kresie (w liczbie pojedynczej). Przedmiotem traktatu są rzeczy ostateczne, rzeczy, które dotyczą człowieka począwszy od jego śmierci. Prawdopodobnie pod wpływem wielkich katechizmów i podręczników XVI w. pojawiła się tendencja do wyliczania czterech rzeczy ostatecznych: śmierci, sądu, piekła i nieba. Takie ujęcie sprawy sprowadza się praktycznie do eschatologii indywidualnej. Michael Schmaus jako pierwszy dokonał pewnego przewartościowania. Podkreślił przewagę rzeczy ostatecznych dotyczących świata, czyli paruzji i zmartwychwstania, nad wydarzeniami dotyczącymi eschatologii indywidualnej[8].

Eschatologia prawosławna[edytuj | edytuj kod]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Eschatologia protestancka[edytuj | edytuj kod]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Aleksander Prosacki: Życie po śmierci. Wydawnictwo M, 2013, s. 5-6. ISBN 978-83-7595-590-3.
  2. A. Jankowski: Eschatologia biblijna. s. 140-143.
  3. Scanlon 1999 ↓, s. 317.
  4. Hunter 2015 ↓, s. 361.
  5. Trapè 1981c ↓, s. 540.
  6. Moriones 2004 ↓, s. 568.
  7. Por. F. Oberthür, Biblische Anthropologie, t. 1, Münster-Leipzig 1807.
  8. Por. M. Schmaus, Von den letzten Dingen, Regensberg-Münster 1948.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • The Christian in the theology of St Paul. Londyn: 1967, s. 568.
  • Denzinger H., Schönmetzer A.: Enchiridion symbolorum : definitionum et declarationum de rebus fidei et morum. Wyd. 36. Fryburg Bryzgowijski: 1976.
  • A. Jankowski: Eschatologia biblijna. Kraków: 1987.
  • David G. Hunter: Augustine on the Body. W: A Companion to Augustine. Mark Vessey, Shelley Reid (red.). Wyd. 2. Chichester: WILEY Blackwell, 2015, s. 353-364.
  • Francisco Moriones: Teología de San Agustín. Madryt: Biblioteca de Autores Cristianos, 2004, s. 744.
  • Agostino Trapè: San Agustín. W: A. di Berardino: Patrologia. T. III - La edad de oro de la lliteratura patristica latina. Madryt: 1981, s. 405-553.
  • Michael J. Scanlon: Eschatology. W: Augustine through the Ages: an Encyclopedia. Allan D. Fitzgerald, O.S.A., (red. nacz.). Grand Rapids, Michigan: William B. Eerdmans, 1999, s. 316-318. ISBN 978-0-8028-6479-6.