Florian Czarnyszewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Florian Czarnyszewicz
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 2 lipca 1900
Przesieka koło Bobrujska
Data i miejsce śmierci 18 sierpnia 1964
Villa Carlos Paz
Narodowość polska
Język polski
Dziedzina sztuki literatura piękna
Epoka literatura emigracyjna
Ważne dzieła

Florian Czarnyszewicz (ur. 2 lipca 1900[1] w Przesiece koło Bobrujska[2][3], zm. 18 sierpnia 1964 w Villa Carlos Paz) – polski prozaik emigracyjny opisujący dzieje polskiej szlachty zagrodowej znad Berezyny w kontekście kulturowym wschodnich Kresów Rzeczypospolitej z początków XX w. Jego pierwszą i najważniejszą powieścią są Nadberezyńcy.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Lokalizacja miejsc z Nadberezyńców w rejonie Kliczewa. Widoczny zaścianek Przesieka, gdzie dorastał pisarz (literacka Smolarnia) oraz chutor Tuczy (powieściowe Rogi), gdzie się prawdopodobnie urodził.
Nazwisko rodziny Czarnyszewicz w Spisie rodzin szlachty guberni mińskiej z 1903 roku.

Pisarz pochodził z okolic Bobrujska. Był jednym z pięciorga dzieci Franciszka Czarnyszewicza i Apolonii z domu Miluta[4]. Czarnyszewiczowie należeli do szlachty zagrodowej osiadłej od wieków na ziemiach pomiędzy Berezyną a Dnieprem, wchodzących w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, które w okresie zaborów powszechnie były zwane ziemiami zabranymi, a po traktacie ryskim znalazły się po stronie sowieckiej. W 1859 roku zgodnie z rosyjskim prawem potwierdzili swoje szlachectwo[5].

Swoją młodość spędził w zaścianku Przesieka (ros. Пересека, Pieriesieka), leżącym kilka kilometrów na wschód od Kliczewa w guberni mińskiej[6][7]. Ukończył 4-klasową rosyjską powszechną szkołę miejską (городскоеучилище), prawdopodobnie w Kliczewie (lub Bobrujsku). Naukę polskiej pisowni zawdzięczał, jak wspominał, „domorosłym nauczycielom tajnych polskich szkółek”, w których też później nauczał[8]. Najstarszym zachowanym utworem literackim z czasów szkolnych jest wydrukowany w 1911 roku w „Naszej Niwie”, w języku białoruskim, wiersz pt. Chrystos Uwaskros (Chrystus Zmartwychwstał).

Jego dzieciństwo i młodość przypadły na czasy polskiego odrodzenia narodowego, które nastąpiło po ukazie carskim z 1906 r. znoszącym zakaz nabywania ziemi przez Polaków na ziemiach zabranych oraz zakaz nauczania języka polskiego (również we własnym domu) i przywróciły swobody religijne w stosunku do dyskryminowanych katolików. Szybko jednak odrodzenie narodowe przerwał wybuch wojny w 1914 r., a przede wszystkim rewolucji w 1917 r. Ostateczną zagładę „świata szlachty zagrodowej” przyniosła operacja polska NKWD w latach 1937–1938.

Uczestniczył jako wywiadowca w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku, z której przeżycia zostały wykorzystane w autobiograficznych wątkach późniejszych Nadberezyńców. Po traktacie ryskim, gdy jego mała ojczyzna znalazła się pod władzą bolszewicką przeniósł się do Wilna i pracował w policji.

W 1924 r. wyemigrował do Argentyny gdzie pracował przez 30 lat jako robotnik w rzeźni w miasteczku Berisso w pobliżu miasta La Plata. Dużym wysiłkiem wybudował dom w Villa Carlos Paz w malowniczej górskiej okolicy prowincji Córdoba, w którym zamieszkał w 1956 r. wraz z żoną i córką. Był działaczem Związku Polaków w Argentynie[9].

Literacko debiutował późno, jako czterdziestolatek, wydaną w 1942 r. autobiograficzną powieścią Nadberezyńcy. Książka pomimo znakomitych recenzji (m.in. używano porównań typu »Wojna i Pokój« naszych polskich kresów), z powodu II wojny światowej i cenzury wprowadzonej przez powojenną władzę komunistyczną, nigdy nie weszła do kanonu literatury polskiej.

Paulina Subocz-Białek i Ireneusz Staroń w książce Poza mapą. O „Nadberezyńcach” Floriana Czarnyszewicza pisali o tej wielkiej powieści następująco:

to prawdziwy „biały kruk” nie tylko literatury kresowej, lecz także wielkich, epickich powieści XX wieku. To zapis poświadczony biografią tysięcy krajan, tytułowych Nadberezyńców, mówiących często z pół-białoruska i przenikniętych mocno ideą jagiellońskiej Rzeczypospolitej[10].

Nadberezyńcami, książką, która była debiutem autora zachwycali się tacy krytycy literaccy jak: Melchior Wańkowicz, Michał Kryspin Pawlikowski, Czesław Miłosz, Jerzy Stempowski, Józefa Radzymińska, Maria Czapska, Józef Czapski.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

  • 1942 – Nadberezyńcy
  • 1953 – Wicik Żywica
  • 1958 – Losy pasierbów
  • 1963 – Chłopcy z Nowoszyszek

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Wnukiem brata Floriana Czarnyszewicza, Feliksa, jest wokalista zespołu rockowego Aerosmith, Steven Tyler. Feliks Czarnyszewicz wyemigrował w 1914 roku do Stanów Zjednoczonych, gdzie zmienił nazwisko na Blancha (fr. blanche – biały). Jego córką była Susan Ray Blancha (1925–2008), która wyszła za pianistę Victora Tallarico[11]. Córką Stevena Tylera jest aktorka Liv Tyler.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. Tom 10, Warszawa 2008
  2. Bartosz Bajków, Florian Czarnyszewicz: przyczynek do biografii, w: „Arcana” (nr 138), str. 107
  3. Antoni H. Wróbel, Materiały do bibliografii polonijnej w Argentynie [w:] „Przegląd Polsko – Polonijny” nr 3 z 2012
  4. Florian Czarnyszewicz na myheritage.pl
  5. Alfabetyczny spis rodzin szlachty guberni mińskiej na dzień 1 lipca 1903 roku, Drukarnia Guberniana, Mińsk, 1903 r.
  6. Syn ziemi kresowej, „Głos Polski” z 24.09.1965, nr 2998, Buenos Aires
  7. Bartosz Bajków, Florian Czarnyszewicz: przyczynek do biografii, w: „Arcana” (nr 138), str. 107
  8. Maciej Urbanowski, Arcydzieło nieznane, http://www.rp.pl/artykul/502706.html?p=1
  9. http://www.upranet.com.ar/_pol/
  10. Poza mapą. O „Nadberezyńcach” Floriana Czarnyszewicza Paulina Subocz-Białek , Ireneusz Staroń, Ksiegarnia Wydawnictwa Arcana [dostęp 2020-08-21].
  11. I’ve Got a Crush on Steven Tyler’s Grandfather, huffingtonpost.com [dostęp 2017-11-23] (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]