Flawiusz Arrian

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Flawiusz Arrian (gr. Arrianos, łac. Flavius Arrianus ur. ok. 86, zm. 160 lub ok. 95–175[1]) – grecki historyk, po ojcu obywatel rzymski, pochodzący z Nikomedii w Bitynii (dzisiejsze tereny północno-zachodniej Turcji), gdzie sprawował dożywotnio funkcję kapłana Demeter i Kory. Za rządów Hadriana sprawował wiele odpowiedzialnych funkcji w wojsku i administracji rzymskiej (dowódca oddziałów rzymskich w Afryce, nad Renem i Dunajem, członek senatu, w 130 konsul, w latach 131–137 namiestnik Kapadocji (legatus Augusti pro praetore), gdzie kierował walką z Alanami). Po 137 r. osiadł w Atenach, gdzie nabył prawa obywatelskie i godność m.in. archonta eponymos i prytana. Lukian w swym Fałszywym proroku Aleksandrze mówi o Arrianie jako o uczniu Epikteta, jednym z najznakomitszych Rzymian, który przez całe życie oddawał się nauce i literaturze[2][3][4].

Styl i język[edytuj]

Alexandri anabasis, 1575

Pisał po grecku, w dialekcie attyckim, zgodnie z modą epoki (jednak bez tzw. hiperattycyzmów). Jedynie Indike napisał w dialekcie jońskim. Wczesna twórczość pozostawała pod wpływem Epikteta, później pozostawał pod przemożnym wpływem Ksenofonta, którego naśladował zarówno pod względem stylu jak i formy (ale także w życiu i charakterze). Flawiusz pisał zwięźle, przejrzyście i wartko, unikając przeładowanej retoryki, dzięki czemu już współcześni uważali go za wybitnego pisarza. Widziano w nim nowego Ksenofonta[4]. Wzorował się na nim Kasjusz Dion, który napisał jego żywot; wysławia go Temistios, kontynuuje jego pracę (Historię po Aleksandrze) Deksippos. Autor jest wciąż czytany aż do czasów Tzetzesa (XIII w.)[5].

Pierwsze dzieła (Diatryby Epikteta i Rozmowy) stanowią kwintesencję oraz ważne źródło do poznania filozofii Epikteta. W okresie namiestnictwa w Kapadocji napisał Żeglugę dookoła Pontu Euksyńskiegoperiplus opisujący żeglugę wokół Morza Czarnego oraz Alanike – traktat wojskowy powstały pod wpływem doświadczeń w walkach przeciwko Alanom.

Jego najsłynniejsze dzieło to, powstała w Atenach, "Wyprawa Aleksandra Wielkiego" (Anabaza Aleksandra, gr. Ἀλεξάνδρου ἀνάβασις), opisująca życie i czyny Aleksandra Macedońskiego. Arrian odstępuje od rozpowszechnionego przez Klitarcha wizerunku zdobywcy Azji i sięga w swej pracy do źródłowego dzieła Ptolemeusza i Aristobulosa – dowódców Aleksandra. Autor wyszedł z założenia, że prawdziwa wielkość nie potrzebuję upiększeń i wyolbrzymień, stąd pod uwagę bierze wszystkie rysy Aleksandra Wielkiego, także te ujemne. Zachowując obiektywizm i sięgając głęboko do źródeł, zaskarbił sobie opinię dobrego historyka. Focjusz tak ocenił styl pisarski Arriana:

Quote-alpha.png
Autor nie ustępuje żadnemu z tych pisarzy, którzy są najlepsi w kompozycji dzieła historycznego. Jest znakomity, jeśli chodzi o zwięzłość narracji (...). Styl ma jednolity, wybrzmiewający wielkością (...) Krótko mówiąc, jeśli ktoś dojdzie do czytania dzieł historycznych autora, zobaczy, że jest wielu pisarzy, także wśród starożytnych, którzy stoją na poziomie niższym od tego, jaki on osiągnął[6].

Dzieła[edytuj]

  • Diatryby Epikteta (Rozmowy z Epiktetem[2], Diatribai Epiktetu) – w 8 księgach, zachowane pierwsze 4 księgi[7].
  • Rozmowy (Homiliai) – w 12 księgach, dzieło nie zachowało się do naszych czasów[8].
  • Podręcznik (Encheiridion) – wyciąg z dwóch powyższych dzieł.
  • Dzieje Bitynii (Bithyniaka) – w 8 księgach, zachowany we fragmentach. Księga napisana jako czwarte w kolejności dzieło Arriana. Zawiera mity i wydarzenia dotyczące ojczystej Bitynii. Zamieszcza w niej opis swego rodu, wywodzącego się z Nikomedii, a dzieło kończy na śmierci Nikomedesa. W dziele tym wspomina o innych swych dwóch pracach, które nie zachowały się.
  • Dzieje Partii (Parthiaka) – w 17 księgach, zachowane nieliczne fragmenty. Dzieło obejmuje głównie czasy Trajana, odwołuje się również do wypraw Krassusa i Antoniusza.
  • Żegluga dookoła Pontu Euksyńskiego (Periplus Eukseinu Pontu) – urzędowe sprawozdanie dla cesarza w formie listu, zredagowane w łacinie. Podróż inspekcyjna wylicza miejscowości, odległości, ludy, rzeki. Arrian po części skompilował to pismo z dawniejszych źródeł (Menippos z Pergamonu), dodając od siebie tylko kwiatki stylistyczne[9].
  • Taktyka – (napisana w 136 roku) była to parafraza innego dzieła o tym samym tytule, autorstwa Eliana (opisująca taktykę Greków i Macedończyków). Ta z kolei była kompilacją taktyki Asklepiodota (o falandze). Arrian skrócił tekst długich okresów Asklepiodota, dodał swoje luźne zdania objaśniające techniczne terminy wojskowe oraz dodał od siebie kilka opisów manewrów kawaleryjskich. Ta wojskowa instrukcja łączyła się z Alanike.
  • Alanike (Szyk przeciw Alanom) – zachowana w drobnym fragmencie bizantyńskiego Zbioru Taktyków[2].
  • Wyprawa Aleksandra Wielkiego (Anabasis Aleksandru) – w 7 księgach, stylistycznie wzorowane na Anabasis Ksenofonta.
  • Historia czasów po Aleksandrze (Ta met' Aleksandron) – w 10 księgach, niezachowana, oparta na historii diadochów autorstwa Hieronima z Kardii.
  • Opis Indii (Indike) – na podstawie źródłowych pism Nearchosa, Megastenesa i Eratostenesa, ale także niewymienionego w dziele Aristobula. Dzieło napisane w dialekcie pseudojońskim, naśladującym Herodota. Największą wartość ma fragment sprawozdania Nearcha o żegludze od ujścia Indu aż do Eufratu. Prosty i bezpośredni opis wiernej służby wojskowej o heroicznym i odkrywczym zabarwieniu[10].
  • O polowaniu (Kynegetikos) – oparte na traktacie Ksenofonta O łowiectwie.
  • Biografia rozbójnika Tilliborosa – niezachowana.
  • Czyny Koryntyjczyka Tymoleona z Sycylii – nie zachowało się[11].
  • Czyny Diona z Syrakuz – nie zachowało się[12].

Przypisy

  1. Słownik pisarzy antycznych 2001 ↓, s. 94.
  2. a b c Sinko 1959 ↓, s. 462.
  3. Sinko 1951 ↓, s. 446, 447.
  4. a b Focjusz ↓, Biblioteka. Kodeks 58.
  5. Sinko 1959 ↓, s. 464.
  6. Focjusz ↓, Biblioteka. Kodeks 92 [73a].
  7. Focjusz ↓, Biblioteka. Kodeks 58 [17b], przypis 11.
  8. Focjusz ↓, Biblioteka. Kodeks 58 [17b], przypis 12.
  9. Sinko 1951 ↓, s. 447.
  10. Sinko 1959 ↓, s. 463.
  11. Focjusz ↓, Biblioteka. Kodeks 93, przyp. 5.
  12. Focjusz ↓, Kodeks 93, przyp. 5.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]