Franciszek Latinik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Franciszek Latinik
Ilustracja
generał dywizji generał dywizji
Data i miejsce urodzenia 17 lipca 1864
Tarnów
Data i miejsce śmierci 29 sierpnia 1949
Kraków
Przebieg służby
Lata służby 1882–1925
Siły zbrojne cesarska i królewska Armia
Wojsko Polskie
Jednostki 100 pułk piechoty
XXIII Brygada Piechoty
VIII Brygada Piechoty
6 Dywizja Piechoty
7 Dywizja Piechoty
Front śląski
1 Armia
6 Armia
Stanowiska dowódca armii
dowódca frontu
wojskowy gubernator Warszawy
dowódca okręgu wojskowego
Główne wojny i bitwy I wojna światowa:

wojna polsko-czechosłowacka
wojna polsko-bolszewicka:

Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920-1941, dwukrotnie) Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Oficer Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Krzyż Wielki Orderu Korony Rumunii Order Korony Żelaznej II klasy (Austro-Węgry) Order Korony Żelaznej III klasy (Austro-Węgry) Kawaler Orderu Franciszka Józefa (Austro-Węgry) Krzyż Zasługi Wojskowej Krzyż Żelazny (1813) I Klasy Krzyż Żelazny (1813) II Klasy
Latinik ze swoją żoną i córkami w Łobzowie
Latinik w stroju wyjściowym na balkonie przy ul. Studenckiej 2 w Krakowie
Wigilia u generała Latinika. Kraków, ul. Pędzichów, 1935.

Franciszek Ksawery Latinik (ur. 17 lipca 1864 w Tarnowie, zm. 29 sierpnia 1949 w Krakowie) – polski wojskowy, pułkownik piechoty cesarskiej i królewskiej Armii, generał dywizji Wojska Polskiego.

Był absolwentem Akademii Sztabu Generalnego w Wiedniu. Po wybuchu I wojny światowej w 1914 dowodził 100 pułkiem piechoty Austro-Węgier, z którym wziął udział w maju 1915 w przełamaniu frontu rosyjskiego w bitwie pod Gorlicami. Później walczył na froncie rosyjskim, rumuńskim i włoskim. Od 1918 służył w Wojsku Polskim. W styczniu 1919 dowodził obroną Śląska Cieszyńskiego przed ofensywą czeską. W czasie Bitwy Warszawskiej 1920 był dowódcą 1 Armii i wojskowym gubernatorem stolicy. W 1921 roku objął dowództwo garnizonu w Przemyślu. W 1925, po wejściu w konflikt z piłsudczykami, zakończył czynną służbę.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Tarnowie jako syn Antoniego Izydora Latinika, nauczyciela geografii w szkołach średnich, autora prac Jeografija Galicyi dla szkół ludowych (1871)[1] i Obywatel, państwo, rząd, formy rządów (1878), i Kornelii z domu Romer, córki Teofila Romera[2][3], szlachcica, dzierżawcy i zarządcy bieszczadzkiej wsi Rajskie i powstańca krakowskiego, skazanego za udział w powstaniu na dwanaście lat pobytu w twierdzy.

Cesarska i królewska Armia (1882–1918)[edytuj | edytuj kod]

Uczęszczał do gimnazjum w Krakowie. W 1882 roku ukończył Szkołę Kadetów Piechoty w Łobzowie i rozpoczął służbę w wojsku austro-węgierskim. W 1885 roku został mianowany podporucznikiem, zaś w 1889 porucznikiem piechoty. W latach 1889–1891 studiował w Akademii Sztabu Generalnego w Wiedniu i pełnił służbę w linii, w sztabach jednostek i w Sztabie Generalnym. W tym okresie zaprzyjaźnił się z Tadeuszem Rozwadowskim. Pracował w Biurze Kartograficznym Sztabu Generalnego, odbył staż w charakterze szefa sztabu brygady. Następnie był delegowany do Biura Operacyjnego XI Korpusu we Lwowie i do Biura Krajoznawczego Sztabu Generalnego w Wiedniu, z ramienia którego odbył służbowe podróże po Bałkanach z misją sporządzenia strategicznego i taktycznego opisu terenów pomiędzy Bośnią a Albanią[4]. W 1896 awansował do rangi kapitana, a w 1909 – do rangi majora. Został przydzielony do 13 pułku piechoty w Krakowie. Był przez pewien czas komendantem kursów dla oficerów rezerwy, a potem wykładowcą taktyki w wyższej szkole oficerskiej[2]. W 1911 awansował na podpułkownika, w 1913 został przeniesiony do 1 pułku piechoty w Opawie na stanowisko zastępcy dowódcy pułku. W latach 1909–1913 zajmował stanowisko komendanta macierzystej Szkoły Kadetów w Łobzowie.

Po wybuchu I wojny światowej w lipcu 1914 objął dowództwo 2 pułku marszowego i w sierpniu brał udział w ofensywie na Lublin, walcząc pod Annopolem, Ratoszynem, Kraśnikiem, Rozwadowem i Mielcem. 17 września 1914 objął dowództwo 100 pułku piechoty (złożonego w dużej części z Polaków pochodzących ze Śląska Cieszyńskiego), z którym uczestniczył w walkach nad Nidą. Na czele tego pułku wziął udział w bitwie pod Gorlicami – 2 maja 1915 prowadził oddział w ataku na wzgórze Pustki, które stanowiło jedną z głównych pozycji sił rosyjskich na północ od miasta, a następnie w walkach pościgowych pod Bieczem, Jasłem i Jarosławiem[2]. Jeszcze w 1915 awansował na pułkownika.

Po dwumiesięcznej przerwie spowodowanej chorobą objął zastępczo dowództwo XXIII Brygady Piechoty, z którą 26 sierpnia 1915 wkroczył do Brześcia nad Bugiem. Następnie walczył na południowym odcinku frontu wschodniego, aż do czasu ofensywy Brusiłowa w czerwcu 1916. W lipcu 1916 z powodu choroby opuścił front i dopiero w październiku tego roku powrócił na stanowisko dowódcy XXIII Brygady walczącej wówczas na Bukowinie. Wiosną 1917 roku Latinik wraz z XII Dywizją Piechoty został przeniesiony na front włoski nad Soczę (Isonzo). Jesienią 1917 roku dowodzona przez niego brygada wzięła udział w austriacko-niemieckiej ofensywie pod Caporetto, m.in. przy zdobyciu Monfalcone i Aquilei oraz w pościgu aż do rzeki Piave. W lutym 1918 Latinik został przeniesiony na front w Tyrolu i objął dowództwo VIII Brygady Piechoty. W czerwcu 1918 został ciężko ranny[2].

Wojsko Polskie (1918–1925)[edytuj | edytuj kod]

Po wyzdrowieniu został skierowany na terytorium okupowanego przez Austriaków Królestwa Polskiego. Objął stanowisko dowódcy okręgu wojskowego w Zamościu. 2 listopada 1918, gdy władze austriackie w Zamościu zostały zlikwidowane, Latinik przeszedł do Wojska Polskiego i objął dowództwo miejscowego garnizonu, popierając równocześnie działającą w mieście Polską Komisję Likwidacyjną.

17 listopada 1918 został mianowany dowódcą okręgu wojskowego w Cieszynie i przystąpił do organizowania oddziałów polskich na Śląsku Cieszyńskim. 23 stycznia 1919 odrzucił ultimatum czeskie żądające ewakuacji sił polskich z tego terytorium i stanął na czele około dwutysięcznego oddziału w walkach przeciwko nacierającym wojskom czeskim. Wyparty z Bogumina, Karwiny i Cieszyna, zatrzymał czeską ofensywę w bitwie pod Skoczowem 29–30 stycznia[2][5] i doprowadził do zawieszenia broni 31 stycznia. Był członkiem delegacji polskiej do Komisji Rozjemczej utworzonej przez Komisję Międzysojuszniczą w Cieszynie. 22 maja 1919 został dowódcą Frontu Cieszyńskiego, a 30 maja tego roku został mianowany dowódcą 6 Dywizji Piechoty, która była w trakcie organizacji[6]. Od 13 października 1919 do marca 1920 dowodził 7 Dywizją Piechoty[7] i równocześnie Frontem Śląskim. Decyzją Naczelnego Wodza z 23 listopada 1919 został awansowany na generała podporucznika 1 grudnia 1919[8]. Od lutego do sierpnia 1920 był wojskowym przedstawicielem rządu polskiego przy Komisji Delimitacyjnej polsko-czechosłowackiej w Opawie i Międzysojuszniczej Komisji Plebiscytowej w Cieszynie.

W obliczu postępującej ofensywy bolszewickiej został przeniesiony do Frontu Północnego i 6 sierpnia 1920 objął dowództwo 1 Armii, która miała bronić przedpola Warszawy na odcinku pomiędzy Modlinem, Zegrzem i Górą Kalwarią. Na wyraźne własne życzenie został w tym samym czasie mianowany wojskowym gubernatorem Warszawy. Podczas Bitwy Warszawskiej 13–16 sierpnia kierował operacjami pod Zegrzem i Radzyminem, odpierając bolszewickie uderzenie na miasto. Podczas działań pościgowych był dowódcą Grupy Południowej 6 Armii, nacierając w kierunku na Tarnopol, Szepetówkę, Stary Konstantynów i Płoskirów[2].

Po zawieszeniu broni jesienią 1920 został mianowany generałem dywizji. Został powołany na kierownika Kursów Informacyjnych dla wyższych dowódców w Rembertowie pod Warszawą. 20 kwietnia 1921 roku został mianowany dowódcą Okręgu Generalnego „Kielce”[9]. Obowiązki na stanowisku dowódcy okręgu objął 14 maja, po wykorzystaniu urlopu przeniesieniowego, i pełnił je do czasu likwidacji Dowództwa Okręgu Generalnego „Kielce”. Od 20 września do 9 października 1921 roku przebywał w Poznaniu na urlopie „w sprawach familijnych”. Na stanowisku dowódcy okręgu zastępował go wówczas generał podporucznik Eugeniusz Pogorzelski[10]. Od 15 listopada 1921 roku dowodził Okręgiem Korpusu Nr X w Przemyślu[11]. W latach 1920–22 wchodził w skład pierwszej Tymczasowej Kapituły Orderu Virtuti Militari. 3 maja 1922 roku został zweryfikowany w stopniu generała dywizji ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 i 10. lokatą w korpusie generałów[12]. 30 listopada 1923 minister spraw wojskowych generał Stanisław Szeptycki powołał go na członka Tymczasowego Komitetu Organizacyjnego Budowy Pomnika Nieznanego Żołnierza w Warszawie.

Józef Piłsudski negatywnie odnosił się do jego aktywności w Przemyślu[a][2]. W 1924 Latinik znalazł się w konflikcie z piłsudczykami. W wyniku jego wypowiedzi doszło do zbiorowej dymisji grupy oficerów Wojska Polskiego wywodzących się z Legionów oraz awantury medialnej znanych jako „strajk generałów[13][14]. 9 listopada 1924 Prezydent RP Stanisław Wojciechowski zwolnił Latinika ze stanowiska dowódcy okręgu korpusu[15]. 28 lutego 1925 roku na własną prośbę Latinik został przeniesiony w stan spoczynku[16].

 Osobny artykuł: Strajk generałów.

W stanie spoczynku (1925–1949)[edytuj | edytuj kod]

Mieszkał w Krakowie przy ulicy Studenckiej 2. Był aktywny społecznie, działał jako członek Towarzystwa „Rozwój” i prowadził akcję odczytową. Stanął na czele Centralnego Komitetu Wykonawczego Budowy Pomnika gen. Tadeusza Rozwadowskiego w Krakowie. Do budowy pomnika nigdy nie doszło. Po II wojnie światowej, w wieku 81 lat, założył i organizował Związek Emerytów Wojskowych i Wdów[2][17]. Choć nigdy nie angażował się politycznie, sympatyzował z Narodową Demokracją[18]; posiadał przewodnik po Krakowie, w którym były zaznaczone tylko sklepy należące do katolików, jak wspominał jego wnuk: „gdzieniegdzie ręcznie dziadek zaznaczał jakiś punkt i dopisywał Żyd[19]. Zmarł 29 sierpnia 1949. Został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w grobowcu rodzinnym.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

W 1902 zawarł związek małżeński z Heleną z domu Stiasny-Strzelbicką (1876–1956), córką notariusza z Białej Edwarda Stiasnego i Józefy Strzelbickiej, adoptowaną przez wuja Stanisława Strzelbickiego. Mieli trzy córki: Annę (1902–1969), Irenę (1904–1974) oraz Antoninę (1906–1989)[2] oraz sześcioro wnucząt: Irenę i Andrzeja Popielów, Janusza i Jerzego Riegerów oraz Jerzego i Jana Vetulanich.

Awanse[edytuj | edytuj kod]

Cesarska i królewska Armia

  • 1885: podporucznik (Leutnant);
  • 1889: porucznik (Oberleutnant);
  • 1896: kapitan (Rittmeister);
  • 1909: major (Major);
  • 1911: podpułkownik (Oberstleutnant);
  • 1915: pułkownik (Oberst).

Wojsko Polskie

  • 1 grudnia 1919: generał podporucznik;
  • 3 maja 1922: generał dywizji.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Ordery i odznaczenia[2][edytuj | edytuj kod]

Polskie
Zagraniczne

Odmówił przyjęcia Orderu Marii Teresy za swoje działania w czasie bitwy gorlickiej, twierdząc, iż może przyjmować odznaczenia już tylko od rządu polskiego[17].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Jego imieniem została nazwana jedna z ulic w Bielsku-Białej[29].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Piłsudski mówił o Latiniku: Śmiesznie zarozumiały, z niczego nie zadowolony, nawet z siebie, nie mieszczący się w żadnym miejscu w Polsce, niesprawiedliwy w stosunku do podwładnych, intrygant, jeden z generałów psujących armię polską i prawie niezdatny do użycia. Cieszyłbym się, gdyby go w armii polskiej nie było. Zob. Andrzej Nierchyło. Wężyk generalski. „Przegląd Tygodniowy”. 30 (330), 1988. 

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jeografija Galicyi dla szkół ludowych z osobną odpowiednią mapą działkową (pol.). books.google.com. [dostęp 26 kwietnia 2015].
  2. a b c d e f g h i j Marian Zgórniak: Latinik Franciszek Ksawery (1864–1949). W: Polski Słownik Biograficzny. T. XVI. 1971, s. 567–568.
  3. Zbigniew R. Muszyński. Wspomnienie. Franciszek Ksawery Latinik. „Gazeta Wyborcza”, 2004-09-07. 
  4. Waldemar Bałda: Franciszek Latinik. Bronił Śląska Cieszyńskiego. Dlaczego wywołał "strajk generałów"?. nowahistoria.interia.pl, 25 kwietnia 2015. [dostęp 4 maja 2017].
  5. Brygadier Franciszek Ksawery Latinik. „Gazeta Skoczowska”, s. 7, 4 marca 1999. 
  6. Dziennik Rozkazów Wojskowych Nr 68 z 21 czerwca 1919 roku, poz. 2175.
  7. Jarno 2003 ↓, s. 107.
  8. Dziennik Rozkazów Wojskowych Nr 98 z 29 grudnia 1919 roku, poz. 4143.
  9. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 18 z 7 maja 1921 roku, s. 902.
  10. Dziennik Rozkazów Dowództwa Okręgu Generalnego „Kielce” Nr 116 z 29 września 1921 roku, Urlop generała i dowódcy okręgu generalnego – objęcie zastępstwa. Dziennik Rozkazów Dowództwa Okręgu Generalnego „Kielce” Nr 120 z 13 października 1921 roku, Powrót z urlopu.
  11. Jarno 2003 ↓, s. 38.
  12. Lista starszeństwa oficerów zawodowych. Załącznik do Dziennika Personalnego Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 13 z 8 czerwca 1922 roku, Zakłady Graficzne Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa 1922, s. 14.
  13. Jerzy Rawicz: Do pierwszej krwi. Warszawa: Czytelnik, 1974, s. 99–115.
  14. Ludwik Stomma: Skandale polskie. Warszawa: Demart, 2008, s. 131–136. ISBN 978-83-7427-422-7.
  15. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 121 z 15 listopada 1924 roku, s. 673.
  16. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 24 z 1 marca 1925 roku, s. 106.
  17. a b Andrzej Kobos: Po drogach uczonych (T. II). Kraków: Wydawnictwo PAU, 2007, s. 493.
  18. Marcin Rotkiewicz: Mózg i błazen. Rozmowa z Jerzym Vetulanim. Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2015, s. 15. ISBN 978-83-8049-092-5.
  19. Natalia Waloch-Matlakiewicz. Jeśli nie mówisz, co myślisz, po co w ogóle myśleć? Rozmowa z Jerzym Vetulanim. „Wysokie Obcasy Extra”, s. 50–55, sierpień 2015. 
  20. a b c d e f g Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?. Wyd. II popr. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938, s. 414.
  21. Rozkaz Naczelnego Wodza z 1 stycznia 1920 r. (Dziennik Rozkazów 1920 r. Nr 1, poz. 1)
  22. Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 18.
  23. Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych L. 1936 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1921 r. Nr 35, poz. 1763)
  24. Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych L. 2030 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1921 r. Nr 41, s. 1612)
  25. a b Pamiętnik Historyczny Bojowników o Niepodległość Śląska Zaolzańskiego. Cieszyn: 1938, s. 8.
  26. Pamiętnik Historyczny Bojowników o Niepodległość Śląska Zaolzańskiego. Cieszyn: 1938, s. 28.
  27. Czas 1915 nr 96.
  28. Hof- und Staatshandbuch der Österreichisch-Ungarischen Monarchie. Wiedeń, 1918, s. 86
  29. Wykaz ulic, placów, rond, skwerów, parków i osiedli w Bielsku-Białej (pol.). Urząd Miejski w Bielsku-Białej. [dostęp 2014-05-06].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Witold Jarno: Okręg Generalny Nr III Kielce w latach 1918-1921. Łódź: Wydawnictwo „Ibidem”, 2003. ISBN 83-88679-31-7.
  • Henryk Piotr Kosk: Generalicja polska. Popularny słownik biograficzny. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 1998. ISBN 83-87103-55-1.
  • Tadeusz Kryska-Karski, Stanisław Żurakowski: Generałowie Polski niepodległej. Warszawa: Editions Spotkania, 1991.
  • Leszek Smolak, Generał dywizji Franciszek Latiniki – intrygant czy ofiara salonowych gier?, Przegląd Historyczno-Wojskowy Nr 2 (192), Warszawa 2002, ISSN 1640-6281, ss. 124-136.
  • Piotr Stawecki: Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1994. ISBN 83-11-08262-6.