Filozofia Wschodu

Filozofia Wschodu – refleksje i poglądy filozoficzne obecne w kulturach azjatyckich.

Powstanie i cechy

Bardzo długo w Europie obowiązywał paradygmat europocentryczny, według którego filozofia narodziła się tylko na tym kontynencie, na innych zaś nie powstała. Uważano, że jest to wyłącznie wynalazek Grecji starożytnej, a reszta świata to najwyżej tradycja mądrościowa. Dziś od takiego sposobu myślenia się odchodzi, na Wschodzie również narodziła się filozofia . Najstarszymi teoriami filozoficznymi są teorie, które powstały w państwach starożytnego Wschodu: w Indiach, Chinach, Egipcie i Babilonii.

Widać też różnice w sposobie filozofowania na Zachodzie i Wschodzie. W filozofii Wschodu bardzo ważne jest to, jak funkcjonować w świecie, jak przełożyć pewne idee na życie codzienne. Filozofia grecka i rzymska również takie były – aspekt teoretyczny i praktyczny szły tam parze, zaś w późniejszych wiekach rozwoju filozofii europejskiej górę wzięło nastawienie teoretyczne. Niektórzy badacze wskazują, że rozwój uniwersytetów w średniowieczu sprawił, iż filozofia zaczęła stawać się coraz bardziej akademicka, skupiona na kwestiach ściśle teoretycznych. Filozofia wschodnia zaś jest nastawiona bardziej praktycystycznie .

Filozofia indyjska

W starożytnych Indiach filozofia powstała mniej więcej w połowie pierwszego tysiąclecia przed naszą erą. Dlatego Indie, obok starożytnej Grecji, stanowią jeden z najstarszych ośrodków myśli filozoficznej. Istnieje bardzo wiele podobieństw pomiędzy tymi tradycjami, ale istnieje też wiele różnic, które stanowią o specyfice starożytnej myśli indyjskiej. Filozofia w Grecji narodziła się w opozycji do religii, która była ściśle związana z mitologią, postawa filozofa z założenia miała być czymś odrębnym i niezależnym; filozofia miała stać się nowym sposobem opowiadania i objaśniania świata w przeciwieństwie do starego odrzucanego modelu. W Indiach nigdy, od czasów starożytnych po najbardziej współczesne, filozofia nie oddzieliła się od religii. Dlatego bardziej precyzyjne jest mówienie o systemach filozoficzno-religijnych niż ściśle filozoficznych czy religijnych. Od samego początku, kiedy przyjęto kanon tekstów świętych, Wed, wszelkie rozważania filozoficzno-religijne traktują same siebie jako objaśnienia, komentarze, rozwinięcia tematyki i zagadnień literatury wedyjskiej. Specyfika indyjskiego sposobu myślenia ujawnia się już w momencie, gdy chcemy znaleźć jeden adekwatny termin na greckie słowo – filozofia. Odpowiednikiem tego terminu jest słowo darśana, które określa nie tylko postawę teoretyczną, ale model życia i wyznacza pozycję badającego w wyznaczonym przez niego świecie. Dlatego filozofia staje się sposobem życia, sposobem postępowania, drogą, która ma z góry określony cel. Zatem filozofia w Indiach nie ma charakteru czysto teoretycznego.

W epoce wczesnego średniowiecza (IV–XI wiek) najbardziej rozwinęło się i rozpowszechniło w Indiach dziewięć systemów filozoficznych, a mianowicie: sześć ortodoksyjnych (njaja, waiśeszika, sankhja, joga, mimansa, wedanta) i trzy nieortodoksyjne (Ćarwaka-lokajata, dźinizm i buddyzm, w skład którego wchodziły cztery szkoły – wajbaszika, sautrantika, madhjamaka i szkoła jogoczarów). W wiekach XI–XV w Indiach panują scholastyka i teorie idealistyczne, których celem było uzasadnienie dogmatów religijnych.

Autorem popularnego w świecie podręcznika historii myśli indyjskiej jest Sarvepalli Radhakrishnan, którego dwutomowe dzieło zostało przełożone na polski przez Zofię Wrzeszcz i opublikowane przez Instytut Wydawniczy Pax: „Filozofia indyjska”. tom 1-2, Warszawa: IW PAX 1958-1960; wyd. w 1 tomie: vis-a-vis Etiuda 2016.

Filozofia chińska

W czasach, gdy w Europie rodzi się myśl filozoficzna, Chiny przeżywają również rozkwit w tym zakresie. Jest to tzw. okres "stu szkół" filozoficznych. Pojawiają się tak ważne nurty, jak konfucjanizm, taoizm, szkoły prawnicze czy logiczne. Podejmowane są kwestie związane z funkcjonowaniem państwa, rolą praw, miejscem jednostki w świecie, relacjami międzyludzkimi czy naturą ludzką . A jednak starożytne Chiny i Grecja stworzyły dwie naprawdę różne cywilizacje. Dlaczego? Ponieważ różniły się w najbardziej ogólnym modelu interpretacyjnym. Różniły się ws skłonności do pewnego, określonego rodzaju metafizyki. Grecy raczej filozofowali z punktu widzenia kreowanego przez zbiór przekonań, które można by określić mianem „metafizyki obserwatora zjawisk”. Chińczycy natomiast wybrali optykę „metafizyki uczestnika świata”. Zdaniem Anny Wójcik, właśnie tu, a nie w języku, usytuowane są źródła największych różnic między obiema kulturami. Niektórzy są zdania, że filozofia chińska ma ziemski charakter (ang. this-worldliness) i odrzuca pozaświatowe zagadnienia jako pozbawione praktycznej korzyści .

U podłoża kultury chińskiej leżą trzy najważniejsze tradycje filozoficzno-religijne: taoizm, konfucjanizm i buddyzm. Można powiedzieć, że bez znajomości taoizmu nie sposób do końca zrozumieć specyfiki cywilizacji chińskiej.

Narodziny myśli filozoficznej w starożytnej Babilonii i Egipcie

Narodziny myśli filozoficznej w starożytnej Babilonii i Egipcie ściśle wiązały się z jednej strony z pierwszymi zdobyczami nauki o świecie — astronomii, kosmologii, matematyki, z drugiej zaś — z mitologią. Filozofia nie wyodrębniła się jeszcze jako szczególna forma świadomości społecznej. Światopogląd Babilończyków, podobnie jak i innych narodów starożytnego Wschodu, był nierozerwalnie związany z mitologią — pierwszą próbą zrozumienia obserwowanych zjawisk przyrody.

Myśl filozoficzna narodów Zakaukazia i Azji Środkowej

Stosunkowo wysoki poziom rozwoju osiągnęła filozofia w epoce feudalizmu na Zakaukaziu i w Azji Środkowej. W Azerbejdżanie dużą popularność zdobywa mazdakizm, manicheizm, wschodni perypatetyzm i sufizm. Wybitnym przedstawicielem wschodniego perypatetyzmu był Bahmanjar (zm. w 1065 r.). W Armenii myśl społeczna i filozoficzna powstaje i formuje się w IV wieku. Wybitne miejsce wśród armeńskich myślicieli tego okresu zajmuje Jesnik Kochbezi. Najwybitniejszymi myślicielami, jakich wydali narody Azji Środkowej i Bliskiego Wschodu w epoce feudalizmu, byli Al-Farabi, Biruni i Ibn Sina.

W XIX stuleciu pod wpływem kultury rosyjskiej powstaje w Azji Środkowej, która była podówczas najbardziej zacofaną rubieżą carskiej Rosji, nowy prąd myśli społecznej – prąd Oświecenia. Wybitnym przedstawicielem myśli społeczno-politycznej i filozoficznej Azji Środkowej był w tym okresie Ahmad Donisz.

Badania nad filozofią Wschodu w Polsce

Na wydziałach filozoficznych polskich uczelni w zasadzie nie ma filozofii wschodniej - albo pojawia się ona w minimalnym stopniu. Jest czasami uprawiana na wydziałach orientalistycznych - ale jako dziedzina nauki podzielona, przyporządkowana do konkretnych państw, języków czy obszarów kulturowych. Osobno uprawia się zatem filozofię indyjską, osobno – chińską, tybetańską czy japońską .

W latach 60. XX wieku ukazał się polski przekład podręcznika Krótki zarys historii filozofii, którego autorzy poświęcili dużo miejsca filozofii Wschodu. W roku 2001 pod redakcją Beaty Szymańskiej ukazał się podręcznik filozofii Wschodu, obejmujący swym zakresem filozofię Indii, Chin, Tybetu i Japonii. Ten podręcznik stał się absolutną nowością na polskim rynku wydawniczym.

Na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego działa od niedawna Centrum Badań Porównawczych nad Filozofią Wschodu i Zachodu. Centrum ma integrować naukowców z różnych wydziałów i uczelni, zrzeszać filozofów, filologów i orientalistów. Ma też poszerzać ofertę edukacyjną na Wydziale Filozofii UW o tematykę związaną z filozofią Wschodu, która od lat budzi spore zainteresowanie wśród studentów. Trzeci aspekt działalności dotyczy popularyzacji w kontekście dialogu międzykulturowego i promowania różnorodności międzykulturowej .

Bibliografia

• Youlan Feng: Krótka historia filozofii chińskiej. Warszawa: PWN, 2001.
• Paweł Glita: Taoizm. W: Filozofia Wschodu. Pod redakcją Beaty Szymańskiej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 329–345. ISBN 83-233-1487-X.
• Marta Kudelska: Filozofia Indii – kilka uwag wstępnych. W: Filozofia Wschodu. Pod redakcją Beaty Szymańskiej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 11–35. ISBN 83-233-1487-X.
• Krzysztof Łapiński, rozmawiała Anna Ślązak: Dr Łapiński: poznawanie filozofii Wschodu pozwala na nowo spojrzeć na filozofię zachodnią. [w:] Historia i kultura [on-line]. Serwis „Nauka w Polsce” Polskiej Agencji Prasowej, 20.09.2023. [dostęp 2021-09-29].
• Sz.F. Mamiedow: Myśl filozoficzna i społeczna narodów ZSRR w XIX stuleciu. W: Krótki zarys historii filozofii. Pod redakcją M.T. Jowczuka, T.I. Ojzermana, I.J. Szczipanowa. Przeł. Marian Drużkowski i in. Wyd. II, poprawione i uzupełnione. Warszawa: Książka i Wiedza, listopad 1969, s. 368–377. (pol.).
• Anna Iwona Wójcik: Filozofia Chin. Uwagi wstępne. W: Filozofia Wschodu. Pod redakcją Beaty Szymańskiej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 317–328. ISBN 83-233-1487-X.
• Filozofia w krajach starożytnego Wschodu. W: Krótki zarys historii filozofii. Pod redakcją M.T. Jowczuka, T.I. Ojzermana, I.J. Szczipanowa. Przeł. Marian Drużkowski i in.. Wyd. II, poprawione i uzupełnione. Warszawa: Książka i Wiedza, listopad 1969, s. 27–42. (pol.).
• Myśl filozoficzna i społeczna w krajach Wschodu. W: Krótki zarys historii filozofii. Pod redakcją M.T. Jowczuka, T.I. Ojzermana, I.J. Szczipanowa. Przeł. Marian Drużkowski i in.. Wyd. II, poprawione i uzupełnione. Warszawa: Książka i Wiedza, listopad 1969, s. 87–107. (pol.).