Forma sonatowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Forma sonatowa - jedna z podstawowych form muzycznych, wykształcona i typowa dla epoki klasycyzmu. Występuje m.in. w symfoniach, sonatach i koncertach. Istotą formy sonatowej jest dualizm tematyczny.

Popularnie, lecz niepoprawnie nazywana: allegro sonatowe, od nazwy pierwszej części cyklu sonatowego, w której zwykle występuje. Nazwa allegro sonatowe jest prawidłowa tylko wtedy, gdy forma jest utrzymana w tempie allegro (wł. wesoło, prędko). Zarówno allegro sonatowe, jak i forma sonatowa w innych tempach może występować jako samodzielny utwór.

Budowa formy[edytuj | edytuj kod]

Forma sonatowa składa się z trzech zasadniczych odcinków:

  1. Ekspozycja - prezentacja dwóch kontrastujących tematów, zwykle połączonych łącznikiem, niekiedy poprzedzona jest wstępem. Pierwszy temat, tzw. temat męski (w tonacji głównej) jest żywy, dynamiczny, w tempie allegro; odpowiedzią jest drugi zwany żeńskim – stonowany i bardziej melodyjny, skomponowany w tonacji pokrewnej, dominancie lub tonice paralelnej durowej (w przypadku sonaty w tonacji moll). Pomiędzy tematami występuje łącznik, który ma za zadanie przygotować wejście tematu 2, co najczęściej oznacza modulację tonacji. Ekspozycję kończy epilog. Przeważnie ekspozycja (zwłaszcza w większych dziełach) jest powtórzona.
  2. Przetworzenie - najbardziej swobodna część formy sonatowej. Następuje tu przetwarzanie tematów pod względem melodycznym, rytmicznym, harmonicznym i fakturalnym; spotykana jest forma polifoniczna, oparta na prostej imitacji, kanonie lub fudze. Wykorzystuje ona materiały muzyczne obu tematów (w całości lub we fragmentach), tylko jednego tematu, łącznika, epilogu lub wprowadza nowe myśli. Istotą przetworzenia jest kulminacja napięcia. Przetworzenie najlepiej ukazuje kunszt kompozytora. Nie występuje w nim w całości żaden temat, jedynie ich fragmenty lub części łącznika i epilogu. Część ta jest pełna napięć harmonicznych, spowodowanych dużą ilością modulacji, czasem do odległych tonacji.
  3. Repryza, zwana też reekspozycją - występują w niej tematy 1 i 2 (oba zaczerpnięte z ekspozycji). Temat 2 występuje w tonacji głównej i co ważne są w nim drobne zmiany. Wtedy kompozytor rezygnuje z łącznika, ponieważ staje się on zbędny gdy tematy są w tej samej tonacji. Repryzę kończy zwykle coda. W koncertach przed repryzą lub między repryzą a codą często występuje kadencja - wirtuozowski popis solisty.

Forma sonatowa często porównywana jest z trzyaktowym dramatem klasycznym.

Źródła/Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mała encyklopedia muzyki, Stefan Śledziński (red. naczelny), PWN, Warszawa 1981, ISBN 83-01-00958-6, hasła: allegro sonatowe, sonatowa forma