Eszmun

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Eszmun (fen. שמנ) – bóg opiekuńczy fenickiego miasta Sydon[1].

Uważany za uosobienie siły życiowej, był także bóstwem uzdrawiającym, dlatego Grecy utożsamili go z Asklepiosem, a Rzymianie z Eskulapem[2]. Czczony również w Tyrze i Filadelfii[3], Bejrucie, na Cyprze, Sardynii i w Kartaginie. Pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 754 r. p.n.e. – z traktatu pomiędzy asyryjskim królem Assurnirari V i Mati’elem, królem Arpadu (wielokroć wspominanego w Starym Testamencie), przy czym Eszmun jest patronem i strażnikiem tej umowy[4]. Poświęconym mu ptakiem była przepiórka[potrzebny przypis]. Jego kobiecy odpowiednik stanowiła bogini Aszima, której kult praktykowano w północnosyryjskim mieście Hamat[potrzebny przypis].

Według podania był zamiłowanym w polowaniach młodzieńcem z Berutu (Bejrutu), w którym zakochała się bogini Astarte; chcąc uniknąć jej zalotów, okaleczył się i zmarł. Mimo to bogini przywróciła go do życia w boskiej postaci. Dzięki temu, poprzez śmierć i powstanie z martwych, do pierwotnej funkcji uzdrowicielskiej Eszmuna doszła rola bóstwa płodności, umierającego i odradzającego się corocznie. Mit ten wykazuje ścisłą analogię z przekazem o Kybele i Attysie, jak również wyraźne odniesienie do greckiego mitu o Afrodycie i Adonisie oraz babilońskiego o Isztar i Tammuzie (sumer. Inana i Dumuzi). W miejscowości Kabr Szmun (dosł. "grób Eszmuna") opodal Bejrutu tradycja zachowała pamięć o rzekomym miejscu pochówku bóstwa.

Natomiast późniejsze identyfikowanie go z greckim Aslepiosem znajduje m. in. potwierdzenie w symbolu kaduceusza jako atrybutu towarzyszącego Eszmunowi (wraz z boginią Hygieią)[5] czy też w przedstawieniu tego bóstwa pomiędzy dwoma wężami (na monecie Bejrutu z pocz. III wieku). Uzdrowicielską funkcję Eszmuna poświadczają również znalezione wokół jego świątyni (Bustan es-Szeich) liczne figurki wotywne, zwłaszcza dzieci, co sugerowałoby jego szczególną rolę w leczeniu chorób dziecięcych. Wśród zachowanych motywów dekoracyjnych uwagę zwracają związane z kultem ptaki (koguty), gryfy i sceny polowań.

W pobliżu Sydonu, nad rzeką Bostrenus (obecnie Nahr el-Awali), znajdowała się świątynia Eszmuna wzniesiona przez króla Sydonu Eszmunazara II. W Bejrucie istniał "święty gaj" poświęcony temu bóstwu. W libańskiej wiosce Bterram odnaleziono podziemną świątynię – Eszmunit, składającą się z ośmiu pomieszczeń (siedmiu małych, jednego dużego) wykutych w skale i przypuszczalnie należącą do małżonki Eszmuna.

W punickiej Afryce północnej świadectwa kultu Eszmuna-Eskulapa znaleziono w Dugga, Thizika, Henchir el-Ust. Wiadomo, iż w Kartaginie, gdzie wraz z Baalem (Baal Hadad) i Tanit zaliczał się do głównej trójcy bogów, Eszmun miał świątynię w dzielnicy Byrsa, na dzisiejszym Wzgórzu Odeonu. Stanowiła ona ostatni punkt oporu obrońców miasta podczas oblężenia i zdobycia go przez Rzymian w 146 r. p.n.e., w trakcie III wojny punickiej. Wiadomo, iż przynajmniej w Kartaginie wstęp wiernych do świątyni tego boga regulowały przepisy nakazujące post i ascezę, być może poprzedzające wtajemniczenie[6].

Sanktuarium koło Sydonu[edytuj | edytuj kod]

Fragment najstarszej części świątyni Eszmuna

Jest to najważniejsze miejsce kultowe tego bóstwa i zarazem jedyne w Libanie stanowisko z czasów fenickich zachowane w podobnym stanie (powyżej fundamentów). Znajduje się w miejscowości Bustan es-Szeich, położonej o niespełna 2 km na północny wschód od Sydonu (Saida). Ocalałe resztki budowli z różnych epok świadczą o wyjątkowej ciągłości istnienia i długotrwałym znaczeniu tego miejsca. Jego wybór podyktowany był obecnością źródła wykorzystywanego przy rytuałach leczniczych oraz bliskością rzeki Awali, przez Greków zwanej Asklepios.

Początki świątyni wprawdzie pochodzą z końca VII w. p.n.e., lecz zasadniczo powstała ona w V w. p.n.e., a budowniczym był niewątpliwie Eszmunazar II[7]. Potwierdza to jedna z inskrypcji zachowanych na jego sarkofagu (odkrytym w 1858 r., obecnie w Muzeum Luwru), a wymieniająca wśród jego fundacji także świątynię "świętego boga Eszmuna przy źródle Jidlal koło cysterny". Prawdopodobnie powiększona została ona przez jego wnuka Bodasztarta. Sanktuarium uległo jednak zniszczeniu już ok. połowy IV w. p.n.e. i chociaż kompleksu samej świątyni Eszmuna nigdy nie odbudowano, teren wokół niej użytkowano nadal i zabudowywano w późniejszych epokach. Z okresu hellenistycznego pochodzą dwie kolejne świątynie (w tym Afrodyty-Astarte) i dziedziniec dekorowany efektowną mozaiką przedstawiającą cztery pory roku. Dalszej rozbudowie miejsce to uległo w czasach cesarstwa rzymskiego, z których pochodzi m. in. kolumnada wzdłuż głównej drogi (III w. n.e.), nimfeum z rzeźbami i mozaiką wyobrażającą menady oraz inne obiekty. Przez wieki utrzymywano także w stanie użytkowym oraz rozbudowywano zespół basenów oraz kanałów. Budowle te i lecznicze wody służyły dla celów pielgrzymkowych jeszcze w okresie wczesnochrześcijańskim, o czym świadczą zachowane w świątynnym kompleksie fundamenty bizantyjskiej bazyliki.

W 1920 r. dokonano udanych sondaży na tym stanowisku, a w latach 1925-26 podjęto pierwsze wykopaliska. Systematyczne prace wykopaliskowe prowadzone na tym stanowisku przez Maurice Dunanda trwały od 1963 do 1975 r. (przerwane działaniami wojennymi) i pozwoliły na udostępnienie tego miejsca dla celów publicznych.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Do głównych bóstw w Sydonie należał Baal, Astarte (Asztart) i Eszmun (M. Gawlikowski, dz. cyt. poniżej, s. 77).
  2. Co bezwzględnie poświadcza trójjęzyczna inskrypcja z Sardynii (Cagliari) z II w. p.n.e. (Der Kleine Pauly, dz. cyt. poniżej).
  3. Gdzie występował w triadzie z Melkartem i Astarte (Der Kleine Pauly, dz. cyt.).
  4. Walter Addison Jayne, Healing Gods of Ancient Civilisations, 1925 [repr. 2003].
  5. Na złotej plakietce pochodzącej z jego sanktuarium.
  6. Gilbert i Colette Charles-Picard, Życie codzienne w Kartaginie w czasach Hannibala, Warszawa 1962, s.48-49, 199.
  7. M. Gawlikowski, dz. cyt., s. 84.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Eszmun [w] Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. München 1979 ; t. 2, kol. 373
  • Hassan Salamé-Sarkis, Eshmoun – Lebanon (Ministry of Tourism). Beirut 2002
  • Michał Gawlikowski, Sztuka Syrii. Warszawa 1976