Faust (Marlowe)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Faust (ang. Doctor Faustus) – sztuka angielskiego dramaturga i poety Christophera Marlowe'a, będąca pierwszym przeniesieniem na deski teatru historii niemieckiego teologa, lekarza, astrologa i alchemika Johanna Georga Fausta.

Pełny tytuł sztuki brzmi The Tragical History of the Life and Death of Doctor Faustus (Tragiczna historia życia i śmierci doktora Fausta). Powstała ona zapewne na przełomie roku 1588/1589. Opublikowana w 1604 roku.

Charakterystyka ogólna[edytuj | edytuj kod]

Sztuka Marlowe'a opowiada o losach niemieckiego uczonego, który - zawiedziony swoimi dotychczasowymi osiągnięciami - zawiera umowę z diabłem, ofiarując mu swoją duszę w zamian za ogromną władzę, jakiej nie dała mu żadna z dyscyplin, które dotąd uprawiał. Dzieło jest znane w dwóch znacznie różniących się wersjach[1]. W jego ramach przeplatają się wątki tragiczne i komediowe, czy wręcz farsowe. Historia Fausta jest - obok pełnej epickiego rozmachu dwuczęściowej opowieści o Tamerlanie Kulawym, władcy Mongołów (Tamburlaine the Great) - najwybitniejszym utworem Marlowe'a[2].

Forma[edytuj | edytuj kod]

Utwór wykazuje wiele charakterystycznych cech dramaturgii elżbietańskiej. Jest podzielona na dwadzieścia scen. Występuje w niej chór, który rozpoczyna przedstawienie. Całość jest napisana białym wierszem (blank verse), czyli nierymowanym pentametrem jambicznym.

To know the secrets of astronomy
Graven in the book of Jove's high firmament,
Did mount himself to scale Olympus' top,
Being seated in a chariot burning bright,
Drawn by the strength of yoky dragons' necks,
He views the clouds, the planets, and the stars,
The tropic zones, and quarters of the sky,
From the bright circle of the horned moon,
E'en to the height of Primum Mobile
And whirling round with this circumference,
Within the concave compass of the pole;
From east to west his dragons swiftly glide,
And in eight days did bring him home again.

Marlowe sięga po aliterację, ulubiony środek stylistyczny poetów angielskich:

Only this, gentlemen, we must perform
The form of Faustus' fortunes, good or bad

Treść[edytuj | edytuj kod]

Utwór opowiada o tym, jak doktor Faust nawiązał kontakt z diabłem i podpisał własną krwią cyrograf, w którym nieodwołalnie i bezpowrotnie oddał piekłu własną duszę. W poważnych partiach dramatu ukazana jest rozpacz Fausta, który nie może się wyzwolić z raz zawartego paktu, mimo, że próbuje zwrócić się do miłosiernego Boga. Faust dwukrotnie dopytuje Mefistofelesa o piekło. Najpierw Zły odpowiada mu, że piekłem jest dla niego odłączenie od Boga, którego przedtem oglądał twarzą w twarz.

Faust. Where are you damn'd ?
Meph. In hell.
Faust. How comes it then that thou art out of hell?
Meph. Why this is hell, nor am I out of it:
Think'st thou that I, who saw the face of God,
And tasted the eternal joys of heaven,
Am not tormented with ten thousand hells,
In being depriv'd of everlasting bliss ?

Kiedy indziej, indagowany ponownie przez zaciekawionego doktora, mówi, że piekło nie ma określonych granic i jest wszędzie tam, gdzie są potępieni, a więc potępieni zawsze doświadczają piekła:

Faust. First will I question with thee about hell.
Tell me, where is the place that men call hell?
Meph. Under the heavens.
Faust. Ay, but whereabout?
Meph. Within the bowels of these elements,
Where we are tortur'd and remain for ever;
Hell hath no limits, nor is circumscribed
In one self place ; for where we are is hell,
And where hell is, there must we ever be;
And, to conclude, when all the world dissolves,
And every creature shall be purified,
All places shall be hell that is not heaven.

Faust nie potrafi zerwać ze złem. Jego wiara w miłosierdzie Boże jest niewystarczająca. Za prawdę przyjmuje kłamstwo Lucyfera, który mówi, że Chrystus nie może zbawić jego duszy, ponieważ jest sprawiedliwy („Christ cannot save thy soul, for he is just”). Po upływie wyznaczonego czasu diabły porywają doktora do piekła. Przemysław Mroczkowski podkreśla, że finałowa scena jest majstersztykiem dramatycznego napięcia i porażającej grozy[3]. Podobne natężenie tragizmu można odnaleźć w niewielu dziełach, na przykład w Pierścieniu i księdze Roberta Browninga, w scenie, gdy straż przychodzi do celi skazanego na śmierć hrabiego Guida Franceschiniego, żeby go odprowadzić na miejsce straceń.

Interpretacja[edytuj | edytuj kod]

Dramat Marlowe'a można odczytywać jako tragedię człowieka, który nie może się wywikłać z beznadziejnej sytuacji, w którą sam wszedł. W kontekście biografii Marlowe'a, podejrzewanego o współpracę z ówczesnym angielskim wywiadem politycznym, owo uwikłanie ukonkretnia się jako niemożność zerwania z dotychczasowymi mocodawcami.

Przekłady[edytuj | edytuj kod]

Dramat Marlowe'a tłumaczyli na język polski Jan Kasprowicz[4], Jerzy S. Sito[5], Juliusz Kydryński[6] i Wiktor Jarosław Darasz[7]. Przekład Kasprowicza nosi ślady stylu młodopolskiego.

Faust: I dzisiaj
Gdzie wy jesteście.
Mefistofel: W piekle.
Faust: Jak to się dzieje, żeś dziś poza piekłem?
Mefistofel: Nie, tu jest piekło! Jam nie poza piekłem.
Azali myślisz, że ja, którym patrzał
W oblicze Boga i pił rozkosz nieba,
Nie znoszę dzisiaj mąk tysiącznych piekieł,
Pozbawion będąc wiecznego zbawienia?
Faust: Chcę się nasamprzód zapytać o piekło,
Gdzie jest to miejsce, które zowią piekłem?
Mefistofel: Pod niebiosami.
Faust: Ale w którem miejscu?
Mefistofel: W wnętrzu żywiołów, tam, gdzie my wieczyste
Znosić musimy tortury. Toć powiem,
Że piekło nie ma określonych granic
W jakowemś miejscu stałem; tam jest piekło,
Gdzie my jesteśmy, a gdzie zaś jest piekło,
Tam i my zawsze przebywać musimy;
Wreszcie, gdy cały świat się ten rozpadnie,
Gdy się oczyści wszelakie stworzenie,
Zostanie piekło tam, gdzie nie ma nieba.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Porównaj Juliusz Kydryński, Od tłumacza, [w:] Christopher Marlowe, Tragiczna historia doktora Fausta. Przełożył i posłowiem opatrzył Juliusz Kydryński, Kraków 1982, s. 78; Zobacz też Israel Gollancz, Preface, [w:] The tragical history of doctor Faustus. A play written by Christopher Marlowe, London 1897.
  2. Anna Staniewska, Przedmowa, [w:] Dramat elżbietański. Tom I. Wyboru dokonała Irena Lasoniowa, Warszawa 1989.
  3. Przemysław Mroczkowski, Historia literatury angielskiej. Zarys, Wrocław, 1981, s. 153.
  4. Zobacz: Arcydzieła europejskiej poezyi dramatycznej. Lwów 1912.
  5. Dramat elżbietański. Tom I. Wyboru dokonała Irena Lasoniowa. Przedmową opatrzyła Anna Staniewska, Warszawa 1989.
  6. Christopher Marlowe, Tragiczna historia doktora Fausta. Przełożył i posłowiem opatrzył Juliusz Kydryński, Kraków 1982.
  7. https://sites.google.com/site/apawwiprzekladziewjdarasza.