Dagon (planeta)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Fomalhaut b)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dagon
Położenia planety w latach 2004-2012
Położenia planety w latach 2004-2012
Parametry orbity
Półoś wielka (a) 115 au
Mimośród (e) 0,11 +0,02−0
Okres orbitalny (P) 320 000 d
Inklinacja (i) ~66°
Charakterystyka fizyczna
Masa 2 +0−2 MJ
Odkrycie
Odkrywcy P. Kalas i in.
Data 2008

Dagon (Fomalhaut b) – planeta pozasłoneczna krążąca po orbicie wokół gwiazdy Fomalhaut, odkryta w 2008 przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a, znajdująca się około 25 lat świetlnych od Ziemi, w gwiazdozbiorze Ryby Południowej. Planeta Dagon została uznana za pierwszą planetę pozasłoneczną odkrytą przez bezpośrednią obserwację (oprócz planet przy gwieździe HR 8799, których odkrycie ogłoszono równocześnie), ale późniejsze analizy wskazały, że w rzeczywistości zaobserwowano obłok pyłowy otaczający ten obiekt, zatem wykrycie planety nie było bezpośrednie[1].

Nazwa[edytuj]

Nazwa własna planety została wyłoniona w 2015 roku w publicznym konkursie. Dagon był semickim bóstwem, często przedstawianym jako pół człowiek, pół ryba. Nazwę planety zaproponowali pracownicy St. Cloud State University Planetarium (Stany Zjednoczone)[2][3]. Wcześniej w użyciu była nazwa Fomalhaut b, będąca standardowym oznaczeniem planety przez nazwę gwiazdy i małą literę (w kolejności odkrycia, począwszy od b).

Odkrycie[edytuj]

Wizja artystyczna planety

Obecność planety była przewidywana teoriami. 13 listopada 2008 roku NASA upubliczniła fotografię zrobioną przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a. Na zdjęciu jasna zewnętrzna wstęga to pas pyłu, a rysy są spowodowane przez zakłócenia z rozproszonego światła gwiazdy[4]. Planeta znajduje się 25 lat świetlnych od Ziemi, w konstelacji Ryby Południowej[5]. W momencie odkrycia Dagon był najmniejszym i najzimniejszym ciałem niebieskim zaobserwowanym poza naszym Układem Słonecznym[6].

Obecność planety była przewidywana już w 2005 ze względu na jej wpływ na dysk pyłowy wokół gwiazdy; dysk ten ma ostrzejszą krawędź wewnętrzną niż gdyby nie zawierał planety[7], jednakże planeta została zlokalizowana w maju 2008, gdy Paul Kalas wyodrębnił ją ze zdjęć z Teleskopu Hubble'a zrobionych w latach 2004 i 2006[8]. Kalas powiedział: „To dogłębne i przytłaczające przeżycie zobaczyć na własne oczy nigdy wcześniej nie widzianą planetę. O mało nie dostałem ataku serca pod koniec maja, gdy potwierdziłem, że Fomalhaut b okrąża swoją macierzystą gwiazdę”[8].

Właściwości fizyczne[edytuj]

Porównanie systemów planetarnych Słońca i Fomalhaut

Planeta okrąża gwiazdę Fomalhaut w odległości około 115 j.a., więc znajduje się o około 18 j.a. bliżej gwiazdy niż krawędź dysku pyłowego[9]. Pełen obieg gwiazdy zajmuje jej ok. 872 lata.

Przewiduje się, że Dagon ma rozmiary porównywalne do rozmiarów Jowisza[8] i masę – maksymalnie – 3 MJ, lecz prawdopodobnie te przewidywania są zawyżone[7][10]. Planeta znajduje się 115 j.a. (17 miliardów km, czyli 3,8 raza dalej niż półoś wielka Neptuna i około 20% dalej niż perycentrum orbity Eris) od gwiazdy macierzystej, sprawiając, że rok na tej planecie trwa 872 lata ziemskie[8]. Fomalhaut świeci około 16 razy silniej od Słońca, więc Neptun i Dagon mają podobną temperaturę.

Na podstawie obserwacji jasności w świetle widzialnym i podczerwonym postawiono hipotezę, że Dagon ma pierścienie planetarne przewyższające rozmiarami pierścienie Saturna[8][7].

Wątpliwości co do istnienia planety[edytuj]

Zdjęcie dysku wokół gwiazdy Fomalhaut (ALMA)

Niewykrycie w podczerwieni[edytuj]

Późniejsze obserwacje dokonane przy pomocy Teleskopu Spitzera podały w wątpliwość odkrycie Paula Kalasa. Obserwacje w podczerwieni nie pozwoliły uzyskać obrazu planety na orbicie wskazanej przez pierwsze zdjęcia. Naukowcy z Princeton University nie wykluczyli, że gwiazdę Fomalhaut okrąża jedna lub więcej planet, ale zanegowali istnienie obiektu, który wskazały pierwsze zdjęcia NASA[11][12]. Miałby on być zaledwie gęstszą chmurą pyłu w obrębie dysku.

Ograniczenie mas i rozmiarów[edytuj]

W 2012 roku obserwacje przeprowadzone przy użyciu teleskopu ALMA nałożyły nowe ograniczenie na rozmiary i masę planet okrążających gwiazdę Fomalhaut. Na zdjęciach zarówno wewnętrzny jak i zewnętrzny brzeg cienkiego, pyłowego dysku wokół gwiazdy jest bardzo ostry. W połączeniu z wynikami symulacji komputerowych prowadzi to do wniosku, że cząstki pyłu w dysku są w nim utrzymywane przez grawitacyjne oddziaływanie dwóch planet, z których jedna znajduje się po wewnętrznej stronie dysku, a druga po zewnętrznej. Przypuszczalnie są one większe niż Mars, lecz mniejsze niż kilka średnic Ziemi, czyli dużo mniejsze niż wcześniej uważano i mniejsze, niż wskazywały to obserwacje teleskopu Hubble’a. Niewielkie rozmiary tych planet tłumaczą, dlaczego nie wykryły ich obserwacje w podczerwieni. Z powodu dużej odległości od gwiazdy (ok. 140 j.a.) planety te należą do najchłodniejszych planet, jakie okrążają zwykłą gwiazdę ciągu głównego[13].

Planeta ukryta wśród pyłu[edytuj]

Późniejsze analizy z 2012 roku wskazują, że planeta Dagon rzeczywiście istnieje, ale natura obiektu zaobserwowanego przez teleskop Hubble’a jest inna, niż początkowo sądzono. Niezaobserwowanie w podczerwieni przez teleskopy Spitzera i Subaru dowodzi, że planeta musi mieć masę mniejszą niż 2 MJ. Ponowne zbadanie zdjęć z teleskopu Hubble’a pozwoliło znaleźć obraz obiektu w nowym zakresie promieniowania i wykazało, że nie zmienia on jasności; wskazało też, że jego orbita odpowiada hipotetycznej planecie kształtującej wewnętrzną krawędź dysku pyłowego. Badania wskazują, że planeta rzeczywiście istnieje, natomiast jest całkowicie skryta przez pył i to właśnie otaczająca Dagona chmura pyłu została sfotografowana przez Hubble’a, prowadząc m.in. do błędnego oszacowania rozmiarów planety[1][14].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy[edytuj]

  1. a b T. Currie et al.. Direct Imaging Confirmation and Characterization of a Dust-Enshrouded Candidate Exoplanet Orbiting Fomalhaut. „The Astrophysical Journal Letters”. 760 (L32), 2012-12-01. DOI: 10.1088/2041-8205/760/2/L32 (ang.). 
  2. Final Results of NameExoWorlds Public Vote Released. Międzynarodowa Unia Astronomiczna, 2015-12-15. [dostęp 2015-12-16].
  3. The Approved Names. W: NameExoWorlds [on-line]. Międzynarodowa Unia Astronomiczna / Zooniverse, 2015-12-15. [dostęp 2015-12-16].
  4. Dagon (planeta) w serwisie APOD: Astronomiczne zdjęcie dnia
  5. Seth Borenstein: Images captured of 4 planets outside solar system. Associated Press via USA Today, 2008-11-14. [dostęp 2013-08-08].
  6. Exoplanets finally come into view. BBC. [dostęp 2008-11-14].
  7. a b c Amir Alexander: Scientists Lay Eyes on Distant Planets. W: Planetary Society web site [on-line]. The Planetary Society, 2008-11-14. [dostęp 2014-07-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-12-25)].
  8. a b c d e Lewis Smith: First pictures taken of planet outside the solar system: Fomalhaut b. W: The Times [on-line]. 2008-11-13. [dostęp 2016-01-04].
  9. Science Centric. [dostęp 2008-11-14].
  10. Ashley Yeager: Astronomers claim first snaps of planets beyond the Solar System. W: Nature News [on-line]. Nature Publishing Group, 2008-11-13. [dostęp 2008-11-16].
  11. Markus Janson et ce: Infrared Non-detection of Fomalhaut b – Implications for the Planet Interpretation. arXiv, 2012-01-20. [dostęp 2012-01-25].
  12. Dan Vergano: Fomalhaut b "first" planet picture in doubt. W: Science Fair [on-line]. usatoday.com, 2012-01-24. [dostęp 2014-07-30].
  13. ALMA odsłania mechanizm działania pobliskiego układu planetarnego. ESO. [dostęp 2012-04-13].
  14. New Study Brings a Doubted Exoplanet 'Back from the Dead'. ScienceDaily, 2012-10-25. [dostęp 2012-10-27].

Linki zewnętrzne[edytuj]