Estreicherowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dominik Oesterreicher, protoplasta rodu Estreicherów (autoportret)
Kościół św. Jakuba Większego w Igławie (Morawy), skąd wywodziła się rodzina Oesterreicherów (Estreicherów) - miejsce chrztu Dominika[1] i Rozalii[2]

Estreicherowie – ród naukowców i humanistów osiadły od 1782 r. w Krakowie, według Stanisława Kota „najstarsza rodzina w Polsce, którą by można określić mianem inteligencji miejskiej”[3]. Z kolei Stefan Grzybowski nazywał Estreicherów „dynastią profesorsko-uniwersytecką, utrzymującą tradycję kilku pokoleń nauki oraz intelektu” oraz „ostoją politycznej myśli konserwatywnej, wyważonej, inteligentnej, rozumnej i światłej”[4]. Rodzinnym ich przedsięwzięciem była czterdziestotomowa Bibliografia Polska, zapoczątkowana przez Karola Estreichera (st.), kontynuowana przez jego syna Stanisława i ukończona (po niemal 80 latach) przez wnuka Karola (mł.)[a]. Jego członkowie byli w większości blisko związani z Uniwersytetem Jagiellońskim (dwóch z nich było rektorami, pięciu profesorami, kilkunastu zaś doktorami tej uczelni; Stanisław Estreicher zmarł w obozie w Sachsenhausen jako ofiara Sonderaktion Krakau). Przedstawicielka ostatniego pokolenia krakowskiej gałęzi Estreicherów, Krystyna Grzybowska, pozostawiła po sobie nieukończoną Kronikę rodzinną, przedstawiającą losy rodziny od jej osiedlenia się w Krakowie do końca II wojny światowej i będącą „swoistą syntezą dziejów polskiej inteligencji”[12].

Rodzinny grobowiec Estreicherów na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie zaprojektowany przez ich powinowatego Teodora Hoffmana. Po prawej stronie w głębi groby Alojzego Estreichera i Antoniny z Rozbierskich Estreicherowej
Epitafium Dominika Oesterreichera w murze Cmentarza Rakowickiego w Krakowie

Początki rodziny w Krakowie i miejsca w mieście z nią związane[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym przedstawicielem rodu Estreicherów zamieszkałym w Krakowie był malarz, ebenista i profesor rysunku Szkoły Głównej Krakowskiej (UJ) Dominik Oesterreicher (1750–1809), pochodzący z mieszkającej od co najmniej pierwszej połowy XVII wieku w Igławie na Morawach niemieckojęzycznej rodziny browarników, kupców, lekarzy i malarzy[13], żonaty w 1782 r. z (Marią) Rozalią Prakesch (1761–1807) również urodzoną w Igławie[14]. Do Krakowa przybył na zaproszenie Hugona Kołłątaja najpierw na krótko w 1778 r., a cztery lala później zamieszkał tu na stałe. Już w następnym pokoleniu rodzina zmieniła nazwisko na Estreicher[b], a w kolejnym całkowicie się spolonizowała[15].

W 1784 r. Dominik (wraz z żoną) nabył na licytacji od Uniwersytetu za sumę 5810 złotych polskich zniszczoną kamienicę pojezuicką przy placu Szczepańskim (Gwardii) 2 (zburzoną w 1908 r.[16] – na jej miejscu wzniesiono kamienicę Wolnych), sąsiadującą z gmachem Starego Teatru, której fasadę przebudował na wzór hotelu Grande Albergo w Rovereto (Tyrol), a wnętrza ozdobił ściennymi malowidłami w technice chiaroscuro. W kamienicy tej na I piętrze rodzina Estreicherów mieszkała do śmierci jego syna Alojzego w 1852 r. (II piętro zajmował zaprzyjaźniony prof. matematyki Karol Hube), gdy sprzedano ją bankowi Kirchmayera[17][18]. Był też Dominik właścicielem podarowanego mu w 1791 r. przez króla Stanisława Augusta za pośrednictwem Kołłątaja ogrodu (wg niektórych żródeł z dworkiem)[19] o pow. 7 arów na przedmieściu Nowa Wieś pomiędzy ul. św. Piotra a Młynówką Królewską (obecnie ul. Łobzowska 57)[20] naprzeciw ogrodu Kremera (dziś kościół i klasztor karmelitanek bosych). Alojzy Estreicher, gdy był dyrektorem Ogrodu Botanicznego, zajmował w lecie służbowe mieszkanie na parterze zachodniego skrzydła pałacyku na przedmieściu Wesoła mieszczącego także Obserwatorium Astronomiczne UJ (dziś Collegium Śniadeckiego)[21][22]. Innymi budynkami w Krakowie związanymi z Estreicherami były: kamienica przy ul. Poselskiej 8 (obecnie 10) będąca na początku XX w. własnością Stefanii z Grabowskich Estreicherowej (1837–1917), córki Ambrożego Grabowskiego, żony Karola Estreichera (st.), i nazywana dlatego Estreicherówką oraz gmach Collegium Maius, gdzie Karol (st.) wraz z rodziną zajmował jako dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej na drugim piętrze ośmiopokojowe mieszkanie służbowe w latach 1868–1905[23], a także kamienica przy ul. Sobieskiego 10-12[24], gdzie Stanisław Estreicher wraz z żoną Heleną po przeprowadzce z ul. Kilińskiego 5 (obecnie aleja Słowackiego 9) prowadzili w latach 1909–1939 jeden z czołowych krakowskich salonów towarzyskich[25][26]. Z kolei w przeniesionej z Ojcowa na Wolę Justowską tzw. Nowej Estreicherówce przy ul. Sarnie Uroczysko 15 zaprojektowanej przez Józefa Gałęzowskiego[27], w której mieszkał w latach 1948–1984 Karol Estreicher (mł.), mieści się obecnie Muzeum Rodu Estreicherów, będące jednym z trzech oddziałów muzealnych Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych[c]. Stowarzyszenie to jest także właścicielem dużego zbioru archiwaliów (w tym listów) związanych z Estreicherami.

Na Wydziale Polonistyki UJ działa Centrum Badawcze Bibliografii Polskiej Estreicherów[28], kontynuujące wydawanie Bibliografii Polskiej (tzw. Nowy Estreicher), również w wersji elektronicznej[29][30]. Rodzinę upamiętnia ponadto ulica Estreicherów na Woli Justowskiej oraz Zaułek Estreichera (dawniej dziedziniec Huta) między Collegium Maius a Collegium Nowodworskiego UJ[31][32]. Rodzinny grobowiec Estreicherów znajduje się na Cmentarzu Rakowickim w kwaterze Ba, obok położone są groby Alojzego Estreichera i jego żony Antoniny z Rozbierskich, natomiast w murze cmentarnym zachowały się tablice epitafijne Dominika (pas Lb)[33] i Rozalii[34], jedne z najstarszych na cmentarzu[d], a także Anieli Estreicherówny (1823-1825), córki Alojzego.

Przedstawiciele rodziny[edytuj | edytuj kod]

Potomkami Dominika i Rozalii byli m.in.[36][37]:

a także:

Estreicherowie byli blisko spowinowaceni z innymi znanymi krakowskimi rodzinami inteligenckimi, m.in. Dunajewskich[46], Grabowskich, Grzybowskich, Kopffów[47], Kremerów[48], Kulczyńskich i Rosnerów, a także z lwowską rodziną Longchamps de Bérier[49][50]. W 1882 r. Karol Estreicher (st.) otrzymał szlachectwo w c.k. monarchii z przydomkiem Rozbierski[51] (Antonina Rozbierska (1798–1892), córka Bertranda Antoniego Rosbierskiego (1764–1815), profesora Uniwersytetu Lwowskiego[52][53], była żoną Alojzego Estreichera) oraz herbem Zadora i dlatego część członków rodziny używała później, choć rzadko, podwójnego nazwiska Estreicher-Rozbierski.

Austriacka gałąź rodziny[edytuj | edytuj kod]

Austriacka gałąź rodziny mieszkała w XIX i XX wieku w różnych rejonach monarchii austro-węgierskiej i utrzymywała kontakt z gałęzią polską[54]. Jej znanymi przedstawicielami byli:

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Mniej znaną wspólną rodzinną pasją Estreicherów było szopkarstwo[5]. Karol (st.) jako pierwszy, ok. 1848 r., spisał tekst przedstawienia szopki krakowskiej, a Stanisław i Tadeusz występujący pod wspólnym pseudonimem „dr Jan Krupski” wydali w 1904 r. poświęconą jej ksiązkę[6], ułożyli tekst przedstawienia granego do dziś oraz oferowali Muzeum Etnograficznemu jedne z najstarszych szopek: „matkę wszystkich szopek” Michała Ezenekiera oraz szopkę kukiełkową z Wieliczki[7]. Szopka zbudowana w 1915 r. przez Tadeusza Estreichera grywała we Fryburgu w Szwajcarii dla robotników polskich, a w latach 1922-1939 i w 1948 r. była wystawiana w Polsce, gdzie przedstawienia przygotowywali synowie Tadeusza: Leon i Zygmunt[8], którzy byli również autorami tekstów[9], a także jego córki: Irena Estreicherówna (1924–1984) i Maria z Estreicherów Jodłowska (1922 - 2016)[10]. Z kolei Karol (mł.) dał piękny opis przedstawienia szopkowego w swej wspomnieniowej książce[11].
  2. Używano też pisowni Estreycher, Estrejcher i Estraycher.
  3. Muzeum powstało w 2009 r. z inicjatywy prezesa TPSP Zbigniewa Kazimierza Witka. Ekspozycję muzealną przygotowała i zrealizowała konserwator Anna Joniak.
  4. „W chwili, gdy zakładano cmentarz, przepisy dopuszczały jedynie umieszczanie tablic w murze cmentarnym, nie zaś pomników na grobach, początkowo nie wolno było także rezerwować sobie wcześniej miejsca. To tłumaczy, dlaczego zmarli w 1807 i 1809 r. Rozalia i Dominik Estreicherowie pochowani byli w sporej od siebie odległości”[35].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Moravský zemský archiv Brno. Syg. 6405: Jihlava - sv. Jakub [dostęp 2018-10-07].
  2. Moravský zemský archiv Brno. Syg. 6406: Jihlava - sv. Jakub [dostęp 2018-10-07].
  3. Stanisław Kot, Stanisław Estreicher na tle życia kulturalnego Krakowa, Glasgow 1945, s. 9.
  4. Stefan Grzybowski, Wspomnienia, 1999, s. 256.
  5. „Na początku była szopka” - wystawa czasowa w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Kraków 2014.
  6. Jan Krupski, Szopka krakowska, Kraków 1904.
  7. Szopka kukiełkowa z Wieliczki, Wirtualne Muzea Małopolski [dostęp 2018-10-03].
  8. Szopka profesora Estreichera w Krakowia, Kraków 1937.
  9. L.T., Na szopce u prof. Estreichera w Krakowie, „Ilustrowany Kurier Codzienny”, 28 (42), 11 lutego 1937, s. 10.
  10. Szopka krakowska wśród pracowników, „Dziennik Polski” (31(1070)), 31 stycznia 1948, s. 4.
  11. Gwiazda mistrza Ezenekiera [w:] Karol Estreicher, Nie od razu Kraków zbudowano, Kraków 1956.
  12. Stanisław Grzybowski, O autorce [w:] Krystyna Grzybowska, Estreicherowie. Kronika rodzinna, Kraków 2010, s. 462–465.
  13. Adam Bochnak, Dominik Franciszek de Paula Estreicher [w:] Internetowy Polski Słownik Biograficzny.
  14. Maria Rosalia Österreicher (Prackesch) [dostęp 2018-09-09].
  15. Krystyna Grzybowska, Estreicherowie. Kronika Rodzinna, Kraków 2010, s. 217.
  16. Plac Szczepański 2 [dostęp 2018-09-09].
  17. Agnieszka Zabielska, Plac Szczepański przez wieki, „Folia Historica Cracoviensia”, 10, 2014.
  18. Karol Estreicher, Kołłątaj i kamienica Estreicherów, „Rocznik Krakowski”, 48, 1977, s. 164–168.
  19. Estreicher (Oesterreicher, Dominik a Paulo) [w:] Encyklopedyja Powszechna. Tom Ósmy (Eck. – Flem.), Warszawa 1861.
  20. Plan miasta Krakowa Ignacego Enderle z lat (1802-1805) 1807-1808 tak zwany Senacki wraz z wykazem realności miasta z początku XIX wieku, Kraków 1959, s. 35.
  21. Krystyna Grzybowska, Estreicherowie. Kronika Rodzinna, Kraków 2010, s. 256.
  22. Piotr Köhler, Historia Zielnika Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego (KRA) w latach 1780-1910, „Kwartalnik historii nauki i techniki”, 44 (2), 1999, s. 7-60.
  23. Plan mieszkania Estreicherów w Collegium Maius; rysował w 1941 roku Tadeusz Estreicher [w:] K. Grzybowska, Estreicherowie. Kronika rodzinna, Kraków 2010, s. 439.
  24. Stefan Mikulski, Józef Knapik (red.), Stefana Mikulskiego Wielka Księga Adresowa Stoł. król. miasta Krakowa, Stoł. król. miasta Lwowa, Król. woln. miasta Podgórza. Rocznik V, 1909.
  25. Niedziela w południe [w:] Anna Gabryś, Salony krakowskie, 2006, s. 186–203.
  26. Anna Piskorz, Makata buczacka z salonu Estreicherów, „Opuscula Musealia”, 21, 2013, s. 87–114.
  27. J.-Krzysztof Lenartowicz, Prof. arch. Józef Gałęzowski – Osiedle Uzdrowiskowe na Złotej Górze w Ojcowie, „TEKA”, XIII/1, 2017.
  28. Marta Stefańczyk, Gniazdo Bibliografii Polskiej (fotoreportaż), 2014 [dostęp 2018-10-06].
  29. Elektroniczna Baza Bibliografii Estreichera (EBBE) [dostęp 2018-09-08].
  30. Wacław Walecki, Estreicherowie w Internecie, „PAUza Akademicka”, 22, 2009, s. 3.
  31. Uniwersytet Jagielloński, Otwarcie Zaułka Estreichera, 12 listopada 2014 [dostęp 2018-10-02].
  32. Uroczystość nadania nowej nazwy dziedzińcowi Huta, 3 listopada 2014 [dostęp 2018-09-08].
  33. Jan Wiktor Tkaczyński (red.), Pro Memoria. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na Cmentarzu Rakowickim 1803-2013, 2014, s. 68, 69, 169.
  34. Karolina Grodziska, Krakowianki zapomniane. O niezwykłych paniach pochowanych na Cmentarzu Rakowickim 1803-1920, Kraków 2011.
  35. Karolina Grodziska, Cmentarz Rakowicki w Krakowie 1803-1939, Kraków 1987.
  36. Anna Joniak, Genealogia Rodu Estreicherów [w:] Karol Estreicher jr., Dziennik wypadków. Tom VII, część II, Kraków 2013, s. 27–66.
  37. Drzewo genealogiczne Estreicherów polskich i ich powinowatych w XVIII-XXI wieku [w:] D. Matelski, Karol Estreicher Jr. (1906-1984) – biografia wielkiego Polaka. Tom I, m.in. na podstawie badań Anny Joniak, Kraków 2016, s. 369–378.
  38. Zenon Łukasz Baranowski, Sztafeta pokoleń Ziemi Janowskiej, Janów Lubelski 2012.
  39. Czesław Michalski, Akademicki Związek Sportowy w Krakowie. 1909-1945, Kraków 2007, s. 85–88, 131, 174–175.
  40. Janusz Kapuścik, Leon Estreicher – lekarz, społecznik, bibliofil: rozdział z sagi rodu Estreicherów, Warszawa 1987.
  41. Doktor z Radkowa – Encyklopedia Pomorza Zachodniego – pomeranica.pl, encyklopedia.szczecin.pl [dostęp 2017-01-14].
  42. Estreicher Zygmunt – Encyklopedia PWN – źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy, encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2017-01-14].
  43. ICPS 2014. Stefan K. Estreicher [dostęp 2018-09-10].
  44. Muzeum Saturn w Czeladzi. Trznadel Stanisław Marian [dostęp 2018-09-05].
  45. Wirtualne Muzeum Pielęgniarstwa Polskiego – Kulczyńska Teresa, www.wmpp.org.pl [dostęp 2017-01-14].
  46. Dunajewski – strona rodzinna [dostęp 2018-09-10].
  47. Historia Rodziny Kopffów [dostęp 2018-09-09].
  48. Urszula Bęczkowska, Jacek Maj, W kręgu Józefa Kremera. Wkład rodziny Kremerów w kulturę i naukę Krakowa, Katalog wystawy. Biblioteka Jagiellońska, Kraków 2016.
  49. Grażyna Połuszejko, Obco brzmiące nazwisko będziesz nosił ...: rodzina Longchamps de Bérier, Lublin 2011.
  50. Maria Brzezińska, Drzewo rodzinne. Zjazd rodziny Lonchamps de Berier w dworku Wincentego Pola, Kopia reportażu prezentowanego na antenie Radia Lublin (premiera) 28.08.2011 r., 2011.
  51. Sylwester Korwin Kruczkowski, Poczet Polaków wyniesionych do godności szlacheckiej przez monarchów austrjackich w czasie od roku 1773 do 1918, Lwów 1935.
  52. Bertrand Antoni Rosbierski, www.ipsb.nina.gov.pl [dostęp 2017-01-15].
  53. Franz Sartori, Anton Rosbierski [w:] Vaterländischen Blätter für den österreichischen Kaiserstaat. Jahrgang. Biographie des unlängst verstorbenen k. k. Appel. lationsrathes in Lemberg, Wien 1818, s. 223–224.
  54. Fotografia Gustawa von Oesterreichera z dedykcją dla Karola (st.) i notatkami Karola (mł.), archiwum rodzinne, 4 marca 1907.
  55. Dr. med. Johann Franz Anselm Österreicher [dostęp 2018-09-05].
  56. Leopold Alfred Gustav Maria von Oesterreicher, General [dostęp 2018-09-05].
  57. Karl v. Oesterreicher, Generalmajor [dostęp 2018-09-08].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • L. Tomanek, Kraków, który nie przemija. Pięć pokoleń Estreicherów, Kuryer Literacko-Naukowy 105 (1939), s. 2–4.
  • K. Grzybowska, Estreicherowie. Kronika rodzinna, Kraków 2010 (1. wyd. 1969, 2. wyd. 1999).
  • A. Krawczuk, Opowieści o zmarłych. Cmentarz Rakowicki, część 3 i 4, Kraków 1988, s. 110–119.
  • H. Byrska, Estreicherowie, Acta Universitatis Jagellonicae 12 (1992), s. 18–20.
  • J. Adamczewski, Estreicherowie, [w:] Krakowskie rody, Kraków 1994, s. 8–107.
  • J. Miliszkiewicz, Ostatni – Karol Estreicher, Wzlot – Leon Estreicher, [w:] Polskie gniazda rodzinne, Warszawa 2003.
  • L. Peters, Geny Estreicherów, Kraków 12(14) (2005), s. 32–35.
  • A. Gabryś, Niedziela w południe, [w:] Salony krakowskie, Kraków 2006, s. 186–203.
  • S. Grzybowski, Wspomnienie o Estreicherach, [w:] Tarasiewicz, J. red., Karol Estreicher (1827-1908) – bibliograf, bibliotekarz, historyk teatru. Warszawa 2009, s. 101-116.
  • J. Miliszkiewicz, Wokół tradycji – Estreicherowie, Spotkania z Zabytkami 7(169) (2009), s. 30–31.
  • M. Bajer, Estreicherowie. Cz. 1, Sztuka, nauka, historia (Rody uczone; [cz.] 156), Forum Akademickie 18, nr 1 (2011), s. 64–65; Cz. 2, Spisana wielość (Rody uczone; [cz.] 157), Forum Akademickie 18, nr 2 (2011), s. 64–65.
  • P. Plichta, Rodzina wizytówką miasta. Przypadek Krakowa, Pogranicze. Studia Społeczne 24 (2014), s. 97–116.
  • D. Matelski, Karol Estreicher Jr. (1906-1984) – biografia wielkiego Polaka. Tom I, Kraków 2016.
  • M. Schirmer, Estreicherowie. Niestrudzeni badacze polskich śladów, [w:] Wybitne rody, które tworzyły polską kulturę i naukę, Warszawa 2017.
  • Encyklopedia Krakowa, Warszawa – Kraków 2000, s. 192–194.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]