Franciszek Vetulani

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Franciszek Vetulani
Data i miejsce urodzenia 15 listopada 1856
Bochnia
Data i miejsce śmierci 11 grudnia 1921
Warszawa
Miejsce spoczynku Cmentarz Powązkowski w Warszawie
Narodowość  Polska
Tytuł naukowy inżynier
Rodzice Michał, Franciszka
Małżeństwo Katarzyna Ipohorska-Lenkiewicz
Dzieci Stanisław, Maria, Zofia, Cecylia
Krewni i powinowaci Roman, Jan (bracia), Bohdan de Nisau (zięć)

Franciszek Ksawery Vetulani (ur. 15 listopada 1856 w Bochni, zm. 11 grudnia 1921 w Warszawie) – polski inżynier meliorant i urzędnik.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Rodzina Vetulanich pochodziła pierwotnie z Włoch, ale miała rodowód etruski. Jej członkowie mogli zamieszkiwać Vetulonię, miejscowość w Etrurii lub miasteczko Vettola (obecnie dzielnica Pizy)[1]. Przedstawiciele familii byli geologami i zajmowali się kopalinami. Jeden z nich przeniósł się na tereny polskie, gdzie w Tatrach prowadził badania, które zlecił rząd austriacki. Pierwszy przodek urodzony na ziemi polskiej to Jacobus Vetulani, urodzony w 1751 lub 1752 roku w Chochołowie (jako pater alienus – z ojca cudzoziemca)[2].

Franciszek Ksawery Vetulani był synem Michała i Franciszki Śliwińskiej, bratem Romana (1849–1906, nauczyciel) i Jana[3]. Urodził się w 1856 w Bochni[4]. Ukończył szkołę realną z egzaminem dojrzałości[4]. Od 1873 do 1878 studiował na Wydziale Inżynierii Politechniki Lwowskiej uzyskując tytuł inżyniera[4] ze specjalizacją melioranta[3]. Zdał II egzamin państwowy[4]. Przed 1897 odbył podróż naukową po Europie, m.in. do Czech i Niemiec[4]. Pracując w Tarnowie jako inżynier II klasy w 1892 został mianowany inżynierem I klasy[5][6]. Jako urzędnik biura melioracyjnego C. K. Wydziału Krajowego we Lwowie na przełomie XIX/XX wieku w randze inżyniera był kierownikiem kierownictwa ekspozytury krajowej biura melioracyjnego w Tarnowie[4][7][8][9]. Jako kierownik tanowskiej ekspozytury przeznaczony na stanowisko kierownika krakowskiej ekspozytury (w której okręgu na 1904 rok zaplanowano budowę kanału Kraków-Dziedzice) w lipcu 1903 wraz z grupą czterech innych inżynierów Krajowego Biura Melioracyjnego został skierowany przez Wydział Krajowy na wyjazd zagraniczny (Praga, Berlin) celem przestudiowania rzek i kanałów spławnych[10]. W 1911 jako starszy inżynier był kierownikiem ekspozytury budowlanej w Krakowie[11][12]. Uzyskał tytuł c. k. radcy budowlanego[13][14].

Równolegle z pełnionym stanowiskiem był także nauczycielem rysunków i praktycznego miernictwa w Krajowej Szkole Ogrodniczej w Tarnowie, przeniesionej tam w 1888 z Czernihowa[15]. 15 maja 1903 został członkiem wydziału Towarzystwa Rolniczego w Tarnowie[16]. 22 marca 1907 został członkiem wydziału i zastępcą wiceprezesa okręgowego Towarzystwa Rolniczego w Krakowie[17]. Podczas I wojny światowej został prezesem tarnowskiej ekspozytury Centrali dla Odbudowy Galicji, założonej we Lwowie w czerwcu 1916[18]. Dzięki jego obywatelskiej inicjatywie C. K. Namiestnictwo przyznało kredyty na budowę szkół barakowych w Pogórskiej Woli, Łące Siedleckiej, Golance i Wołowej ad Tuchów, gdzie pierwotne budynki szkolne uległy spaleniu po inwazji wojennej[13]. W 1905 został wybrany kandydatem na współpracownika Komisji Fizjologicznej na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Akademii Umiejętności w Krakowie[19], a w późniejszych latach był jej członkiem[20][21][22][23]. Działał w oddziale tarnowskim Polskiego Towarzystwa Politechnicznego z siedzibą we Lwowie, w ramach PTP w 1917 wygłaszał odczyty pt. O odbudowie kraju[24]. Z działalności w tym okresie wspominał go w swoich pamiętnikach Wincenty Witos[a]. Witos opisał swoje spotkanie z Vetulanim, do którego doszło wkrótce po tym, jak Włodzimierz Tetmajer zgłosił w Kole Polskim parlamentu wiedeńskiego rezolucję stwierdzającą, że jedynym dążeniem narodu polskiego jest odzyskanie niepodległej zjednoczonej Polski z dostępem do morza. 28 maja 1917 roku rezolucja została zatwierdzona uchwałą przez tzw. „Koło Sejmowe” w Krakowie. W wyniku tych działań rząd austriacki zastosował represje ekonomiczne wobec galicyjskich chłopów oraz robotników budowlanych. Witos, który udał się na plac budowy kierowanej przez Vetulaniego, pisał:

Quote-alpha.png
Inż. Vetulani był bardzo uradowany z mojej wizyty, a jeszcze więcej z uchwały krakowskiej. Stwierdził, że mu rzeczywiście wstrzymano kredyty i robiono rozmaite trudności. Sądził jednak, że je potrafi przełamać. Świeżo wrócił z Krakowa i ma dane, że będzie wnet w stanie swoje zobowiązania co do chłopów spełnić. Uważa jednak, że interwencja Koła Polskiego jest pilna i konieczna. Spodziewając się, że u niego będę przygotował mi nawet potrzebny materiał. O staroście mówił niewiele, uważając go za spryciarza, który na dwóch stołkach doskonale siedzi[25].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Franciszek Vetulani był urzędnikiem Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Państwowych[3]. Publikował prace na temat reformy rolnej[26].

Zmarł 11 grudnia 1921 w Warszawie[27]. Został pochowany w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie[28].

Jego żoną była Katarzyna Ipohorska-Lenkiewicz herbu Kotwicz (1868−1915, córka starosty samborskiego Ipohorskiego-Lenkiewicza i Ludwiki z domu Bobrownickiej, od 1871 pasierbica Karola Kaczkowskiego[29]), a ich dziećmi: Stanisław (1892–1966, nauczyciel w liceum w Bielsku), Zofia (1893–1981, urzędniczka[30], Główny Kasjer Ministerstwa Spraw Wewnętrznych), Maria (1898–1944, uczestniczka walk o niepodległość Polski), Cecylia (1908–1980, historyk sztuki)[3][12][31].

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Zasady melioracyi rolnych. Dodatek do kalendarza „Królowej Korony Polskiej” na rok 1912 (1911)[32]
  • O wykonaniu reformy rolnej (1919)[33]

Uwagi

  1. W indeksie mylnie wymieniony jako „Roman Vetulani”.

Przypisy

  1. Iwona Czerkies. Chłopcy z placu św. Jana. „Tygodnik Sanocki”, s. 9, nr 50 (1099) z 21 grudnia 2012. 
  2. Andrzej Dryszel: Żyjmy tak, żeby było przyjemnie. Przegląd. [dostęp 2013-05-06].
  3. a b c d Robert Syrwid. „Ambasadorka Watykanu”, czyli Cecylii Vetulani potyczki z władzą ludową. Nieznany list do Komisji Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie z 1955 roku. „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”. 2, s. 376, 2012. 
  4. a b c d e f Księga pamiątkowa Towarzystwa „Bratniej Pomocy” Słuchaczów Politechniki we Lwowie (wydana z powodu Zjazdu z dnia 12 lipca 1894 byłych słuchaczów Akademii technicznej, następnie Szkoły politechnicznej we Lwowie). Lwów: 1897, s. 276.
  5. Kronika. Nominacye w Wydziale krajowym. „Gazeta Lwowska”, s. 3, nr 93 z 24 kwietnia 1892. 
  6. Kronika bieżąca. Personalia. „Czasopismo Towarzystwa Technicznego Krakowskiego”, s. 153, nr 9 z 1 maja 1892. Krakowskie Towarzystwo Techniczne. 
  7. Alegata do Sprawozdań Stenograficznych z Pierwszej Sesyi Szóstego Peryodu Sejmu Krajowego Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem z roku 1889. Alegat 59. Lwów: 1889, s. 9.
  8. Alegata do Sprawozdań Stenograficznych z Drugiej Sesyi Szóstego Peryodu Sejmu Krajowego Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem z roku 1890. Alegat 71. Lwów: 1890, s. 8, 31, 38.
  9. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskiem na rok 1895. Lwów: 1895, s. 233.
  10. Kronika lwowska.. „Nowa Reforma”, s. 3, nr 160 z 17 lipca 1903. 
  11. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskiem na rok 1911. Lwów: Prezydyum C.K. Namiestnictwa, 1911, s. 357.
  12. a b Janusz Wojtycza. Maria Vetulani de Nisau (1898−1944). „Gazeta Wyborcza Kraków”, s. 8, 22 maja 2003. 
  13. a b Z kraju. Tarnów. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 648 z 29 grudnia 1916. 
  14. Hof- und Staatshandbuch der Österreichisch-Ungarischen Monarchie für das Jahr 1918. Wiedeń: 1918, s. 994.
  15. Alegata do Sprawozdań Stenograficznych z Drugiej Sesyi Szóstego Peryodu Sejmu Krajowego Królestwa Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem z roku 1890. Alegat 77. Lwów: 1890, s. 2, 3, 8.
  16. Kronika. Tarnów. „Nowa Reforma”, s. 3, nr 114 z 20 maja 1903. 
  17. Kronika. Towarzystwo rolnicze okręgowe w Krakowie. „Nowa Reforma”, s. 2, nr 139 z 24 marca 1907. 
  18. Jan Hebda: Zarys dziejów ruchu Kółek Rolniczych w powiecie tarnowskim. W: Jan Hebda, Maksymilian Kras, Zygmunt Bień: Kółko Rolnicze w Siedliskach. Opowieść o jego dziejach. Siedliska: Kółko Rolnicze w Siedliskach, 2011, s. 27. ISBN 978-83-7631-286-6.
  19. III. Wydział Matematyczno-Przyrodniczy. „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Akademii Umiejętności w Krakowie”. 4, s. 23, 1905. 
  20. Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie. Rok 1908/1909. Kraków: Akademia Umiejętności, 1909, s. 57.
  21. Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie. Rok 1910/1911. Kraków: Akademia Umiejętności, 1911, s. 54.
  22. Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie. Rok 1913/1914. Kraków: Akademia Umiejętności, 1914, s. LX.
  23. Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie. Rok 1916/1917. Kraków: Akademia Umiejętności, 1917, s. LVIII.
  24. Z Tarnowa. „Nowa Reforma”, s. 2, nr 323 z 14 lipca 1917. 
  25. Następstwa uchwały. W: Wincenty Witos: Moje wspomnienia. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1981, s. 500–501.
  26. Robert Syrwid. „Ambasadorka Watykanu”, czyli Cecylii Vetulani potyczki z władzą ludową. Nieznany list do Komisji Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie z 1955 roku. „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”. 2, s. 397, 2012. 
  27. Franciszek Vetulani. nekrologi-baza.pl. [dostęp 2016-12-12].
  28. Vetulani. cmentarze.um.warszawa.pl. [dostęp 2017-01-24].
  29. I. Historia kawiarni i cukierni Tatrzańska. 3. Kawiarnia Breitseera. W: Antoni Sypek: Kawiarnia Tatrzańska. Życie towarzyskie Tarnowa XIX-XX wieku. Tarnów: Millenium, 2012, s. 50. ISBN 978-83-935543-0-0.
  30. Robert Syrwid. „Ambasadorka Watykanu”, czyli Cecylii Vetulani potyczki z władzą ludową. Nieznany list do Komisji Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie z 1955 roku. „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”. 2, s. 376–377, 2012. 
  31. Barbara Sawczyk, Maria Sąsiadowicz, Ewa Stańczyk: Ocalić od zapomnienia... Patroni tarnowskich ulic. T. 2. Tarnów: Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliusza Słowackiego, 2004, s. 104−105. ISBN 83-915445-6-7.
  32. Zasady melioracyi rolnych. Dodatek do kalendarza „Królowej Korony Polskiej” na rok 1912. worldcat.org. [dostęp 2017-01-24].
  33. O wykonaniu reformy rolnej. worldcat.org. [dostęp 2017-01-24].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]