Fregata mała

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Fregata mała
Fregata ariel[1]
(G. R. Gray, 1845)
Fregata mała
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd głuptakowe
Podrząd fregatowce
Rodzina fregaty
Rodzaj Fregata
Gatunek fregata mała
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Fregata mała (Fregata ariel) – gatunek ptaka z rodziny fregat. Występuje w niektórych obszarach Oceanu Spokojnego (wschodni i centralny), Atlantyckiego (południowy) i Indyjskiego (wschodni, zachodni i centralny). Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy gatunek opisał George Robert Gray w 1845. Nowemu gatunkowi nadał nazwę Atagen ariel[3]. Holotyp pochodził z Raine Island, wyspy leżącej na wschód od Półwyspu Jork w australijskim stanie Queensland[3]; Gray nie podał tych danych, proweniencję okazu typowego ustalił Gregory Macalister Mathews[4]. Obecnie (2019) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza fregatę małą w rodzaju Fregata. Wyróżnia 3 podgatunki[5], podobnie jak autorzy HBW[6]. Badania genetyczne wskazują, że fregata mała jest najwyraźniej najbardziej odrębnym gatunkiem spośród fregat i stanowi względem nich klad bazalny[7].

Podobnie jak w przypadku fregaty średniej (F. minor) fregaty małe odmiennych podgatunków różnią się głównie rozmiarami ciała, a ich podział jest wątpliwy[8]. Według Olsona fregata atlantycka (F. ariel trinitatis) jest odrębnym gatunkiem, za czym przemawiać mają różnice w upierzeniu względem fregat małych oraz stosunkowo mocno zbudowane kości skrzydeł oraz dziób[9]. Zdania w South American Classification Committee na temat koncepcji Olsona są podzielone (5 głosów na tak vs 6 głosów na nie)[10].

W jezyku angielskim fregata mała określana jest jako Lesser Frigatebird[5][6][11][8] lub Least Frigatebird[12], czyli „fregata mniejsza” lub „najmniejsza”. Może budzić to wątpliwości, jako że nazwę naukową Fregata minor – z łaciny oznaczającą właśnie „mniejszą” fregatę – nosi fregata średnia, w języku angielskim Great Frigatebird: „fregata wielka”[8][5]. W języku polskim jedna z fregat znana jest jako fregata wielka, F. magnificens[13], jednak jej nazwa anglojęzyczna Magnificent Frigatebird oznacza „wspaniałą/okazałą fregatę”.

Epitet gatunkowy ariel nawiązuje do ducha Ariel z Burzy Shakespeare’a[12].

Podgatunki i zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

IOC wyróżnia następujące podgatunki[5]:

Zasięgi występowania fregat: małej i średniej pokrywają się. Mimo tego wymieszane kolonie lęgowe występują jedynie na North Keeling (Wyspy Kokosowe), Aldabrze i Europie[8].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała wynosi 66–81 cm; masa ciała samców 625–875 g, samic 760–955 g; rozpiętość skrzydeł 155–195 cm[6]. Wymiary szczegółowe dla samców: długość skrzydła – 442–544 mm, długość górnej krawędzi dzioba – 74,5–94,2 mm (Indo-Pacyfik, n=148), dla samic: długość skrzydła 487–570 mm, długość górnej krawędzi dzioba: 79,8–96,1 mm (Indo-Pacyfik, n=96)[9].

Samiec ma upierzenie niemal całkowicie czarne. Na głowie i grzbiecie występuje połysk, głównie fioletowy. Od boków ciała do zgięcia skrzydła biegnie cienka biała linia, jest ona cechą diagnostyczną. Dziób ciemny, tęczówka brązowa, obrączka oczna czarniawa. Worek gardłowy szkarłatny, nogi czerwonawe. U samicy głowa, gardło i szyja czarne, tworzą wzór podobny do kaptura. Niekiedy kark czerwonawy. Widoczna biała obroża, niemalże w pełni domykająca się z tyłu szyi. Pierś i najbardziej górną część brzucha porastają białe pióra. Czarny „kaptur” przedłuża się na pierś tworząc kształt litery V. Od boków ciała do zgięcia skrzydła rozciąga się biała plama w kształcie ostrogi. Spód skrzydła, niższa część brzucha, okolice kloaki i pokrywy podogonowe są czarne. Wierzch ciała również jest czarno ubarwiony, wyróżnia się szeroka płowa krawędź skrzydła. Dziób różowy lub podobnej barwy, obrączka oczna czerwona. Nogi różowawe lub czerwone[8]. Ogon u fregat małych jest rozwidlony. Skok krótki i opierzony[12].

U osobników młodocianych głowa, gardło i górna część szyi są czerwonobrązowe (barwa ta ma głębsze nasycenie niż u fregat średnich), w znoszonej szacie o niejednolitym ubarwieniu. Wierzch ciała czarny z jaśniejszą krawędzią skrzydła. Obecna szeroka czarna przepaska na piersi. Spód ciała biały, nieco bieli wcina się również w czarne nasady skrzydeł. Spód ciała na obszarze za nogami czarny. Dziób jasnoszary, często z ciemną końcówką górnej szczęki. Obrączka oczna jasna lub brązowa. Tęczówka brązowa. Nogi mają nijaką, trudną do opisania brązowawą lub różowawą barwę. Wraz z wiekiem głowa fregat małych bieleje i zyskuje po bokach rdzawy nalot. Broda i gardło rude. W miarę wzrostu ptaka przepaska na piersi rozpada się nadając brzuchowi nakrapiany wygląd. Później fregata mała stopniowo zyskuje szatę dorosłą. U osobnika w niewoli pierwsza szata młodociana utrzymywała się ponad dwa lata. Prawdopodobnie w warunkach naturalnych szata dorosła występuje u osobników nie młodszych, niż 5 lat[8].

Ekologia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Środowiskiem życia fregat małych są tropikalne i subtropikalne morza[6]. Temperatura powierzchni tych wód jest większa od 22 °C, zasolenie – zmienne[12]. Gniazdują na izolowanych wyspach, w lasach namorzynowych, w zakrzewieniach, niekiedy na gołej ziemi[6]. Wykorzystują piaszczyste wysepki koralowe ledwie porośnięte roślinnością, z których prawdopodobnie korzystają w większym stopniu niż fregaty średnie[8]. Niektóre stanowiska lęgowe są położone tak nisko, że podczas przypływu zostają zalane[12]. Sibley i Clapp (1967) badali ponad 4800 ptaków z wysp Feniks i Howland (zaobrączkowanych jako pisklęta); 75% z nich wędrowało dalej niż na 3,2 tys. km od rodzimej wyspy, a 31% – na odległość 6–8 tys. km od rodzimej wyspy, docierając aż w okolice Nowej Zelandii[8]. Fregaty małe często latają wysoko, szybują w kominach termicznych. Nie chodzą ani nie pływają. Przesiadują na drzewach i krzewach oraz leżących na mieliznach kłodach[8].

Fregaty małe odzywają się wyłącznie przy lądowaniu, popisach lub pościgach[8]. Większość wokalizacji ma miejsce w sezonie lęgowym[12]. Samce obwieszczają swoje przybycie serią krótkich gwizdów brzmiących jak weese-weese-weese, samice – wysokim chipar, chip-ar (zapis w transkrypcji angielskiej). Popisujące się samce wyraźnie odróżniają się od fregat średnich i białobrzuchych (F. andrewsi) odgłosami podczas toków: nie szczebioczą, a jedynie klekoczą dziobem i gwiżdżą prezentując swój worek gardłowy oraz wchodząc w interakcje z samicą, gdy ta wyląduje. Zarówno samiec i samica klekoczą. Do innych odgłosów wydawanych przez fregaty małe należą piski i jęki, być może odzywają się tak jedynie samice[8].

Pożywienie[edytuj | edytuj kod]

Pożywieniem fregat małych są głównie ryby, szczególnie ptaszorowate (Cypselurus, Exocoetus, Oxyporhamphus) długości 10–20 cm i kałamarnice[6]. Występują sezonowe zmiany w proporcjach zdobyczy: w porze deszczowej fregaty małe spożywają mniej kałamarnic i Cypselurus[8]. Do innych, rzadszych zdobyczy należą mątwy (Sepiida) i inne głowonogi oraz ryby inne niż ptaszorowate: półdziobcowate (Hemiramphidae), idolki mauretańskie (Zanclus cornutus), makrelowate (Scombridae), lufary (Pomatomus saltatrix)[12].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Kolonia lęgowa na Feniks
Klujące się pisklę

W większej części zasięgu gniazdowanie odbywa się cały rok, stwierdzono pewną skłonność do składania jaj w porze suchej[6]. W jednym czasie w kolonii mogą znajdować się jaja, tokujące osobniki, pisklęta oraz jeszcze zależne, lecz już samodzielnie żyjące młodociane. Pora odbywania lęgów różni się również z roku na rok. Pomyślne lęgi mogą być wyprowadzane nie częściej, niż co dwa lata. Być może, podobnie jak u fregat średnich, występują lata z całkowitym zaniechaniem aktywności lęgowej[8]. Fregaty małe gniazdują kolonijnie. Pojedyncza kolonia liczy do 5000 gniazd. Podzielona jest na grupy obejmujące do 100 gniazd, oddalonych od siebie przeciętnie o 0,5–0,7 m[12].

Samce tokują w miejscach z nagromadzonym już starym materiałem gniazdowym chętniej niż w miejscach niewykorzystanych. Nie zdarzają się otwarte konflikty. Popisy samców trwają stosunkowo krótko, od kilku godzin do godziny. Gniazdo ma formę platformy z gałęzi o wątłej konstrukcji. Pozbawione jest wyściółki czy zagłębienia na jajo. Czasami zanieczyszczają je odchody, być może scalają materiał gniazdowy. Podstawę gniazda stanowią dwa patyki ustawione równolegle do siebie, oddalone o około 15 cm, i położone na nich skośnie patyki[8]. Materiał na gniazdo zbiera głównie samiec, buduje zaś samica. Przez pierwsze 10 dni budowa gniazda przebiega intensywnie, może trwać aż do wyklucia się pisklęcia. Po uformowaniu się pary w pobliżu gniazda zawsze pozostaje jeden z partnerów[12].

Zniesienie liczy jedno jajo[8]. Wymiary 355 jaj z Wyspy Bożego Narodzenia: 52–68,9 na 39–48,1 mm[9]. Inkubacja trwa około 41 dni, wysiadują obydwa ptaki z pary[12][8]. Stosunek samców do samic wśród klujących się piskląt jest bliski 1:1, inaczej niż u fregat średnich i wielkich. Ząb jajowy piskląt utrzymuje się około tygodnia. Młode do 14. dnia życia stają się pokryte krótkim[8] białym[12] puchem, mają nagie gardło i szyję[8]. Ich skóra jest jasna, szaroniebieska, niemalże biała. Mają ciemnobrązową tęczówkę i dziób barwy od jasnoszarej po brudnobiałą[12]. Barkówki wyrzynają się około 21. dnia życia. Po 21–25 dniach pojawiają się na przodzie głowy rdzawe pióra, do 42. dnia wyrastają pokrywy drugiego rzędu, do 49. – pierwszego, do 56–60. dnia – lotki II rzędu i sterówki, do 60–70. dnia – lotki I rzędu. Na Aldabrze przeciętnie młode opierzały się po 145–179 dniach życia. Fregaty małe są karmione przez rodziców jeszcze 5–8 miesięcy po opierzeniu, a kolonię opuszczają 5–12 miesięcy po opierzeniu[8].

Status i zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

IUCN uznaje fregatę małą za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2019). BirdLife International szacuje trend liczebności populacji jako spadkowy ze względu na niszczenie środowiska życia tych ptaków[11].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Fregata ariel, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Fregata ariel. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c Gray, George Robert: The genera of birds. T. 3. 1845, s. 669.
  4. a b Gregory Macalister Mathews. On the species and subspecies of the genus Fregata. „Austral avian record”. 2 (6), s. 120–121, 1914. 
  5. a b c d Frank Gill & David Donsker: Hamerkop, Shoebill, pelicans, boobies, cormorants. IOC World Bird List (v9.1). [dostęp 9 maja 2019].
  6. a b c d e f g h i j Orta, J., Garcia, E.F.J., Kirwan, G.M., Boesman, P. & Sharpe, C.J: Lesser Frigatebird (Fregata ariel). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (red.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2019. [dostęp 9 maja 2019].
  7. Kennedy, M. & Spencer, H.G. Phylogenies of the frigatebirds (Fregatidae) and tropicbirds (Phaethonidae), two divergent groups of the traditional order Pelecaniformes, inferred from mitochondrial DNA sequences. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 31 (1), s. 31–38, 2004. 
  8. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t J. Bryan Nelson: Pelicans, Cormorants and their relatives. Nowy Jork: Oxford University Press, 2005, s. 561–566.
  9. a b c d Olson, S.L. Species Rank For the Critically Endangered Atlantic Lesser Frigatebird (Fregata trinitatis). „The Wilson Journal of Ornithology”. 129 (4), s. 661–675, 2017. 
  10. José Fernando Pacheco et al: Proposal (768) to South American Classification Committee: Elevate Fregata ariel trinitatis to species rank. SACC, styczeń 2018. [dostęp 10 maja 2019].
  11. a b Lesser Frigatebird Fregata ariel. BirdLife International. [dostęp 9 maja 2019].
  12. a b c d e f g h i j k l Marchant, S. & Higgins, P.J.: Handbook of Australian, New Zealand & Antarctic Birds. T. 1, Ratites to ducks. Cz. B, Australian pelican to ducks. Melbourne: Oxford University Press, 1990, s. 737, 912, 921–928.
  13. a b c P. Mielczarek, M. Kuziemko: Rodzina: Fregatidae Degland & Gerbe, 1867 – fregaty – Frigatebirds (Wersja: 2018-01-06). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 10 maja 2019].
  14. A Fauna Vertebrada da Ilha da Trindade. „Archivos do Museu Nacional do Rio de Janeiro”. 22, s. 192, 1919. 
  15. a b Ernst Mayr & G. William Cottrell: Check-list of birds of the world. T. 1, cz. 2. Cambridge, Massachusetts: Museum of Comparative Zoology, 1979, s. 162–163.