Floréal (1908)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Floréal (Q54)
Ilustracja
Thermidor”, „Floréal” i „Ventôse” w Hawrze w 1913 roku
Klasa

okręt podwodny

Typ

Pluviôse

Historia
Stocznia

Arsenal de Cherbourg, Cherbourg

Położenie stępki

1906

Wodowanie

18 kwietnia 1908

 Marine nationale
Wejście do służby

16 czerwca 1909

Zatonął

2 sierpnia 1918

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność
• na powierzchni
• w zanurzeniu


404 tony
553 tony

Długość

51,12 metra

Szerokość

4,955 metra

Zanurzenie

3,045 metra

Zanurzenie testowe

40 metrów

Rodzaj kadłuba

dwukadłubowy

Materiał kadłuba

stal

Napęd
2 maszyny parowe potrójnego rozprężania
2 kotły, łączna moc 700 KM
2 silniki elektryczne o łącznej mocy 450 KM
2 śruby
Prędkość
• na powierzchni
• w zanurzeniu


12 węzłów
8 węzłów

Zasięg

powierzchnia: 1500 Mm przy prędkości 9 węzłów
zanurzenie: 50 Mm przy prędkości 5 węzłów

Uzbrojenie
8 torped
Wyrzutnie torpedowe

7 × 450 mm (1 wewnętrzna na dziobie, 6 zewnętrznych)

Załoga

25

Floréal (Q54)francuski oceaniczny okręt podwodny z okresu I wojny światowej, jedna z 18 zbudowanych jednostek typu Pluviôse. Okręt wypierał 404 tony w położeniu nawodnym i 553 tony pod wodą, a jego główną bronią było osiem torped kalibru 450 mm wystrzeliwanych z jednej wewnętrznej i sześciu zewnętrznych wyrzutni. Napędzana maszynami parowymi jednostka rozwijała na powierzchni prędkość 12 węzłów, osiągając zasięg 1500 Mm przy prędkości 9 węzłów.

„Floréal” został zwodowany 18 kwietnia 1908 roku w stoczni Arsenal de Cherbourg w Cherbourgu, a do służby w Marine nationale wcielono go 16 czerwca 1909 roku. Uczestniczył w działaniach wojennych, operując na wodach kanału La Manche, Oceanie Atlantyckim i Morzu Śródziemnym. Okręt zatonął 2 sierpnia 1918 roku na Morzu Egejskim, po kolizji z brytyjskim uzbrojonym parowcem HMS „Hazel”.

Projekt i budowa[edytuj | edytuj kod]

W przyjętym 9 grudnia 1900 roku przez Parlament Francji „Prawie o flocie” znalazł się zapis o budowie 26, a po późniejszych zmianach aż 44 okrętów podwodnych[1]. W 1901 roku zamówiono 20 niewielkich jednostek typu Naïade, jednak były to okręty o niewielkiej wartości bojowej[2]. Kolejny typ okrętów zbudowanych w ramach programu – Sirène – zaprojektował inż. Maxime Laubeuf, ulepszając swój pierwszy udany projekt („Narval”)[2]. Pojawienie się możliwych do zamontowania na okrętach podwodnych silników wysokoprężnych zaowocowało skonstruowaniem przez Laubeufa jednostek typu Aigrette[3]. Ministerstwo Floty popierało wysiłki konstruktorów, dążąc do wcielenia do Marine nationale jak największej liczby pełnomorskich i silnie uzbrojonych jednostek[4]. Efektem tego było powstanie sześciu okrętów typu Émeraude (konstrukcji inż. Gabriela Maugasa) oraz dwóch typu Circé (projektu Laubeufa)[4].

Dalszą rozbudowę sił podwodnych hamowała jednak dostępność silników wysokoprężnych, które Francja musiała zamawiać u swojego głównego wroga na kontynencie europejskim – w Niemczech[4][a]. Aby uniezależnić się od dostaw niemieckich jednostek napędowych, Minister Floty wydał Laubeufowi polecenie zaprojektowania ulepszonych w stosunku do typu Circé okrętów, jednak napędzanych na powierzchni sprawdzonymi i dostępnymi silnikami parowymi[5]. Rozwiązanie to traktowano jako tymczasowe – jednostki miały zostać przebudowane na spalinowe, gdy tylko francuski przemysł dostarczy wystarczającą liczbę niezawodnych silników Diesla[5]. Okręty podwodne z napędem parowym oprócz zalet takich jak duża prędkość nawodna i niezawodność miały wiele wad: zwiększoną wyporność spowodowaną masą i wielkością siłowni, znacznie mniejszy zasięg oraz długi czas zanurzania, spowodowany koniecznością zatrzymania maszyn i kotłów[5]. Zamówiono jednak aż 18 okrętów nowego rodzaju, nazwanego od prototypowej jednostki typem Pluviôse, co stanowiło najliczniejszą we francuskiej flocie podwodnej serię do czasu zbudowania w okresie międzywojennym 31 okrętów typu Redoutable[6].

„Floréal” został zamówiony 26 sierpnia 1905 roku w Arsenale w Cherbourgu wraz z ośmioma siostrzanymi jednostkami zbudowanymi w tej stoczni (numer stoczniowy Q20)[7][8]. Stępkę okrętu położono w 1906 roku[9][8], a zwodowany został 18 kwietnia 1908 roku[10][11]. Nazwa okrętu nawiązywała do ósmego miesiąca we francuskim kalendarzu rewolucyjnym[7][12]. Jednostka otrzymała numer taktyczny Q54 i kod identyfikacyjny FL[8][9].

Dane taktyczno-techniczne[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyka ogólna[edytuj | edytuj kod]

„Floréal” był średniej wielkości oceanicznym okrętem podwodnym o konstrukcji dwukadłubowej[10][13]. Długość całkowita wynosiła 51,12 metra (50,75 metra między pionami i 50,04 metra na wodnicy), szerokość 4,955 metra, zaś średnie zanurzenie 3,045 metra (na rufie 3,153 metra)[10][14]. Wykonany ze stali o wytrzymałości 50 kG/cm² kadłub sztywny miał 43,781 metra długości i 3,8 metra szerokości, ukształtowany z pasów o grubości od 12 do 16 mm[14]. Wysokość (od stępki do szczytu kiosku) wynosiła 5,782 metra; luk wejścia do kiosku znajdował się 2,55 metra nad wodnicą[15][16]. Powierzchnia przekroju wodnicowego przy wyporności normalnej wynosiła 453 m²[17]. Kadłub lekki otaczał na całej długości kadłub sztywny, z wyjątkiem śródokręcia, gdzie nie obejmował jego dolnej części wraz ze stępką[17]. Między kadłubem sztywnym a lekkim znajdowały się zbiorniki balastowe, po osiem na każdą burtę[7][18]. Napełnianie zbiorników odbywało się poprzez zawory denne, a za usuwanie powietrza podczas napełniania odpowiadały zawory odpowietrzające o średnicy 100 mm (po jednym na zbiornik)[18]. Czas napełniania wszystkich zbiorników wynosił 4 minuty, a mogły one pomieścić 149 ton wody (wraz ze zbiornikami wyrównawczymi)[19]. Osuszanie zbiorników odbywało się za pomocą dwóch elektrycznych pomp odśrodkowych Maginot o wydajności 150 m³/h; w przedziale dziobowym znajdowały się też dwie butle ze sprężonym powietrzem o pojemności 17 i 35 litrów[18]. Umieszczony w stępce balast awaryjny miał masę czterech ton[18]. W kadłubie sztywnym znajdowały się dwa zbiorniki wody słodkiej o pojemności 1800 litrów, zaś w luku między maszynami znajdował się rezerwowy cylindryczny zbiornik na 1280 litrów; trzy zbiorniki wyrównawcze miały pojemność 3950 litrów, a kompensacyjny zbiornik pierścieniowego luku wyrzutni torpedowej mieścił 390 litrów[20].

Wnętrze okrętu podzielone było na sześć pomieszczeń: I – przedział dziobowy, mieszczący kubryk marynarzy i dziobową wyrzutnię torpedową; II – przedział baterii akumulatorów; III – przedział centralny, podzielony wzdłużną grodzią na dwie części, mieszczące mesę oficerską (po lewej) i główne stanowisko dowodzenia (po prawej); IV – przedział maszynowni, mieszczący kotły, maszynę parową, zbiornik paliwa i toaletę; V – przedział silników elektrycznych i sprężarek i VI – przedział rufowy, mieszczący kubryk podoficerski[14]. Pomieszczenie oficerskie wyposażone było w dwie koje, dwie szafy, dwie umywalki, płytę elektryczną i stół; w dziobowym kubryku znajdowało się osiem odchylanych koi, sześć hamaków, dwie umywalki i rozkładany stół, zaś w kubryku rufowym zamontowano cztery odchylane koje, umywalkę i rozkładany stół[21]. Do wnętrza kadłuba jednostki prowadziły cztery luki: jeden w przedziale baterii akumulatorów, jeden w dziobowej części przedziału maszynowni, luk komina i luk roboczy[15].

Wyporność w położeniu nawodnym wynosiła 404 tony, a w zanurzeniu 553 tony[15][b]. Zapas pływalności wynosił 27%[15].

Sterowanie odbywało się za pomocą trzech rufowych sterów kierunku (głównego, górnego[c] i dolnego) o łącznej powierzchni 6,2169 m² oraz trzech par sterów zanurzenia (dziobowych, śródokręcia i rufowych) o powierzchni odpowiednio 5,199 m², 6,5182 m² i 5,5644 m²[15]. Stery głębokości poruszane były ręcznie lub z wykorzystaniem napędu elektrycznego[18]. Dopuszczalna głębokość zanurzenia wynosiła 40 metrów[8], zaś czas wykonania manewru zanurzenia 4,5–5 minut[23].

Załoga okrętu składała się z 2 oficerów oraz 23 podoficerów i marynarzy[24][d].

Urządzenia napędowe[edytuj | edytuj kod]

Okręt napędzany był na powierzchni przez dwie trzycylindrowe nawrotne maszyny parowe potrójnego rozprężania z wymuszonym smarowaniem produkcji zakładów w Saint-Denis[18]. Średnica cylindra wysokiego ciśnienia wynosiła 225 mm, cylindra średniego ciśnienia – 340 mm, zaś cylindra niskiego ciśnienia 550 mm; skok tłoka wynosił 270 mm[18]. Łączna maksymalna moc maszyn wynosiła 700 KM przy 400 obr./min i ciśnieniu roboczym pary 15,5 kG/cm²[18]. Parę dostarczały dwa dwuwalczakowe, jednopaleniskowe kotły du Temple ze zwrotnym przepływem spalin, o maksymalnym dopuszczalnym ciśnieniu 16,5 kG/cm²[20]. Spaliny trafiały do wspólnego stacjonarnego komina o średnicy 620 mm, umieszczonego w wodoszczelnej osłonie wychodzącej na wysokość jednego metra powyżej kadłuba sztywnego, w którym z kolei zamontowany był wysuwany komin tej samej wysokości[20]. Każda z maszyn poprzez oddalone od siebie o 1,4 metra linie wałów napędzała trójskrzydłową śrubę wykonaną z brązu[25]. Średnica śruby wynosiła 1,5 metra, a średni skok 1,084–1,085 metra; śruby były przeciwbieżne – prawoburtowa obracała się w prawo, a lewoburtowa w lewo[26].

W przedziale siłowni prócz maszyn parowych i kotłów znajdowały się także dwie pompy próżniowe napędzane bezpośrednio z maszyn o łącznej wydajności 233,3 m³/h, dwie odśrodkowe pompy obiegowe z napędem elektrycznym o mocy 134 kW o łącznej wydajności 300 m³/h, cztery pompy zasilające napędzane bezpośrednio z maszyn o łącznej wydajności 18 200 m³/h i dwa skraplacze rurowe o łącznej powierzchni chłodzącej 70,32 m²[25]. Zbiorniki paliwa mieściły się w kadłubie sztywnym pod głównym pokładem: dwa (o pojemności 8250 litrów i 2560 litrów) pod pomieszczeniem siłowni, a trzeci mieszczący 1250 litrów pod głównym stanowiskiem dowodzenia[20]. Jako rezerwę paliwo można było też przewozić w dziobowej grupie zbiorników balastowych nr 1 o łącznej pojemności 3900 litrów oraz w rufowej grupie zbiorników balastowych nr 4 o łącznej pojemności 11 500 litrów[20]. Maksymalny zapas paliwa wynosił więc 27 710 litrów (24,939 tony)[20][27].

Napęd podwodny zapewniały dwa jednotwornikowe silniki elektryczne firmy Compagnie Générale Électrique z Nancy[28]. Prędkość obrotowa wynosiła od 192 do 560 obr./min, a regulowana była poprzez zmianę napięcia (nominalnie 230 V)[28]. Silniki miały po sześć biegunów głównych wzbudzanych równolegle i sześć biegunów kompensujących z uzwojeniem połączonym szeregowo[28]. Każdy z silników połączony był z baterią akumulatorów; mógł je ładować jako generator elektryczny napędzany przez maszynę parową[28]. Łączna moc silników elektrycznych wynosiła 450 KM[10][13][e]. Energia elektryczna magazynowana była w dwóch bateriach akumulatorów firmy Fulmen d’Arsonval po 124 ogniwa[20].

Prędkość maksymalna na powierzchni wynosiła 12 węzłów, a w zanurzeniu 8 węzłów[10][29]. Zasięg wynosił 1500 Mm przy prędkości 9 węzłów (lub 900 Mm przy prędkości 12 węzłów) w położeniu nawodnym oraz 50 Mm przy prędkości 5 węzłów pod wodą[10][11].

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Okręt wyposażony był w siedem wyrzutni torped kalibru 450 mm: jedną wewnętrzną na dziobie, odchyloną o 2° w górę, dwie zewnętrzne po obu stronach kiosku (odchylone o 7° od osi symetrii okrętu), dwie zewnętrzne na rufie (odchylone o 5° od osi symetrii okrętu) i umieszczone na pokładzie rufowym dwie zewnętrzne systemu Drzewieckiego, z łącznym zapasem 8 torped modèle 1906 (zapasowa torpeda znajdowała się w przedziale dziobowym pod kubrykiem załogi)[28][22]. Torpeda miała długość 5,07 metra, zaś jej masa wynosiła 646 kg[30].

Wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

Okręt wyposażony był w dwa peryskopy – dzienny i nocny[31]. Peryskop dzienny miał długość 5,8 metra i po podniesieniu wystawał 4 metry ponad poziom kiosku; podnoszenie i opuszczanie realizowane było za pomocą napędu elektrycznego z prędkością 0,4–0,45 m/s[32]. Binokularowy i dwuobiektywowy peryskop nocny miał długość 2,5 metra oraz średnicę 140 mm i umieszczony był na dachu sterówki; podnoszony był ręcznie za pomocą kołowrotu[33].

Na pokładzie zainstalowano dwa kompasy: jeden mokry na rufie, umieszczony w naktuzie i drugi w dziobowej części sterówki, zamknięty w otwartej od dołu skrzyni, którego wskazania można było obserwować także z wnętrza kiosku i z wnętrza kadłuba[33]. W dziobowej części kiosku były umieszczone elektryczne i wodoszczelne światła nawigacyjne w kolorach zielonym i czerwonym[34]. Okręt wyposażony był również w kotwicę czterołapową o masie 283 kg, z łańcuchem o długości 100 metrów, podnoszoną za pomocą kabestanu z silnikiem elektrycznym Couffinhal[34]. Na pokładzie znajdowały się też dwie szalupy Bertona, o długości 3,67 metra każda, a także awaryjna mosiężna boja, która mogła być uwolniona z głównego stanowiska dowodzenia i połączona z aparatem telefonicznym[35]. Ogrzewanie zapewniały cztery grzejniki elektryczne, zasilane prądem o napięciu 115 V[21].

Służba[edytuj | edytuj kod]

„Thermidor”, „Floréal” i „Ventôse” w Hawrze w 1913 roku
Thermidor”, „Floréal” i „Ventôse” w Hawrze w 1913 roku

„Floréal” został wcielony do służby w Marine nationale 16 czerwca 1909 roku[9][36]. We wrześniu okręt pokonał trasę CherbourgBrest i z powrotem[37]. 31 grudnia dowodzący jednostką Carré otrzymał awans na stopień kpt. mar. (fr. lieutenant de vaisseau)[38]. 27 marca 1910 roku wracający z ćwiczeń „Floréal” zderzył się w basenie portu w Cherbourgu z okrętem podwodnym „Français”, uszkadzając rufę ponad linią wodną[39]. 15 kwietnia nowym dowódcą okrętu został mianowany kpt. mar. Eugène-Charles-Joseph Moysan[40].

22 grudnia 1911 roku podczas rejsu na wodach kanału La Manche „Floréal” wpadł w strefę sztormowej pogody, w wyniku czego musiał szukać schronienia w Hawrze. Okręt doznał poważnych uszkodzeń zbiorników balastowych i sterów głębokości[41].

8 czerwca 1912 roku „Floréal”, „Messidor” i „Vendémiaire” wyszły z Cherbourga, by wziąć udział w ćwiczebnym ataku na siły 3. Eskadry (w składzie sześciu pancerników i trzech krążowników), operujących w pobliżu półwyspu Cotentin[42]. Podczas ćwiczeń pancernik „Saint Louis” staranował znajdującego się na głębokości peryskopowej „Vendémiaire”, który zatonął wraz z całą, liczącą 24 osoby załogą[42]. We wrześniu „Floréal” wraz z pancernikiem „Carnot” i niszczycielem „Durandal” wziął udział w Cherbourgu i Breście w udanych testach telegrafu bezprzewodowego firmy Thomson[43][44].

W 1912 roku zmieniono taktykę użycia jednostek typu Pluviôse, które wraz z okrętami typu Brumaire miały prowadzić działania ofensywne wraz z siłami głównymi floty[45]. Od tej pory okręty podwodne zgrupowano w liczące trzy jednostki dywizjony (okrętem flagowym dywizjonu był wyposażony w radiostację torpedowiec lub niszczyciel)[42].

Tuż przed wybuchem I wojny światowej większość okrętów typu Pluviôse znalazła się w składzie 1. Flotylli okrętów podwodnych z bazą w Cherbourgu („Floréal”, „Pluviôse”, „Ventôse”, „Prairial”, „Germinal”, „Fructidor”, „Watt”, „Giffard” i „Berthelot”)[46][47]. Jeden z dywizjonów tworzyły „Floréal”, „Prairial” i „Watt”, a ich okrętem flagowym był niszczyciel „Francisque[46]. W styczniu 1914 roku dowództwo okrętu objął kpt. mar. Desprez Bourdon[48].

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Mobilizacja francuskiej floty rozpoczęła się 29 sierpnia 1914 roku, a wchodzące w skład 2. Lekkiej Eskadry okręty podwodne 1. i 3. Flotylli rozpoczęły dzienne patrole defensywne na wodach wokół bazy[46]. 3 sierpnia – w dniu rozpoczęcia działań wojennych – całość sił 1. Flotylli wyszła na wody kanału La Manche, zajmując pozycje między Hawrem a Portsmouth; wobec stwierdzenia braku okrętów Kaiserliche Marine 4 sierpnia jednostki powróciły do Cherbourga, zmienione przez okręty 3. Flotylli[49]. Po przystąpieniu do wojny Wielkiej Brytanii 1. i 3. Flotylla okrętów podwodnych rozpoczęła patrole w zachodniej części kanału La Manche[49]. Sukcesy odnoszone na lądzie przez Niemców spowodowały przesunięcie od września wszystkich flotylli okrętów podwodnych na wschodnią część La Manche[49]. Na prośbę Brytyjczyków dwa dywizjony 1. Flotylli (w składzie: „Floréal”, „Ventôse”, „Germinal”, „Watt”, „Prairial” i „Fructidor” oraz niszczyciele „Sabre” i „Francisque”) zostały przesunięte do obrony Portsmouth[50]. „Floréal” operował stamtąd do końca września, po czym wraz z „Wattem”, „Berthelotem” i „Sabre” powrócił do Cherbourga[51].

19 października w związku z sygnałami o możliwym rozpoczęciu przez Niemców ofensywnych działań na Morzu Północnym, „Floréal”, „Pluviôse” i „Archimède” wraz z niszczycielem „Epée” zostały przebazowane do Calais i Dunkierki, w celu wzmocnienia 2. Flotylli okrętów podwodnych[51]. Na przełomie 1914 i 1915 roku na okręcie zamontowano żyrokompas firmy Sperry[52]. Przez większość 1915 roku okręt wraz z siostrzanymi jednostkami nadal prowadził służbę patrolową na wodach Kanału[52]. Na początku września 1915 roku dywizjon okrętów podwodnych w składzie: „Floréal”, „Watt” i „Berthelot” wraz z niszczycielem „Francisque” przerzucony został do La Rochelle, by prowadzić operacje przeciw U-Bootom; od 22 września te zadania realizował z bazy w Breście[52]. 16 listopada 2 Lekka Eskadra została rozformowana, zaś okręty typu Pluviôse wraz z jednostkami typu Sirène zostały przyporządkowane do 1. Flotylli okrętów podwodnych w Cherbourgu[53]. Nie zmieniły się natomiast zadania, które nadal obejmowały defensywne patrole przeciw U-Bootom przeprowadzane w okolicach własnych baz[54].

W marcu 1916 roku okręt przeszedł do Brestu, a następnie wypłynął w rejs na Morze Egejskie, by uczestniczyć w blokadzie cieśnin tureckich[43][f]. „Floréal” prowadził operacje na tych wodach do lata 1918 roku, jednak nie zanotował żadnych osiągnięć bojowych[9][43]. 1 sierpnia o godzinie 19:00 jednostka wyszła w rejs do Tarentu w eskorcie niszczyciela „Baliste[43]. 2 sierpnia o 1:45 francuskie okręty dostrzegły na kursie dwa statki, z których jeden (brytyjski uzbrojony parowiec[g] HMS „Hazel”) wykonał nagły zwrot i mimo wysyłania sygnałów ostrzegawczych przez niszczyciel zderzył się z „Floréalem”[43]. O 2:10 „Baliste” wziął na hol zachowujący pływalność okręt podwodny, biorąc na pokład 13 członków załogi, i wyruszył w kierunku Salonik[43][55]. O 3:25 „Floréal” jednak zaczął tonąć i holujący go niszczyciel podjął z niego resztę załogi; okręt podwodny zatonął na pozycji 39°56′N 23°08′E/39,933333 23,133333[9][43]. W feralnym rejsie na pokładzie jednostki przebywało 26 osób (nikt nie zginął)[12].

4 lutego 1919 roku w Tulonie odbyła się rozprawa przed sądem wojskowym w sprawie utraty okrętu, która zakończyła się uniewinnieniem dowódcy „Floréala”, kpt. mar. Férauda[56].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Tylko okręty typu Émeraude miały silniki produkcji francuskiej, które ulegały częstym awariom[4].
  2. Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 209, Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 140 i Fontenoy 2007 ↓, s. 81 podają wyporność na powierzchni 398 ton i w zanurzeniu 550 ton, Brassey 1912 ↓, s. 256 podaje wyporność 398 ton, zaś Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 536 podaje wyporność 450/551 ton.
  3. Zdemontowanego po 29 sierpnia 1910 roku[22].
  4. Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 209, Fontenoy 2007 ↓, s. 81 i Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 140 podają, że załoga liczyła 24 osoby; W momencie zatopienia na pokładzie „Floréala” przebywało 26 ludzi[12].
  5. Identycznie podają Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 140 i Gogin 2021 ↓. Natomiast Dianow 2020a ↓, s. 27 podaje, że moc jednego silnika wynosiła 460 KM.
  6. Dianow 2020d ↓, s. 38 podaje, że „Ventôse”, „Floréal” i „Giffard” w eskorcie niszczyciela „Sabre” udały się w rejs na Morze Śródziemne 8 listopada 1915 roku.
  7. W j. ang. armed boarding steamer[12].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dianow 2019 ↓, s. 19.
  2. a b Dianow 2019 ↓, s. 21.
  3. Dianow 2019 ↓, s. 21–22.
  4. a b c d Dianow 2019 ↓, s. 22.
  5. a b c Dianow 2019 ↓, s. 23.
  6. Dianow 2019 ↓, s. 23–24.
  7. a b c Dianow 2019 ↓, s. 24.
  8. a b c d Gogin 2021 ↓.
  9. a b c d e Dianow 2020e ↓, s. 43.
  10. a b c d e f Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 209.
  11. a b Labayle-Couhat 1974 ↓, s. 140.
  12. a b c d Smith 2011 ↓.
  13. a b Fontenoy 2007 ↓, s. 81.
  14. a b c Dianow 2020a ↓, s. 20–21.
  15. a b c d e Dianow 2020a ↓, s. 21.
  16. Dianow 2019 ↓, s. 26.
  17. a b Dianow 2020a ↓, s. 20.
  18. a b c d e f g h Dianow 2020a ↓, s. 24.
  19. Dianow 2020a ↓, s. 21, 24.
  20. a b c d e f g Dianow 2020a ↓, s. 26.
  21. a b Dianow 2020a ↓, s. 33.
  22. a b Dianow 2020b ↓, s. 32.
  23. Dianow 2020d ↓, s. 36.
  24. Dianow 2020a ↓, s. 32.
  25. a b Dianow 2020a ↓, s. 25.
  26. Dianow 2020a ↓, s. 25–26.
  27. Roberts 2021 ↓, s. 1717.
  28. a b c d e Dianow 2020a ↓, s. 27.
  29. Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 536.
  30. Dianow 2020b ↓, s. 33.
  31. Dianow 2020a ↓, s. 28.
  32. Dianow 2020a ↓, s. 28–29.
  33. a b Dianow 2020a ↓, s. 29.
  34. a b Dianow 2020a ↓, s. 30.
  35. Dianow 2020a ↓, s. 31–32.
  36. Dianow 2019 ↓, s. 25.
  37. Dianow 2020c ↓, s. 28.
  38. L'Ouest-Éclair 1910 ↓, s. 5.
  39. Le Petit journal 1910 ↓, s. 4.
  40. Journal officiel de la République française 1910 ↓, s. 3550.
  41. Excelsior 1911 ↓, s. 7.
  42. a b c Dianow 2020c ↓, s. 30.
  43. a b c d e f g Debeury 1991 ↓, s. 76.
  44. Navigazette 1912 ↓, s. 4.
  45. Dianow 2020c ↓, s. 29–30.
  46. a b c Dianow 2020d ↓, s. 33.
  47. Gozdawa-Gołębiowski 1994 ↓, s. 489.
  48. L'Ouest-Éclair 1914 ↓, s. 11.
  49. a b c Dianow 2020d ↓, s. 34.
  50. Dianow 2020d ↓, s. 35.
  51. a b Dianow 2020d ↓, s. 37.
  52. a b c Dianow 2020d ↓, s. 38.
  53. Dianow 2020d ↓, s. 38–39.
  54. Dianow 2020d ↓, s. 39.
  55. Dianow 2020e ↓, s. 42.
  56. Le Temps 1919 ↓, s. 3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • COLLISION DE SOUS-MARINS. „Le Petit journal”. Nr 17258, 1910-03-28. Paris. 
  • Conway’s All the World’s Fighting Ships 1906–1921. Robert Gardiner, Randal Gray (red.). London: Conway Maritime Press, 1985. ISBN 0-85177-245-5. (ang.).
  • DANS LE PERSONNEL. „L'Ouest-Éclair: journal quotidien d'informations, politique, littéraire, commercial”. Nr 5512, 1914-01-28. Rennes. 
  • Maksim Dianow. Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. I. „Okręty Wojenne”. Nr 6 (158), 2019. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X. 
  • Maksim Dianow. Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. II. „Okręty Wojenne”. Nr 1 (159), 2020. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X. 
  • Maksim Dianow. Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. III. „Okręty Wojenne”. Nr 3 (161), 2020. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X. 
  • Maksim Dianow. Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. IV. „Okręty Wojenne”. Nr 4 (162), 2020. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X. 
  • Maksim Dianow. Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. V. „Okręty Wojenne”. Nr 5 (163), 2020. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X. 
  • Maksim Dianow. Okręty podwodne typu „Pluviôse”. Cz. VI. „Okręty Wojenne”. Nr 6 (164), 2020. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X. 
  • Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2007. ISBN 1-85367-623-3. (ang.).
  • Ivan Gogin: PLUVIÔSE submarines (1908 – 1911). Navypedia. [dostęp 2021-09-27]. (ang.).
  • Jan Gozdawa-Gołębiowski, Tadeusz Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: Lampart, 1994. ISBN 83-902554-2-1.
  • LA PERTE DU « FLORÉAL ». „Le Temps”. Nr 21032, 1919-02-05. Paris. 
  • La promotion violette. „L'Ouest-Éclair: journal quotidien d'informations, politique, littéraire, commercial”. Nr 3997, 1910-01-01. Rennes. 
  • La T. S. F. à bord des sous-marins. „Navigazette”. Nr 1221. 11, 1912-09-19. Paris. 
  • Jean Labayle-Couhat: French warships of World War I. London: Ian Allan Ltd., 1974. ISBN 0-7110-0445-5. (ang.).
  • LES NOMS DE NOS BÂTIMENTS LES FRÉGATES DE SURVEILLANCE TYPE Floréal. „Marine: organe de liaison de l'Association centrale des officiers de réserve de l'Armée de mer”. Nr 10 (153), 1991. G. Debeury. Paris: Association centrale des officiers de réserve de l'Armée de mer. ISSN 1151-1397. 
  • Ministère de la marine. „Journal officiel de la République française. Lois et décrets”. Nr 105. 42, 1910-04-17. Paris. 
  • Stephen S. Roberts: French warships in the Age of Steam 1859–1914. Design, Construction, Careers and Fates. Barnsley: Seaforth Publishing, 2021. ISBN 978-1-5267-4534-7. (ang.).
  • Gordon Smith: World War 1 at Sea, FRENCH NAVY. Naval History Homepage. [dostęp 2021-09-27]. (ang.).
  • Sur les côtes. „Excelsior: journal illustré quotidien: informations, littérature, sciences, arts, sports, théâtre, élégances”. Nr 403, 1911-12-23. Paris. 
  • The Naval Annual, 1912. T.A. Brassey (red.). Portsmouth: J. Griffin and Co., 1912. (ang.).