Góry Izerskie
 Smrek i Stóg Izerski widziane z Sinych Skałek (ze wschodu) | |
 Zasięg regionu w obrębie Polski | |
| Megaregion | |
|---|---|
| Prowincja | |
| Podprowincja | |
| Makroregion | |
| Mezoregion |
Góry Izerskie |
| Zajmowane jednostki administracyjne |
|
Góry Izerskie (cz. Jizerské hory, niem. Isergebirge) (332.34) – pasmo górskie w Sudetach Zachodnich, na terenie Czech i Polski. Od zachodu zamknięte Bramą Łużycką, od Karkonoszy oddzielone Przełęczą Szklarską. Na północy przechodzi w Pogórze Izerskie. W całości pokrywają powierzchnię około 1000 km², z czego na Polskę przypada około 400 km²[1].
Tworzy je szereg grzbietów górskich o przebiegu północny zachód – południowy wschód; najważniejsze z nich to: w części polskiej: Grzbiet Kamienicki (Kamienica – 974 m n.p.m.), Wysoki Grzbiet (Wysoka Kopa – 1126 m n.p.m. – najwyższe wzniesienie Gór Izerskich) oba grzbiety łączy wododział Kwisy i Małej Kamiennej Rozdroże Izerskie; w części czeskiej: Střední jizerský hřeben (Jelení stráň – 1018 m n.p.m.), Vlašský hřeben (Černý Vrch – 1024 m n.p.m.), Desenský hřeben i Hejnický hřeben (Izera – 1122 m n.p.m.). W południowej części znajduje się szereg wzniesień o charakterze gór wyspowych – Špičák, Slovanka, Bramberk, Dračí vrch, a na południowym skraju długi grzbiet z kulminacją Černá studnice.
Rzeźba terenu
[edytuj | edytuj kod]Góry Izerskie są niezbyt wysokie, o łagodnych wierzchowinach (na skutek działania warunków atmosferycznych w okresie paleogenu – 70–35 mln lat temu – nastąpiło wietrzenie skał, powodując wyrównanie szczytowych partii gór). Wschodnia część Wysokiego Grzbietu tworzy wąski grzbiet o stromych stokach północnych i południowych. Taki kształt spowodowany jest budową geologiczną tego odcinka – tworzą go bardzo odporne na wietrzenie hornfelsy. Budują one szereg skałek.
W rzeźbie Gór Izerskich dominują wyrównane linie grzbietowe i rozległe śródgórskie spłaszczenia[2]. Erozja rozczłonkowała wyrównaną powierzchnię szczytową na poszczególne pasma o rozciągłości z północnego zachodu na południowy wschód, rozdzielone szerokimi padołami, w które są wcięte potoki[1].
W polskiej części Gór Izerskich są wyróżniane dwa obszary: niższy Grzbiet Kamienicki na północy (Kamienica, 973 m n.p.m.) i wyższy Grzbiet Wysoki na południu (Wysoka Kopa, 1126 m n.p.m.). Rozdzielają je głębokie doliny Małej Kamiennej i Kwisy, płynące równoleżnikowym obniżeniem o tektonicznych założeniach. Wybitnymi kulminacjami są górujący nad Świeradowem-Zdrojem Stóg Izerski (1107 m n.p.m.) i wznoszący się nad Szklarską Porębą Wysoki Kamień (1058 m n.p.m.)[2].
Geologia
[edytuj | edytuj kod]Południowa część Gór Izerskich w Polsce jest zbudowana z granitów wieku karbońskiego, północna – ze starszych skał metamorficznych, przeważnie gnejsów i łupków łyszczykowych[2]. Po stronie czeskiej występują młodotrzeciorzędowe intruzje wulkaniczne[1].
Góry Izerskie należą do jednostki zwanej blokiem karkonosko-izerskim, stanowiąc jego zachodnią część. Północną część tworzy metamorfik izerski, czyli masyw zbudowany ze starych przeobrażonych skał, otaczających łukiem młodsze granity karkonoskie, budujące znaczną część Karkonoszy i czeskich Gór Izerskich. Skały metamorficzne polskiej części gór to gnejsy, granitoidy i łupki łyszczykowe, ponadto leptynity i leukogranity, a także wkładki amfibolitów, powstałe głównie w dolnym paleozoiku w czasie orogenezy kaledońskiej. Wśród gnejsów na uwagę zasługuje gnejs oczkowy, charakterystyczne dla nich jasne oczko zbudowane głównie z kryształów kwarcu i skaleni w ciemnej jednolitej masie skalnej.
Wśród granitoidów wyróżniają się szczególnie tak zwane granity rumburskie lub izerskie, tkwiące w postaci wielkich soczew w gnejsach.
Łupki łyszczykowe występują w kilku odmianach. Jedną z nich są hornfelsy, które występują w Wysokim Grzbiecie pasem o długości 6 km na wschód od Izerskich Garbów. Inne odmiany, to: łupki muskowitowe, muskowitowo-kwarcowe, łupki chlorytowe, łupki muskowitowo-biotytowe, łupki z granatami.
Skały metamorfiku izerskiego pocięte są siecią żył kwarcowych. Jedna z nich eksploatowana była w kopalni Stanisław.
Południową część Gór Izerskich, w tym prawie całą czeską ich część, budują granity karkonoskie wieku górnokarbońskiego.
Po stronie czeskiej, na wschód od wsi Izerki, znajduje się Bukowiec (cz. Bukovec) – wzniesienie o wysokości 1005 m n.p.m., zbudowane z trzeciorzędowego bazaltu.
Surowce mineralne
[edytuj | edytuj kod]
Kamienie szlachetne i ozdobne
[edytuj | edytuj kod]Ze skałami przeobrażonymi związane jest występowanie kamieni półszlachetnych, szlachetnych i cennych surowców mineralnych. Od średniowiecza Góry Izerskie penetrowane były przez różnych poszukiwaczy.
Znanym miejscem występowania kamieni szlachetnych w polskiej części gór była dolina górnej Izery wokół osady Wielka Izera (Hala Izerska), gdzie znajdowano rubiny, szafiry oraz agaty.
Jednak najbardziej znane z eksploatacji było ujście Šafirovego potoku do Jizerki na Malej jizerskej louce. Znajdowano tam: amfibole, apatyty, diopsydy, tytanity, ametysty, awanturyny, chalcedony, chryzoprazy, kryształy górskie, granaty, cyrkony, turmaliny i czarne ilmenity, nazywane izerynami. Zapisy z 1845 r. świadczą, że izeryny były znacznym źródłem dochodu mieszkańców Jizerky i Gross-Iser (Wielka Izera). Kobiety i dzieci wybierały je z potoków i sprzedawały do Berlina i Drezna na wyrób biżuterii żałobnej.
W dolinie Kamienicy oraz w okolicy góry Złotych Jam znajdowano samorodki złota.
Na Rozdrożu Izerskim do dziś można znaleźć okazy kwarcu występującego w żyłach kwarcowych. Największa żyła kwarcu ciągnie się na przestrzeni 10 km pasem o szerokości 10–80 m i była eksploatowana w kopalni Stanisław.
Granaty obficie pojawiają się w łupkach Kamienickiego Grzbietu, a turmaliny w zbudowanych z łupków grzebieniach Wysokiego Grzbietu.
Rudy metali
[edytuj | edytuj kod]Na północnych zboczach Grzbietu Kamienickiego, a na zachód od Krobicy, na północnych zboczach Wysokiego Grzbietu, występują rudy cyny i rudy kobaltu wydobywane z przerwami od XV do XIX wieku. Po raz ostatni rudy cyny próbowano wydobywać w czasie II wojny światowej. Pozostałością po górnictwie kobaltu i cyny są liczne hałdy, ślady szybów i sztolni, zarówno wydobywczych, jak i poszukiwawczych.
Surowce skalne
[edytuj | edytuj kod]Gnejsy w okresie powojennym nie były eksploatowane.
Spośród surowców skalnych największą popularnością cieszą się granity, wykorzystywane jako tłuczeń i materiał budowlany. Z kilku istniejących dawniej kamieniołomów obecnie czynny jest tylko jeden – w Szklarskiej Porębie-Hucie.
W nieczynnych sztolniach na wschodnim zboczu czeskiej Rapickéj hory ponad Novym Městem pod Smrkem zimuje co roku po kilkaset nietoperzy.
Klimat
[edytuj | edytuj kod]
Klimat górski. Hala Izerska jest uważana za polski biegun zimna.
Wody
[edytuj | edytuj kod]Wody powierzchniowe
[edytuj | edytuj kod]Przez Góry Izerskie przebiega dział wodny oddzielający zlewisko morza Bałtyckiego i Północnego. Główną rzeką odwadniającą pasmo jest graniczna Izera (cz. Jizera) wraz z licznymi dopływami (m.in. Kamenice) będąc prawym dopływem Łaby odprowadza wody do Morza Północnego.
Ważniejsze rzeki polskiej części Gór Izerskich to Kamienica, Kamienna i Kwisa – dopływy Bobru, a po stronie czeskiej Smědá (Witka), Jeřice, Řasnice i Lomnice – dopływy Nysy Łużyckiej. Wszystkie one należą do dorzecza Odry.
Skłon południowo-wschodni należy do dorzecza Izery, skłon południowo-zachodni, zachodni i północno-zachodni do dorzecza Nysy Łużyckiej, skłon północny do dorzecza Kwisy, skłon wschodni do dorzecza Bobru[1].
Wzdłuż górnej Izery, płynącej w obrębie obniżenia śródgórskiego, która tu silnie meandruje, wykształciły się największe powierzchniowo w Sudetach torfowiska[2].
Wody mineralne
[edytuj | edytuj kod]W Górach Izerskich wody mineralne występują głównie w strefie uskokowej w rejonie Świeradowa – Czerniawy. Wody te należą do nisko mineralizowanych szczaw wodorowęglanowo-wapniowo-magnezowych z zawartością żelaza, fluoru oraz radonu.
Po raz pierwszy lecznicze działanie wód, naukowo stwierdziła komisja powołana przez Hrabiego Schaffgotscha w 1739 roku, i wkrótce powstały tu pierwsze domy zdrojowe.
Ochrona przyrody
[edytuj | edytuj kod]Roślinność potencjalną mezoregionu tworzą kwaśne buczyny górskie z jodłą i sudeckie świerczyny górnoreglowe. Historycznie, roślinność leśną tworzyły mieszane lasy regla dolnego, do wysokości około 1000 m n.p.m., i bory świerkowe regla górnego powyżej. W Górach Izerskich zaznacza się jednak dominacja monokultur świerkowych w obu piętrach wysokościowych, będąca dziedzictwem długotrwałej gospodarki leśnej. W latach 70. i 80. XX w. Góry Izerskie zostały objęte katastrofalnym zamieraniem lasów, wynikającym ze znacznego przemysłowego zanieczyszczenia powietrza i niedostosowania zbiorowisk leśnych do siedlisk. Obecnie stan sanitarny lasów uległ znaczącej poprawie[2].
Liczne spłaszczenia wierzchowinowe, często o małym odpływie, przy danym klimacie sprzyjają rozwojowi torfowisk wysokogórskich z bogatymi, często unikatowymi roślinami. Obecnie po stronie polskiej istnieją tu dwa rezerwaty przyrodnicze: Torfowiska Doliny Izery i Krokusy w Górzyńcu.
W czeskiej części Gór Izerskich do ochrony przyrody powołano w 1967 roku CHKO Góry Izerskie o powierzchni 368 km² (2000 r.). Istnieją tam również 22 rezerwaty przyrody[3].
4 listopada 2009 roku na terenie Gór Izerskich powołany został Izerski Park Ciemnego Nieba, jako pierwszy projekt tego typu w Polsce i Czechach. Jest to jednocześnie pierwszy transgraniczny park ciemnego nieba na świecie.
19 lutego 2011, na podstawie rozporządzenia Ministra Środowiska[4], na terenie Gór Izerskich wyznaczony został obszar specjalnej ochrony ptaków, będący częścią europejskiej sieci ekologicznej Natura 2000. Obszarowi nadano nazwę „Góry Izerskie” i kod PLB020009. Celem wyznaczenia tego obszaru jest ochrona dziko występującego ptactwa, między innymi cietrzew, sóweczka i włochatka, dla których Góry Izerskie stanowią jeden z najważniejszych w kraju obszarów lęgowych[5]. Powierzchnia obszaru objętego ochroną wynosi 20343,6 ha. Obszar chroniony położony jest na terenie gmin: Mirsk (10 911,3 ha), Piechowice (516,6 ha), Stara Kamienica (4 617,5 ha), Szklarska Poręba (3 859,6 ha) i Świeradów-Zdrój (438,6 ha).
Miejscowości
[edytuj | edytuj kod]
Góry Izerskie są słabo zaludnione. W dolinie Kwisy znajduje się uzdrowisko Świeradów-Zdrój, a w dolinie Kamiennej na pograniczu Karkonoszy ośrodek rekreacyjny Szklarska Poręba. Są połączone drogą, będącą częścią niezrealizowanego do końca projektu tzw. szosy sudeckiej z czasów niemieckich. Przez Szklarską Porębę prowadzi do przejścia granicznego do Czech w Jakuszycach[2]. Po stronie czeskiej u podnóża Gór Izerskich leży duże miasto przemysłowe Liberec oraz słynny z wyrobu sztucznej biżuterii Jablonec nad Nysą[1].
Atrakcje turystyczne
[edytuj | edytuj kod]
Góry Izerskie to także ciekawe tereny dla uprawiania turystyki pieszej, rowerowej, konnej i narciarstwa biegowego (na Polanie Jakuszyckiej odbywa się m.in. Bieg Piastów, a po czeskiej stronie tzw. Jizerská padesátka – bieg na nartach na odcinku 50 km). Na początku stycznia odbywają się również kilkudniowe wyścigi psich zaprzęgów Husqvarna Tour.
Po polskiej stronie znajdują się schroniska:
Bufet:
Nieistniejące:
Po polskiej stronie funkcjonuje również kolej gondolowa „Stóg Izerski” ze Świeradowa-Zdroju.
Odznaki turystyczne
[edytuj | edytuj kod]Istnieje odznaka turystyczna Korona Gór Izerskich. Przyznawana jest za zdobycie wybranych 15 szczytów tego pasma górskiego. Odznaka ustanowiona przez Klub Zdobywców Koron Górskich RP[6].
Nawiązania i odniesienia w kulturze
[edytuj | edytuj kod]Przez Góry Izerskie przechodzili w drodze do rodzinnego Prudnika bohaterowie powieści Lato umarłych snów autorstwa niemieckiego pisarza Harry’ego Thürka[7].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 5 Jerzy Kondracki, Geografia regionalna Polski, Warszawa: PWN, 2002, s. 228, ISBN 83-01-13897-1.
- 1 2 3 4 5 6 Piotr Migoń, Krzysztof Parzóch, Góry Izerskie (332.34), [w:] Andrzej Richling i inni red., Regionalna geografia fizyczna Polski, Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2021, s. 337-338, ISBN 978-83-7986-381-5.
- ↑ Przyroda Sudetów Zachodnich, t. 3, Jelenia Góra 2000, s. 50, ISSN 1508-6135.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 stycznia 2011 r. w sprawie obszarów specjalnej ochrony ptaków (Dz.U.2011.25.133 z dnia 2011.02.04 ze zm.) Dz. U. z 2011 r. Nr 25, poz. 133 (ISAP).
- ↑ Obszar Natura 2000: Góry Izerskie, [w:] Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody [online], Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska [dostęp 2021-08-31].
- ↑ Koronygor.pl [online], koronygor.pl [dostęp 2019-07-17].
- ↑ Harry Thürk, Lato umarłych snów, Marcin Domino (tłum.), Gliwice, Opole: Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, s. 9, ISBN 978-83-63995-80-5.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Góry Izerskie. Skala 1:25 000. Wyd. 4. Wrocław: Studio PLAN, 2015.
- Natalia Figiel et al: Sudety. Gliwice: Helion, 2014. ISBN 978-83-246-8594-3.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Góry Izerskie – opis pasma. naszesudety.pl. [dostęp 2016-04-26].
- Góry Izerskie. goryizerskie.pl. [dostęp 2016-04-26].
- Informační server o Jizerských horách. jizerskehory.cz. [dostęp 2016-04-26]. (cz.).
- Izerskie góry, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 335.
- Obszar Natura 2000: Góry Izerskie, [w:] Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody [online], Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska [dostęp 2021-08-31].
- Archiwalne widoki i publikacja o górach w bibliotece Polona
- Najnowsza historia Gór Izerskich