Muchołówka mała

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Ficedula parva)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Muchołówka mała
Ficedula parva[1]
(Bechstein, 1792)
Ilustracja
Samiec
Ilustracja
Samica
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina muchołówkowate
Podrodzina kląskawki
Rodzaj Ficedula
Gatunek muchołówka mała
Synonimy
  • Muscicapa parva Bechstein, 1792[2]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     letnie lęgowiska F. parva

     letnie lęgowiska F. albicilla

     główne zimowiska F. parva

     główne zimowiska F. albicilla

     obszary lęgowe F. subrubra

     zimowiska F. subrubra

czerwone kreskowanie – współwystępowanie F. parva i F. albicilla

Muchołówka mała[4] (Ficedula parva) – gatunek małego ptaka z rodziny muchołówkowatych (Muscicapidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Jest to gatunek monotypowy[5]. Dawniej za jego podgatunek uznawano muchołówkę rdzawogardłą (Ficedula albicilla), występującą dalej na wschód aż po wschodnią Syberię, niekiedy także muchołówkę kaszmirską (Ficedula subrubra)[2].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

To gatunek głównie wschodnioeuropejski. W okresie lęgowym występuje w Europie Środkowej (od nizin po wysokie góry), Finlandii, Archangielsku i południowej Szwecji po środkową i wschodnią część Europy Południowej (południe Albanii i północna Grecja). Zachodnia granica przebiega przez Danię, Holandię, Austrię, Niemcy (wschodnią Bawarię, Brandenburgię i Saksonię) i Słowenię, a wschodnia przez Ural. To ptak wędrowny na dalekie dystanse. Izolowane siedliska występują ponadto na Kaukazie. Zimowiska muchołówki małej ulokowane są głównie w Pakistanie oraz w północnych, zachodnich i środkowych Indiach[2], notowane są też w zachodnim Bangladeszu do Bhutanu, a niewielka część ptaków wędruje nad Morze Śródziemne w południowo-zachodniej części Starego Kontynentu, na Półwysep Synaj, do Iranu, Afganistanu czy nad Zatokę Perską. Jak więc widać, kierunek migracji różni się od większości wędrownych europejskich ptaków, które zimą przebywają w Afryce lub na Półwyspie Arabskim.

W Polsce to nieliczny lub bardzo nieliczny, we wschodniej części kraju lokalnie średnio liczny ptak lęgowy. Według szacunków Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych (MPPL), w latach 2013–2018 liczebność populacji lęgowej muchołówki małej na terenie kraju wynosiła 16 000 – 32 000 par[6]. Najliczniej występuje na Pomorzu, Mazurach, Podlasiu i woj. podkarpackim. Stanowiska odnotowano też w północnej Wielkopolsce i na Mazowszu w okolicach Warszawy, Wyszkowa i Siemiatycz, na Wyżynie Łódzkiej, Górach Świętokrzyskim i lokalnie na LubelszczyźnieLasy Parczewskie, Lasy Sobiborskie, Lasy Strzeleckie. Widywana w łuku Karpat, na Roztoczu, w Beskidzie Żywieckim, Makowskim, Śląskim, Małym i Wyspowym. Zagęszczenie w buczynach Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej wynosi 0,5–0,9 par na 10 hektarów, na Ziemi Przemyskiej 0,7–1,3 par, na Podlasiu 0,7–1,2 par, Roztoczu 1,5–2,5 par i w Puszczy Bukowej 1,0–1,8 par lęgowych. W górach jego areały sięgają regla górnego do 1100 m n.p.m. Na zachodzie Polski rzadko spotykany ptak – pojedyncze osobniki w Lubuskiem (w latach 80. 5 stanowisk), większości Wielkopolski (150–170 par) i na Śląsku. W kraju przebywa od maja do września, czasem października. Lokalnie muchołówkę małą spotkać można na obrzeżach osiedli w Szczecinie, Warszawie, Białymstoku i Trójmieście, jak też w parkach Poznania i Kórnika w Wielkopolsce. Spośród parków narodowych najliczniej występuje w Białowieskim, Drawskim, Bieszczadzkim i Magurskim (w tym ostatnim 140–200 par). W Puszczy Białowieskiej żyje około 1300–1400 par. Rozmieszczenie, jak i liczebność muchołówki małej w Polsce w XIX w. i II połowie XX wieku było podobne. Wycinanie starodrzewi na wschodzie kraju na przełomie XIX w. i XX w. spowodowało zmalenie populacji. Obecnie populacje lokalnie rosną, np. w okolicach Warszawy ze względu na objęcie ochroną starych drzew. Wśród rodzimych gatunków muchołówek ta jest najmniejsza (jak wskazuje nazwa).
Według danych BirdLife International z 2015 roku europejska populacja liczy 3 290 000 – 5 090 000 par lęgowych[3]. Według starszych danych (2000) najliczniej gatunek ten lęgnie się w Rosji (od 1 000 000 do 10 000 000 par), Białorusi (60 000 – 100 000 par), Łotwie (50 000 – 80 000), Słowacji (50 000 – 100 000), Rumunii (20 000 – 40 000) i na Litwie (15 000 – 25 000).

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Cechy rozpoznawcze[edytuj | edytuj kod]

Muchołówka mała na zimowisku w Indiach
Samiec (od góry) i samica muchołówki małej

Bez białego lusterka na skrzydle i bez ciemnych plamek na czole i piersi. Samiec ubarwieniem bardzo podobny do rudzika, od którego różni się tym, że czerwień piersi nie sięga oka, a brzegi ogona są białe. Jeśli ma ponad 2 lata, to ma rdzawe podgardle i pierś (wcześniej brak tej barwy). Wierzch jego głowy i policzki są szare, grzbiet i wierzch skrzydeł brązowy. Pełna szata wykształca się w trzecim roku życia. Młode samce nie mają plamy na podgardlu i piersi. W tym miejscu znajdują się żółtobrązowe piórka, między którymi widać pojedyncze rdzawe. Białe plamy na bokach ogona (na 2/3 długości zewnętrznych sterówek, choć końce są już czarne) widać jednak zarówno u samców, jak i samic czy osobników młodocianych. Szczególnie dobrze je widać w czasie lotu (u rudzika wszystkie pióra ogonowe są ciemne). Środkowe sterówki są jednolicie czarne, co sprawia wrażenie dwóch plam na ogonie. W charakterystycznej ostrzegawczej postawie ptak pokazuje swoje białe zewnętrzne sterówki – rozpościera ogon i potrząsa nim, wydając przy tym dwusylabowe „tiidel tiidel”. Osobniki młodociane i samice są z wierzchu, na głowie, karku, grzbiecie, wierzchu skrzydeł, brązowe. Obie płci mają kuper o takim samym kolorze co grzbiet, a spód ciała brudnobiały.

W przeciwieństwie do innych muchołówek brakuje czarno-białego kontrastu. Ma też większe wymagania do gniazdowania niż muchołówka żałobna i białoszyja oraz jest od nich mniejsza (znacznie mniejsza też od wróbla). Samica i osobniki młodociane przypominają upierzeniem samicę muchołówki żałobnej, ale nie mają białych plam na wierzchu skrzydeł. Podobne rudziki mają rdzawą plamę nie tylko na szyi i piersi, ale i na policzkach oraz czole. Cechą charakterystyczną u opisywanej muchołówki małej jest jednak przede wszystkim ciemny koniec ogona i białe plamy u jego nasady.

Dane liczbowe[edytuj | edytuj kod]

  • Długość ciała: 11,5 cm
  • Rozpiętość skrzydeł: 20,5 cm
  • Skrzydło złożone: 6,4–7 cm
  • Ogon: 5 cm
  • Masa ciała: 9–11 g

Śpiew[edytuj | edytuj kod]

Wysokie w tonie dzwoneczki o opadającym miękkim tonie (jak piecuszek): tink, tink, tink, daj, daj, daj, da. Głos wabiący: krótkie srr, ile, juljo (podobnie jak czyżyk). Czysty i trochę narzekający śpiew samców siedzących na wyeksponowanych gałęziach najczęściej słychać w maju i czerwcu.

Zachowanie[edytuj | edytuj kod]

To ptak typowo dzienny o największej aktywności w godzinach porannych. W miejscu gniazdowania można zobaczyć go pojedynczo, w parach lub grupach rodzinnych. Trudna do zauważenia, gdyż większość czasu przebywa w koronach drzew, gdzie prowadzi skryty tryb życia. Można go zobaczyć jak macha ogonem, czasem go stawiając, podczas gdy jego skrzydła zwisają.

Biotop[edytuj | edytuj kod]

Szlak migracji północnośrodkowoeuropejskich muchołówek małych

Występuje na terenie całej Polski w starych liściastych i mieszanych lasach nizin, wyżyn i gór o bogatym podszycie, ze względu jednak na to, że tego rodzaju drzewostany zachowały się w niewielu okolicach, należy obecnie do ptaków rzadszych. Spotkać go można w mieszanych buczynach górskich i podgórskich oraz w lasach jodłowo-bukowych (naturalnych i zbliżonych do pierwotnych). Przebywa wysoko w koronach drzew (preferuje te próchniejące). Przy występowaniu zwartych lasów liściastych jego areał w Europie rozpada się na izolowane stanowiska. Wymaga ponad 80–100 letnich drzewostanów, cienistych, próchniejących i z liczną entomofauną, która zapewni mu pokarm. Sporadycznie samce słyszano w dojrzałych świerczynach z nielicznym udziałem starych buków oraz w dużych zadrzewieniach śródpolnych. Preferuje miejsca wilgotne i zacienione, np. zalewiska.

Siedliska istotne dla muchołówki małej:

  • Kwaśne buczyny Luzulo-Fagenion
  • Żyzne buczyny Dentario glandulose-Fagenion, Galio odorati-Fagenion
  • Górskie jaworzyny ziołoroślowe Aceri-Fagetum
  • Ciepłolubne buczyny storczykowe Cephalanthero-Fagenion
  • Grąd subatlantycki Stellario-Carpinetum
  • Grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny Galio-Carpinetum, Tilio-Carpinetum
  • Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe Salicetum albo-fragilis, Populetum albae, Alnenion glutinoso-incanae, olsy źródliskowe
  • Łęgowe lasy dębowo-wiązowo-jesionowe Ficario-Ulmetum

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Wystawione elementy roślin są dobrym miejscem dla wypatrywania latającej zdobyczy

Owady, przeważnie dwuskrzydłe – muchy i małe motyle (również ich larwy i poczwarki), oraz pajęczaki. Wymaga dużych ich ilości. Łowi je w koronach drzew w locie, najpierw wypatrując ofiar z eksponowanego miejsca, np. z suchej, bezlistnej gałęzi. W pogoni może dotrzeć do dość gęstych krzaków i zadrzewień w parkach. Może też je zbierać ze spodniej strony liści zawisając w powietrzu jak koliber. Pod koniec lata dieta staje się bardziej roślinna. Pojawiają się w niej owoce bzu czarnego i koralowego.

Okres lęgowy[edytuj | edytuj kod]

Toki[edytuj | edytuj kod]

Początek okresu godowemu daje fletowy śpiew samca, wabiąc tym samym samicę przelatywaniem w pobliżu wybranej dziupli. Ten przylatuje wiosną o kilka dni wcześniej niż samica. Tworzone pary są monogamiczne. W czasie wyprowadzania lęgów muchołówki małe stają się ptakami terytorialnymi – samiec odzywa się do 300 m od gniazda. Obszar jest dużo większy w porównaniu z innymi gatunkami muchołówek.
W populacji liczebnie samce przewyższają samice. Te, które nie przystępują do rozrodu, śpiewają bardzo intensywnie do końca czerwca.

Gniazdo[edytuj | edytuj kod]

Okres lęgowy trwa od czerwca do lipca – 1 lęg w ciągu roku. W płytkiej półotwartej dziupli (także w skrzynce lęgowej) o większym otworze zawieszonej 2 m nad ziemią (odległość między nimi 20 – 30 m), w niszy, szczelinie drzewa, za odstającą korą lub w kącie gałęzi luźno usłane z suchych źdźbeł traw, liści, delikatnych korzeni, mchu i włosia. Wysłane jest drobnym włosiem, zielonym mchem i suchymi liśćmi. Jego średnica dochodzi do 10 cm i budowane jest przez samicę.

Jaja[edytuj | edytuj kod]

5–7 jaj, na kremowym lub zielonkawym tle obficie nakrapiane rdzawymi plamkami. Znoszone są w połowie maja. Przylot w maju, odlot w sierpniu.

Wychowywanie i potomstwo[edytuj | edytuj kod]

Opieka nad potomstwem nie różni się od tego, w jaki sposób robią to inne pokrewne gatunki. Wysiadywanie trwa od 13 do 14 dni. Pisklęta w gnieździe pozostają około 2 tygodni. Karmią je oboje rodzice, również do dwóch tygodni po opuszczeniu dziupli. Przez krótki czas młode po opierzeniu nadal trzymają się w pobliżu gniazda. Dojrzałość płciowa osiągana jest w 2 roku życia.

Status i ochrona[edytuj | edytuj kod]

IUCN uznaje muchołówkę małą za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern). Liczebność światowej populacji wstępnie szacuje się na 6,5–10,5 milionów dorosłych osobników. Trend liczebności populacji uznawany jest za wzrostowy[3].

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[7]. Szkodzi jej deszczowa aura latem, drapieżniki gniazdowe i nieodpowiednia gospodarka leśna:

  • nadmierne wycinanie starych drzew liściastych,
  • usuwanie martwych i obumierających drzew z krajobrazu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ficedula parva, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b c Red-breasted Flycatcher (Ficedula parva) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-06)].
  3. a b c Ficedula parva, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  4. Systematyka i nazewnictwo polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Podrodzina: Saxicolinae Vigors, 1825 - kląskawki (wersja: 2019-10-12). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2021-02-04].
  5. F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Chats, Old World flycatchers (ang.). IOC World Bird List (v11.1). [dostęp 2021-02-04].
  6. Chodkiewicz T., Chylarecki P., Sikora A., Wardecki Ł., Bobrek R., Neubauer G., Marchowski D., Dmoch A., Kuczyński L.. Raport z wdrażania art. 12 Dyrektywy Ptasiej w Polsce w latach 2013–2018: stan, zmiany, zagrożenia. „Biuletyn Monitoringu Przyrody”. 20, s. 1–80, 2019. 
  7. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]