Faraon (powieść)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy powieści. Zobacz też: faraon.
Faraon
Autor Bolesław Prus
Miejsce wydania Imperium Rosyjskie
Język polski
Data I wyd. 1897
Wydawca Tygodnik Ilustrowany
Typ utworu powieść historyczna

Faraonpowieść historyczna Bolesława Prusa, ukończona 2 maja 1895 roku, o godzinie trzeciej po południu[1]. Publikowana w odcinkach w "Tygodniku Ilustrowanym" od października 1895 roku. Akcja utworu rozgrywa się w Starożytnym Egipcie i opowiada o losach młodego faraona, Ramzesa XIII, próbującego poznać mechanizmy zarządzania państwem oraz podejmującego walkę o niezależność władzy faraona od kasty kapłańskiej.

Okoliczności powstania i publikacja powieści[edytuj | edytuj kod]

Niedługo po publikacji Emancypantek "Kurier Codzienny" opublikował informację, według której Prus przymierza się do napisania powieści zatytułowanej Faraon. Ponieważ pisarz znany był ze swojej niechęci do powieści historycznych, publiczność uważała początkowo, że nowy utwór będzie miał miejsce w realiach współczesnych, a jego tytuł odnosi się do popularnej ówcześnie gry w karty, o tej właśnie nazwie[1]. W rzeczywistości jednak poglądy Prusa na twórczość historyczną uległy już wtedy zmianie i sam stworzył już wcześniej utwory, których akcja dzieje się w czasach dawniejszych – Z legend dawnego Egiptu (1887) i Z żywotów świętych (1892). Twórczość taka pozwalała bowiem pisarzowi na poruszenie tych kwestii, których nie mógł przedstawić w sposób zadowalający w powieściach współczesnych, dziejących się w Polsce – mechanizmu działania państwa, roli nauki i religii w życiu zbiorowości[2]. Wybór Starożytnego Egiptu, zamiast np. dawnego państwa polskiego, podyktowany był prawdopodobnie podziwem, jaki autor żywił dla państwa faraonów, wyrażanym m.in. Kronikach tygodniowych, a także potrzebą zuniwersalizowania przesłania utworu[3].

Przed napisaniem powieści Prus gromadził informacje na temat starożytnego Egiptu. Korzystał przede wszystkim z prac francuskiego egiptologa Gastona Maspero i opublikowanej w latach 1879–1880 Historii Egiptu Ignacego Żagiella. Zapoznał się również z powieściami historycznymi Georga Ebersa. Prawdopodobnie właśnie od Żagiella zaczerpnął Prus postać Ramzesa XIII, którego istnienie jest kwestionowane przez innych historyków. Zmienił jednak całkowicie koncepcję tej postaci – Żagiell charakteryzuje młodego faraona jako osobę niedołężną i nieporadną, co nie zgadza się z wizją przedstawioną w powieści Prusa[4]. Jedyną postacią rzeczywiście historyczną jest Herhor, wszystkie pozostałe są dziełem fantazji pisarza[5].

Występujący w powieści motyw zaćmienia Słońca miał podłoże autobiograficzne – Prus był świadkiem całkowitego zaćmienia, które obserwował w Mławie[6].

Faraon ukazywał się w odcinkach w "Tygodniku Ilustrowanym" w latach 1895–1896. W przeciwieństwie do Lalki powieść nie była pisana na bieżąco – redakcja otrzymała do publikacji już gotowy utwór. W formie książkowej Faraon ukazał się po raz pierwszy w 1897 roku[7].

Zarys fabuły[edytuj | edytuj kod]

Akcja powieści rozgrywa się w czasach upadku dwudziestej dynastii w starożytnym Egipcie. Państwem zarządza Ramzes XII, uzależniony całkowicie od władzy kapłanów. Tymczasem kraj znajduje się w stanie kryzysu – zmniejsza się zaludnienie i wpływy finansowe, pogłębia się również zadłużenie państwa, pożyczającego ogromne sumy od Fenicjan. Młody następca tronu wyrusza w podróż, podczas której ma poznać kraj i zrozumieć przyczyny jego kłopotów. Kiedy po śmierci ojca zostaje nowym faraonem, Ramzesem XIII, posiada już pomysł na reformy, mogące przywrócić świetność Egiptu. Planuje je jednak przeprowadzić bez udziału posiadającej znaczne wpływy kasty kapłańskiej, aby tym samym umocnić władzę faraonów. Nie docenia jednak wiedzy i siły przeciwników, co prowadzi do jego przegranej. Tron obejmuje kapłan Herhor, który rozpoczyna rządy nowej dynastii.

Konstrukcja i kompozycja powieści[edytuj | edytuj kod]

Kompozycja powieści jest poddana zasadzie symetrii – rozpoczyna ją wstęp, zarysowujący akcję i zakończenie, a zamyka podsumowujący epilog. Krytycy chwalili również przejrzystość ukazywania wydarzeń[8]. Jednak dla przekazania warstwy ideowej powieści Prus był zmuszony naruszyć niejednokrotnie kompozycję, poświęcając niektórym wydarzeniom więcej miejsca niż wynikałoby to z ich znaczenia dla akcji. Taka sytuacja dotyczy m.in. wykładu Pentuera i podróży bohatera po nomesach – są to wydarzenia opisane bardzo dogłębnie, choć niemające wielkiego znaczenia dla samego rozwoju fabuły. Podobnie szeroko opisał Prus pogrzeb Ramzesa XII. Nie odgrywa on istotnej roli dla akcji, ale stanowi okazję do opisania wierzeń i religijności Egipcjan[9].

Gatunek[edytuj | edytuj kod]

Faraon jest przede wszystkim powieścią historyczną, ale autor korzysta także z innych konwencji gatunkowych. Duża część powieści opiera się na schemacie romansu wychowawczego – typu powieści, w którym główny bohater zdobywa doświadczenie i wiedzę, czerpiąc z nauk starszego mentora i komentowanych przez niego obserwacji otoczenia. Taką właśnie postać ma przygotowanie Ramzesa do objęcia władzy nad Egiptem, przy czym roli nauczyciela nie pełni jedna osoba, a kilku przedstawicieli kasty kapłańskiej. Jednak w przeciwieństwie do klasycznego romansu wychowawczego, Faraon nie kończy się zdobyciem przez bohatera pełni wiedzy – wady jego charakteru ostatecznie zwyciężają[10].

Faraon jest również powieścią polityczną, przedstawiającą mechanizmy sprawowania władzy i walki o wpływy oraz polityczne intrygi. Ta warstwa utworu utrzymana jest w atmosferze sensacji. Równolegle pisarz wprowadził do powieści wiele motywów tajemniczych. Z atmosferą niesamowitości łączą się m.in. labirynt, obłęd Sary, magia Beroesa, niezwykłe sposoby śmierci (sztylet, trucizna), tajemnicze postacie (Kama), spiski i podstępy. Te atrybuty sprawiają, że Faraon jest również powieścią sensacyjną[1].

Narracja[edytuj | edytuj kod]

W powieści występują dwa rodzaje narracji – oprócz obiektywnej narracji typowej dla powieści dziewiętnastowiecznej, pojawia się także stylizacja narracji na język typowy dla opisywanej w książce epoki. Rolę obiektywnego narratora przejmuje wtedy osoba, sprawiająca wrażenie należącej do świata, który opisuje i podzielająca wierzenia i sposób myślenia starożytnych Egipcjan[11]. W tekst wplecione są także autentyczne pieśni, modlitwy i przysłowia z czasów starożytnych. Zabiegi te mają tworzyć atmosferę powieści, a połączenie ich z narracją obiektywną ma podkreślać kreacyjność utworu[12].

Tłumaczenia[edytuj | edytuj kod]

Powieść została przetłumaczona na 21 języków: angielski, armeński, bułgarski, chorwacki, czeski, duński, esperanto, estoński, francuski, gruziński, hiszpański, jidisz, litewski, niemiecki, rosyjski, rumuński, serbo-chorwacki, słowacki, słoweński, ukraiński i węgierski.

W 2001 roku Faraon został kompletnie przetłumaczony na angielski przez Christophera Kasparka. Wcześniej funkcjonowało niekompletne tłumaczenie na język angielski w wersji Jeremiaha Curtina opublikowane w roku 1902.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Bolesława Prusa (Faraon)

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Edward Pieścikowski: Bolesław Prus. Warszawa: Państwowe Wydaw. Naukowe, 1985, s. 127.
  2. Zygmunt Szweykowski: Twórczość Bolesława Prusa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972, s. 302–303.
  3. Zygmunt Szweykowski: Twórczość Bolesława Prusa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972, s. 306.
  4. Zygmunt Szweykowski: Twórczość Bolesława Prusa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972, s. 324–326.
  5. Zygmunt Szweykowski: Twórczość Bolesława Prusa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972, s. 327.
  6. Zygmunt Szweykowski: Twórczość Bolesława Prusa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972, s. 340.
  7. Henryk Markiewicz: Pozytywizm. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 218.
  8. Edward Pieścikowski: Bolesław Prus. Warszawa: Państwowe Wydaw. Naukowe, 1985, s. 135.
  9. Zygmunt Szweykowski: Twórczość Bolesława Prusa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972, s. 342.
  10. Zygmunt Szweykowski: Twórczość Bolesława Prusa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972, s. 328.
  11. Zygmunt Szweykowski: Twórczość Bolesława Prusa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1972, s. 335.
  12. Edward Pieścikowski: Bolesław Prus. Warszawa: Państwowe Wydaw. Naukowe, 1985, s. 137–138.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]