Filip Orlik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Filip Orlik
Autograf Filipa Orlika
Pierwsza strona rękopisu Pacta et Constitutiones legum libertatumqe Exercitus Zaporoviensis (konstytucji Orlika) 1710. Oryginał w Archiwum Państwowym w Sztokholmie

Filip Orlik (Orłyk) ukr. Пилип Орлик (ur. 11 października?/21 października 1672 we wsi Kosut koło Oszmiany[1], zm. 24 maja 1742 w Jassach) – hetman kozacki (1710-1742).

Życiorys[edytuj]

Urodził się w szlacheckiej rodzinie. Pochodził z rodziny czeskiej. Podczas wojen husyckich w XV wieku rodzina wyemigrowała do Królestwa Polskiego, a stamtąd przeniosła się do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ojciec, Stefan Orlik, katolik, zginął w bitwie pod Chocimiem. Matka, Irena Orlik (z domu Małachowska) była prawosławna i w tym obrządku ochrzciła syna. Przyszły hetman uczył się prawdopodobnie w kolegium jezuickim w Wilnie, później w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, gdzie zdobył solidne wykształcenie (posługiwał się biegle co najmniej pięcioma językami). Prawdopodobnie tam też poznał Iwana Mazepę. W 1698 ożenił się z Hanną Hercyk (Mazepa był ojcem chrzestnym ich pierwszego syna).

W latach 1698-1700 Orlik był pisarzem w kancelarii metropolity kijowskiego, potem w pułku połtawskim. W roku 1702 lub 1706 został głównym pisarzem wojska zaporoskiego i najbliższym współpracownikiem hetmana. Po bitwie pod Połtawą wraz z nim, królem Szwecji Karolem XII i wieloma Kozakami emigrował na terytorium Imperium Osmańskiego. Król i hetman, a wraz z nim Orlik zatrzymali się w miejscowości Bendery. 2 października 1709 Mazepa zmarł. Pół roku po jego śmierci, 16 kwietnia 1710, Filip Orlik został obrany hetmanem. 10 maja wybór ten został oficjalnie zatwierdzony przez szwedzkiego monarchę. Na początku 1711 oddał się pod protekcję chana krymskiego Dewlet II Gireja.

Jeszcze w tym samym roku światło dzienne ujrzały zredagowane przez Orlika po łacinie i po rusku Pacta et Constitutiones legum libertatumqe Exercitus Zaporoviensis (Pakty i konstytucje praw i wolności wojska zaporoskiego) - w historiografii ukraińskiej określane jako tzw. "Konstytucja Benderska" i uznawana przez niektórych historyków ukraińskich za pierwszą konstytucję Ukrainy.[2] Dokument ten nigdy nie wszedł w życie[3]. 8 listopada 1710 Turcja wypowiedziała wojnę Rosji. Na początku 1711 Orlik wraz z Kozakami, Tatarami, Turkami i Polakami pod dowództwem Józefa Potockiego – zwolennikami Stanisława Leszczyńskiego ruszył na Ukrainę. Początkowo odnosił sukcesy w walkach z Rosjanami, później jednak, na wieść o nadchodzeniu dużych sił rosyjskich pod wodzą feldmarszałka Borysa Szeremietiewa hetmana opuścili Polacy, a wśród Turków i Tatarów następowały masowe dezercje. Siły Orlika stopniały na tyle, że był on zmuszony powrócić do Bender.

W 1720, w dobie bezskutecznej walki o oswobodzenie się Rzeczypospolitej spod kurateli carskiej po Sejmie niemym[4][5], ułożył plan antycarskiego sojuszu[6].

Do końca życia zabiegał w europejskich stolicach o poparcie dla sprawy kozackiej[7]. Umarł 24 maja 1742 w Jassach.

Przypisy

  1. Тарас Чухліб: Білоруське коріння гетьмана Пилипа Орлика (ukr.). Дзеркало тижня. Україна, 2006-10-27.
  2. Włodzimierz Korniłow, «Староукраинский» язык «конституции» Филиппа Орлика, Alternatio.org
  3. Zob. Dariusz Wierzchoś, Konstytucja Pyłypa Orlyka odnaleziona w Moskwie, „Histmag.org”, 24 września 2009. W artykule Політико-правові витоки „Договорів та постанов” 1710р. przyrównano Pakty i konstytucje do Artykułów Henrykowskich: Таким чином, «Договори та постанови» 1710 р. були схожими до «Генрикових артикулів» 1573 р. та меншою мірою до проектів, які хотіли впровадити у життя конституціоналісти Речі Посполитої протягом XVII ст.
  4. Kazimierz Jarochowski: Próba emancypacyjna polityki Augustowej i intryga Posadowskiego, rezydenta pruskiego w Warszawie. W: Nowe opowiadania i studya historyczne. Warszawa: 1882, s. 317-376.
  5. Urszula Kosińska. Rokowania Augusta II ze Szwecją w latach 1719-1720. „Kwartalnik Historyczny”. 3, Rocznik CXI, 2004. 
  6. Wstęp i oprac. H. Głębocki, tłum. P. Zaremba. Hetmana Filipa Orlika plan sojuszu polsko-kozackiego z 1720 roku. „Arcana: kultura, historia, polityka”. 26(2), s. 52-60, 1999. ISSN 1233-6882. 
  7. Encyklopedia Ukrainoznawstwa, s. 1875.

Bibliografia, literatura, linki[edytuj]