Flatey (Skjálfandi)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Flatey
Ilustracja
Flatey widziana z lądu
Państwo  Islandia
Akwen Skjálfandi, Morze Grenlandzkie
Powierzchnia 2,5 km²
Długość linii brzegowej 7,5
Najwyższy punkt 22 m n.p.m.
Populacja 
• liczba ludności

zamieszkana sezonowo
Położenie na mapie Islandii
Mapa konturowa Islandii, u góry znajduje się punkt z opisem „Flatey”
Ziemia66°09′54″N 17°51′35″W/66,165000 -17,859722

Flatey (isl. flat – płaski, równina; ey – wyspa)[1] – niewielka, islandzka wyspa, położona u pn. wybrzeży Islandii. Leży w zachodniej części zatoki Skjálfandi (region Norðurland eystra), około 25 km na północny zachód od Húsavík. Od jej nazwy (poza wspomnianą cieśniną) pochodzą toponimy półwyspu Flateyjarskagi (Flateyjardalsskagi) wraz z dolinami w jego wschodniej części – Flateyjardalur na wybrzeżu, oraz długą, ciągnącą się na południe Flateyjardalsheiði.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Od stałego lądu dzieli ją ok. 2,5 km cieśniny Flateyjarsund. Jest jedną z najbardziej płaskich wysp Islandii. Najwyższy punkt znajduje się w południowo-wschodniej części wyspy, na obszarze zwanym Hólar (isl. pagórki, wzniesienia)[2] i wznosi się tylko na około 22 m n.p.m. Tam też koncentruje się osadnictwo. Wyspa ma kształt owalny; jej długość (mierzona na osi NE-SW) wynosi ok. 2,5 km, a szerokość prawie 1,8 km. Powierzchnia wyspy to ok. 2,6 km2, przy obwodzie ok. 7,5 km[3].

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Wyspa znajduje się w pobliżu strefy szczelin Tjörnes. Przez cieśninę Flateyjarsund, w kierunku Húsavík, przebiega jeden z głównych lineamentówuskok Flatey-Húsavík. Wyspa powstała głównie w wyniku wylewów lawy i sedymentacji morskiej. Wypiętrzona została w pod koniec plejstocenu. W 1982, w pobliżu latarni morskiej wykonano – zlecony przez Orkustofnun (Narodowy Autorytet Energetyczny) – odwiert FL-1 o głębokości 554 m, przeprowadzony w poszukiwania źródeł węglowodorów, z którego pozyskano próbki skał długości 517 m[4]. Wykazały one obecność trzech warstw lawy: Bjargshvilft (1,6–8,5 m), Vaôsteinanes (25,0–42,0 m) i najniższe na głębokości 381,8–395,0 m. Bezpośrednio pod drugą z warstw odkryto skamieniałości roślinne. Niżej zachowały się skamieniałości mięczaków, najliczniejsze na głębokości 506,0–513,5 m. Zidentyfikowano gatunki Mya truncate, Natica sp., Nucia tenuis, Portlandica arctica i Portlandica lenticula[5].

Najważniejsze trzęsienia ziemi w tym rejonie miały miejsce w latach[6]:

  • 1260 – najstarsze trzęsienie ziemi w okolicy, o którym wiadomo ze źródeł historycznych
  • 1755 – M7 – wywołało wiele zniszczeń tak w środowisku, jak i wśród budynków
  • 1838 – M6,5 – tworzyło pęknięcia do 1 m szerokości.
  • 1872 – M6,5 – dwa silne trzęsienia, które dzieliło 6 godzin różnicy. Epicentrum znajdowało się w cieśninie Flateyjarsund.

Wybrzeża[edytuj | edytuj kod]

Wybrzeża na północy są łagodne, zaś na południu i wschodzie strome. Plaże są kamieniste. Główne, oznaczone na mapach wybrzeża[3][7][4][8]:

  • Teistabjarg (isl. teistanurnik zwyczajny; bjarg – urwisko)[9] – południowy brzeg, znajdujący się między Vaðsteinanes i Skipatangi;
  • Kirkjubakkar (isl. kirkja – kościół; bakki – brzeg)[9][2] – południowo-zachodni brzeg, znajdujący się pomiędzy Þórðarsteinhorn i Vaðsteinanes;
  • Malir (Rindamöl) (isl. möl – żwir, drobne kamyki)[9] – północno-zachodni brzeg pomiędzy Þórðarsteinhorn i Brimnes, oddzielający Rindatjarnir od morza;
  • Krosshúsabjarg (isl. Krosshús – część osady; bjarg – urwisko)[9] – wschodnie wybrzeże pomiędzy Brimnes i Skarfstangi, w pobliżu którego znajduje się Bjargshvílft (isl. bjarg – urwisko; hvílft – wgłębienie, pustka)[9][1].

Przylądki i półwyspy[edytuj | edytuj kod]

Na wyspie wyróżniono kilka przylądków i jeden półwysep[3][7][10]:

  • Þórðarsteinhorn (isl. Þórr – Thor, piorun, morfem imion i nazwisk; stein – kamień; horn – róg)[1][9] – przylądek o kształcie nieco wypukłego trójkąta, leżący w zachodniej części wyspy;
  • Vaðsteinanes (isl. vað – bród; stein – kamień; nes – przylądek, cypel)[9] – przylądek o kształcie nieco wklęsłego trójkąta, leżący w południowo-zachodniej części wyspy; na nim znajduje się jeziorko Leynitjörn;
  • Skipatangi (isl. skipa – wydawać rozkazy; tangi – przylądek, cypel)[9] – przylądek zamykający Eiđiskrókur od wschodu, położony na zachód od Skarfstangi;
  • Skarfstangi (isl. skarv – wielki ptak, kormoran; tangi – przylądek, cypel)[9] – półwysep w południowo-wschodnim krańcu wyspy; dawniej oznaczony jako na mapach jako przylądek, na którym znajdowało się jezioro Sjótjörn; znajduje się na nim obszar zwany Kettlar (isl. ketill – kocioł)[1];
  • Stekkjarnes (isl. stekkr – miejsce, gdzie wiosną odstawia się jagnięta od matek; nes – przylądek, cypel)[9][11] – przylądek leżący na południe od Brimnes; na jego obszarze znajduje się Skjólsvarða (isl. skjól – miejsce schronienia owiec; sverja – przysięga)[1];
  • Brimnes (isl. brim – odpływ; nes – przylądek, cypel)[9][11] – przylądek w północno-wschodnim krańcu wyspy, położony na wschód od Hvaltjörn.

Wody[edytuj | edytuj kod]

Zatoki[edytuj | edytuj kod]

Zatoki są przeważnie otwarte, jedynie Eiđiskrókur i zatoka portowa są wyraźniej odcięte przylądkami[3][7][10]

  • Hnísuvík (isl. hnísamorświn; vík – zatoka)[9] – otwiera się na zachód pomiędzy Þórðarsteinhorn i Rindatjarnir;
  • Hvalvík (isl. hvalurwieloryb; vík – zatoka)[9] – otwiera się ku północy; sąsiaduje z jeziorem Hvaltjörn;
  • Eiđiskrókur (isl. eiðiprzesmyk; krókur – zaułek) – niewielka zatoczka położona na zachód od molo.

Jeziora[edytuj | edytuj kod]

Mimo niewielkich rozmiarów wyspy i jej niewielkiej wysokości, znajduje się tu kilka większych jezior. Wszystkie znajdują się w pobliżu wybrzeży[3][7][10]:

  • Hvaltjörn (isl. hvalur – wieloryb; tjörn – jeziorko)[9] – największe jezioro, zajmujące powierzchnię 8 ha; znajduje się na północnym skraj wyspy; kształt nieregularny, składający się z dwóch, prawie równych pod względem długości obszarów; zachodnia przypomina prostokąt, a wschodnia jest wąską zatoką w kształcie łuku; po południowo-wschodniej stronie znajduje się Helluholt (isl. hellułupek; holt – pagórek, drzewa)[1][2];
  • Rindatjarnir (isl. Rind – imię; tjarnir – jeziorka)[9][1] – kilka jezior o wrzecionowatym kształcie, położonych przy północno-zachodnim brzegu. Dwa największe, o powierzchni 2,3 ha (wschodni) i 0,6 ha (zachodni) znajdują się po północno-wschodniej części obszaru, przedzielone przesmykiem Rindal. W części zachodniej znajdują się dwa mniejsze, o powierzchni 0,3 ha (północny) i 0,25 ha (południowy). W okolicy dostrzec można jeszcze kilkanaście oczek, żadne jednak nie przekracza 0,1 ha powierzchni. Obszar zajmowany przez główne, największe stawy zajmuje ok. 6 ha;
  • Sjótjörn (isl. sjó- – morski; tjörn – jeziorko)[9] – jezioro znajdujące się w południowo-wschodnim skraju wyspy, zajmując 2 ha powierzchni; od zachodu graniczy z osadą; południowa strona sąsiaduje z zatoką, w której znajduje się przystań; po stronie wschodniej rozpoczyna się cypel Skarfstangi;
  • Grandatjarnir (isl. granda – uszkodzić, zranić; tjarnir – jeziorka)[9][1] – obszar kilku oczek wodnych, położony między Eiđiskrókur i centrum osady. Wymusza półkolisty kształt drogi i rozmieszczenie domów przy niej wybudowanych. Od północy ogranicza je wąski pas zwany Mjóigrandi (isl. mjó – wąski; grandi – przesmyk)[1], zaś od wschodu Göngugrandi (isl. gang – spacerować, göng – wąskie przejście; grandi – przesmyk)[1] oddzielający od jeziora Sjótjörn. Na obszarze tym znajduje się Fýlutjörn[8] lub Fýla (isl. fýla smród; tjörn – jeziorko)[1][9];
  • Leynitjörn (isl. leyni – ukryte [miejsce]; tjörn – jeziorko)[9] – niewielkie jezioro na przylądku Vaðsteinanesm, zajmujące powierzchnię 0,9 ha; ma dość regularny, trójkątny kształt.

Bagna[edytuj | edytuj kod]

Na mapach wyróżniono trzy obszary podmokłe[4]:

  • Græmýrar (isl. grænn – zielony; mýrar – bagna)[9] – podmokły obszar pomiędzy Arnargerði i Hvalvík;
  • Sælandsmýri (isl. mýrar – bagna)[9] – niewielki, podmokły obszar w południowej części wyspy, nieco na zachód od Grandatjarnir;
  • Krosshúsamýri (isl. Krosshús – część osady; mýrar – bagna)[9] – niewielki, podmokły obszar w południowo-wschodniej części wyspy, znajdujący się w pobliżu brzegu

Źródła[edytuj | edytuj kod]

Na wyspie oznaczono istnienie trzech źródeł[4]:

  • Gloppa (isl. gloppa – duża dziura)[1] – na obszarze Sælandsmýri;
  • Hrafnabrunnur (isl. hrafn – kruk, Hrafna - imię; brunnur – studnia)[1] i Gvendarbrunnur (isl. Gvendar – zdrobnienie od imienia Guðmundr; brunnur – studnia; Gvendar-brunnr – źródła sanitarne nazywane na cześć biskupa Guðmundura)[1] – po północnej stronie Sjótjörn.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ludzie osiedlili się po raz pierwszy na Flatey we wczesnych czasach historycznych, lecz nigdy nie było tam dużej populacji. Największa liczbę mieszkańców zostało osiągnięta w 1942 roku, kiedy wyniosła 120 osób. Później ludzie zaczęli opuszczać wyspę, głównie do Húsavík. Spowodowało to, że w 1967 roku nie było tam już żadnych stałych mieszkańców. Wyspa jest zamieszkiwana sezonowo podczas lata, gdy wyspę odwiedza wielu turystów[12].

Na wyspie brak utwardzonych nawierzchni i znajduje się tam niewiele budynków. W wielu miejscach można dostrzec pozostałości starych fundamentów po już nieistniejących domach. Najważniejsze miejsca to[12][13]:

  • zabytkowy kościół zamknięty w 1884 roku. Został zastąpiony w 1960 roku przez kościół sprowadzony z Brettingsstaðir w Flateyjardalur, który został rozebrany i przeniesiony w obecne miejsce pomiędzy molo i latarnią morską
  • latarnia morska, zbudowana w 1913 roku w najwyższym punkcie wyspy przy wschodnim brzegu, przebudowana w 1963 roku. Jest zasilana gazem
  • budynek szkoły zbudowany w 1929 roku w zachodniej części osady, prowadzony przez jednego nauczyciela uczącego tylko dwie klasy, składające się ze wspólnie uczących się dzieci młodszych (klasy 1-5) w jednej, oraz młodzież (klasy 6-10) w drugiej. Zaopatrzony w bibliotekę i halę sportową
  • radiotelegraf zbudowany w 1931 roku
  • molo w południowej części wyspy
  • lodownia z 1937 znajdująca się przy molo, służąca jako miejsce przechowywania żywności
  • lotnisko ziemne o osi NW-SE, położone w zachodniej części wyspy, o długości 900m[4]. Pierwszy samolot wylądował w 1955 r.
  • Langigarður – wał w zachodniej części wyspy, prowadzący od osady do Rindatjarnir[4]
  • Arnargerði (isl. arnar należący do orła; gerð budować, wznosić)[1] – ruiny murów w centrum wyspy[4]

Środowisko[edytuj | edytuj kod]

Zatoka Skjálfandi jest doskonałym miejscem do połowów, głównie na dorsza atlantyckiego i zająca morskiego, co stało się podstawą utrzymania mieszkańców. Są całkowicie zdani na własne siły i prawie wszystko robią w celu zaspokojenia własnych potrzeb życiowych. Z tego powodu w każdym gospodarstwie znajdowały się mleczne krowy, owce i kury itp.[12]

Naliczono ok. 120-150 gatunków roślin naczyniowych[8].

Ptaki[edytuj | edytuj kod]

Jedną z rzeczy, które najbardziej przyciągają turystów na tę wyspę, jest duża liczba gatunków ptaków, jakie można tam spotkać. Spostrzeżono ponad trzydzieści z 370 gatunków ptaków spotykanych na Islandii. Przybywają tam głównie w czasie sezonu rozrodczego. Spośród nich, w 2007 naliczono ok. 7000 gniazdujących par maskonurów[14].

Lista zaobserwowanych na wyspie ptaków[12]:

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n o Robarts - University of Toronto, An Icelandic-English dictionary, based on the ms. collections of the late Richard Cleasby. Enl. and completed by Gudbrand Vigfússon. With an introd. and life of Richard Cleasby by George Webbe Dasent, Oxford Clarendon Press, 1874 [dostęp 2018-12-02].
  2. a b c Icelandic-English Glossary of Selected Geoscience Terms; R. Williams; USGS Open-file Report 95-807, Title Page, pubs.usgs.gov [dostęp 2018-12-16].
  3. a b c d e map.is | Kort af Íslandi | Loftmyndir af Íslandi | Íslandskort | Map of Iceland, map.is [dostęp 2018-12-02] (isl.).
  4. a b c d e f g Karl Gunnarsson i inni, Rannsóknarborun í Flatey á Skjálfanda Hola FL-1, Reykjavík , grudzień 1984 [dostęp 2018-12-17].
  5. Koen Verhoeven, A reconstruction of the depositional history and palaeoenvironment of the Plio-Pleistocene of northeast Iceland: a combined terrestrial and marine palynological approach, 2012 [dostęp 2018-12-08].
  6. Sabrina Metzger i inni, The accumulated seismic moment of the locked Húsavík-Flatey fault, North Iceland, derived from an interseismic model using GPS time-series 1997-2010, 1 kwietnia 2012, s. 7409 [dostęp 2018-12-03].
  7. a b c d NLSI, Map Viewer, kortasja.lmi.is [dostęp 2018-12-02].
  8. a b c Fuglalíf í Flatey á Skjálfanda Ævar Petersen - PDF, utgafa.ni.is [dostęp 2018-12-09].
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Centrum Języka Islandzkiego, Centrum Języka Islandzkiego / Słownik/Orðabók, islandzki.pl [dostęp 2018-12-02] (pol.).
  10. a b c Vegasjá-ENG, vegasja.vegagerdin.is [dostęp 2018-12-02].
  11. a b XML version of Zoega's Old Icelandic dictionary, brim, www.perseus.tufts.edu [dostęp 2018-12-03].
  12. a b c d Flatey Island & Birds - Gentle Giants Whale Watching Iceland, wayback.vefsafn.is [dostęp 2018-12-02].
  13. Flatey Island and Birds, www.gentlegiants.is [dostęp 2018-12-09] (ang.).
  14. Mike P. Harris, Sarah Wanless, The Puffin, A&C Black, 21 listopada 2011, ISBN 978-1-4081-6056-5 [dostęp 2018-12-09] (ang.).