Europejska Sieć Instytucji Archiwalnych Zajmujących się Aktami Tajnych Służb
| Język roboczy |
angielski |
|---|---|
| Członkowie |
8 |
| Utworzenie |
grudzień 2008 |
| Strona internetowa | |
Europejska Sieć Instytucji Archiwalnych Zajmujących się Aktami Tajnych Służb (ang. European Network of Official Authorities in Charge of the Secret Police Files) – międzynarodowa organizacja zrzeszająca instytucje archiwalne z państw Europy Środkowo-Wschodniej, powołana w grudniu 2008 roku. Jej celem jest koordynacja i wymiana doświadczeń w zakresie zabezpieczenia, udostępniania oraz badania akt dawnych tajnych służb państw komunistycznych[1].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Sieć została powołana w Berlinie w grudniu 2008 roku z inicjatywy Federalnego Pełnomocnika ds. Akt Państwowej Służby Bezpieczeństwa NRD (tzw. Instytut Gaucka)[2]. Jej utworzenie miało na celu stworzenie platformy współpracy instytucji archiwalnych, które zarządzają aktami tajnych służb komunistycznych w Europie[3].
Pierwszymi członkami były instytucje z Bułgarii, Czech, Niemiec, Polski, Rumunii, Słowacji i Węgier[4]. W 2021 roku do sieci przystąpiła Albania[5].
Cele i działalność
[edytuj | edytuj kod]Do głównych zadań Sieci należy[6]:
- wymiana doświadczeń pomiędzy instytucjami członkowskimi,
- opracowywanie wspólnych standardów dostępu i ochrony materiałów archiwalnych,
- wspieranie badań naukowych nad funkcjonowaniem aparatu represji w krajach bloku wschodniego,
- promocja przejrzystości historycznej oraz prawa obywateli do wiedzy o działaniach dawnych służb specjalnych[7].
Jednym z najważniejszych projektów Sieci jest portal internetowy Security Archives, prezentujący informacje o zasobach archiwalnych oraz zasadach dostępu w poszczególnych krajach[3].
Przewodnictwo w Sieci pełni rotacyjnie jedna z instytucji członkowskich. W latach 2024–2025 funkcję tę sprawuje Instytut Pamięci Narodowej z Polski[1].
Przedstawiciele instytucji członkowskich spotykają się regularnie na dorocznych konferencjach i warsztatach, podczas których omawiane są kwestie dostępu do dokumentów, digitalizacji zasobów, ochrony danych osobowych oraz wspólnych projektów badawczych[1][7]. Spotkania odbywały się m.in. w Berlinie, Warszawie, Bukareszcie, Bratysławie i Budapeszcie[7].
Sieć uznawana jest za ważne forum współpracy dla instytucji zajmujących się archiwami tajnych służb w Europie Środkowo-Wschodniej. Ułatwia badania naukowe, wspiera edukację historyczną oraz przyczynia się do rozliczeń z przeszłością totalitarną[5].
Jednocześnie funkcjonowanie Sieci napotyka na szereg wyzwań. Należą do nich m.in. zróżnicowane regulacje prawne dotyczące ochrony danych osobowych, ograniczenia w jednolitym udostępnianiu dokumentów oraz trudności w finansowaniu i digitalizacji zbiorów[7].
Członkowie
[edytuj | edytuj kod]Do Sieci należą instytucje archiwalne z następujących państw:
Stali członkowie
[edytuj | edytuj kod]- Albania – Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit (AIDSSH),
- Bułgaria – Комисия по досиетата (pełna nazwa: Комисия за разкриване на документите и за обявяване на принадлежност на български граждани към Държавна сигурност и разузнавателните служби на Българската народна армия – КРДОПБГДСРСБНА),
- Czechy – Ústav pro studium totalitních režimů (ÚSTR) oraz Archiv bezpečnostních složek (ABS),
- Niemcy – Der Bundesbeauftragte für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen Deutschen Demokratischen Republik (BStU),
- Polska – Instytut Pamięci Narodowej (IPN),
- Rumunia – Consiliul Naţional pentru Studierea Arhivelor Securităţii (CNSAS),
- Słowacja – Ústav pamäti národa (ÚPN),
- Węgry – Állambiztonsági Szolgálatok Történeti Levéltára (ÁBTL)[3].
Obserwatorzy – instytucje stowarzyszone
[edytuj | edytuj kod]- Estonia – Archiwum Narodowe Estonii,
- Łotwa – Archiwum Narodowe Łotwy,
- Litwa – Litewskie Archiwum Służb Specjalnych,
- Ukraina – Państwowe Archiwum Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej,
- Słowenia – Archiwum Republiki Słowenii[8].
Publikacje
[edytuj | edytuj kod]W ramach działalności Sieci wydawane są materiały podsumowujące funkcjonowanie i podstawy prawne instytucji członkowskich. Najobszerniejszym opracowaniem jest zbiorczy tom:
- European Network of Official Authorities in Charge of the Secret Police Files. A Reader on the Legal Foundations, Structures and Activities (drugie wydanie poprawione), przygotowany przez Bundesarchiv i współpracujące instytucje. Publikacja zawiera opis podstaw prawnych działania archiwów, ich struktur organizacyjnych, aktywności badawczej i edukacyjnej, a także dokument założycielski Sieci („Foundation Paper”) oraz adresy instytucji członkowskich[9].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Europejska Sieć Instytucji Archiwalnych Zajmujących się Aktami Tajnych Służb. Instytut Pamięci Narodowej. [dostęp 2025-09-19]. (pol.).
- ↑ European Network 2016 ↓, s. 14.
- ↑ a b c Security Archives – European Network. securityarchives.eu. [dostęp 2025-09-19]. (ang.).
- ↑ IPN: powstanie portal prezentujący tajne komunistyczne dokumenty. Dzieje.pl. [dostęp 2025-09-19]. (pol.).
- ↑ a b The European Network of Official Authorities in Charge of the Secret Police Files. Reader. Bundesarchiv. [dostęp 2025-09-19]. (ang.).
- ↑ About the Network – Mission. Security Archives. [dostęp 2025-09-19]. (ang.).
- ↑ a b c d The European Network of Official Authorities in Charge of the Secret Police Files. CNSAS Romania. [dostęp 2025-09-19]. (ang.).
- ↑ Organizational Structure. European Network of Official Authorities in Charge of the Secret Police Files. [dostęp 2025-09-24]. (ang.).
- ↑ European Network 2016 ↓, s. 4.
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- European Network of Official Authorities in Charge of the Secret Police Files. A Reader on the Legal Foundations, Structures and Activities. Wyd. 2nd revised edition. Berlin: Bundesarchiv, 2016. ISBN 978-3-942130-98-1. (ang.).