Górzyn (województwo dolnośląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Górzyn
wieś
Ilustracja
Panorama Górzyna widoczna z wieży obserwacyjnej w lesie
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat lubiński
Gmina Rudna
Wysokość 108 m n.p.m.
Liczba ludności (III 2011) 388[1]
Strefa numeracyjna 76
Kod pocztowy 59-305
Tablice rejestracyjne DLU
SIMC 0367226
Położenie na mapie gminy Rudna
Mapa lokalizacyjna gminy Rudna
Górzyn
Górzyn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Górzyn
Górzyn
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Górzyn
Górzyn
Położenie na mapie powiatu lubińskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu lubińskiego
Górzyn
Górzyn
Ziemia51°30′08″N 16°23′47″E/51,502222 16,396389
Widok na centrum Górzyna

Górzyn (łac. Gauconi, niem. Guhren, historycznie również: Górzyc 1326; Gorin 1306, 1330, 1338; Goren 1465; Geren 1511; Guren 1520, 1543, 1638, Göhren[2]) – wieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie lubińskim, w gminie Rudna w obrębie północno-zachodniej części Obniżenia Ścinawskiego oraz na wschodnim skraju Wzgórz Dalkowskich.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z roku 1267. Lecz sama osada istniała z całą pewnością dużo wcześniej. Wskazują na to lokalizowane na terenie wsi według źródeł niemieckich[jakich?] kurhany z początków naszej ery (ich położenie jest niepotwierdzone) oraz słowiańska osada znajdująca się obecnie poza wsią, a prawdopodobnie utworzona i zamieszkiwana przez plemię Dziadoszan. W roku 1945 przez jakiś czas przez wieś przebiegał front oraz toczyły się tu zacięte walki. Do dzisiaj można znaleźć ślady tych walk np. w postaci resztek uzbrojenia oraz niewypałów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa legnickiego.

Stan obecny[edytuj | edytuj kod]

Górzyn posiada dobrze rozwiniętą komunikację i połączenia drogowe z wszystkimi okolicznymi wioskami (Naroczyce, Olszany, Ciechłowice, Miłogoszcz) dzięki nowo wybudowanym drogom do Miłogoszczy i Ciechłowic oraz istniejącej trasie z Chobieni w kierunku Dziesławia. Ponadto w Górzynie istnieje silnie rozwinięta sieć dróg polnych z których większość jest wciąż użytkowanych, a niektóre mają znaczenie lokalne (np. droga Górzyn-Kliszów). W Górzynie znajduje się Ochotnicza Straż Pożarna.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Wykres liczby ludności wsi Górzyn na przestrzeni ostatnich trzech wieków.

Liczba mieszkańców Górzyna jest dość stała i można zauważyć, że od ponad 90 lat oscyluje w przedziale od 380 do 430 osób. Oprócz zgonów i urodzeń, determinowane jest to również częściowo dostępnością budynków mieszkalnych.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[3]:

  • kościół pw. Świętego Michała Archanioła, XIX w.; wzniesiony w centralnym punkcie wioski kościół powstał około XV wieku, prawdopodobnie na miejscu wcześniejszej świątyni pogańskiej. Na początku gotycki później rozbudowywany. W 1945 r. spalony w trakcie działań wojennych lub celowo podpalony przez żołnierzy Armii Czerwonej. W indeksie zabytków pozostaje jako trwała ruina chociaż jego stan wciąż pozostaje dość dobry. Parafia w Górzynie początkowo obejmowała inne okoliczne wioski. Potem kościół należał do parafii Chobienia (do 1945 r.), a obecnie znajduje się w parafii Olszany
  • pałac, wybudowany po 1880 r.; został wzniesiony jako budowla obronna na początku w formie jednokondygnacyjnego budynku na planie prostokąta. Później kilkukrotnie rozbudowywany (m.in. poprzez zabudowanie dziedzińca oraz dodanie dwóch pięter) nabrał ostatecznych kształtów pod koniec XIX wieku. Po wojnie i aż do dziś pełni funkcje mieszkalne. W latach 50. i 60. XX wieku znajdowała się tam także kawiarnia. Później utworzono przedszkole, które istniało tam do końca lat 90. XX wieku, a następnie zostało przeniesione do budynku Szkoły Podstawowej w Górzynie (zlikwidowane razem ze Szkołą Podstawową). Obecnie po kilku zmianach właścicieli wciąż czeka na renowację i przywrócenie dawnej świetności. Przed pałacem był zlokalizowany prostokątny staw o funkcjach ozdobnych obecnie nieużywany. W sąsiedztwie pałacu umiejscowiony jest park dworski z cennym i zabytkowym drzewostanem składającym się głównie z kasztanowców (Aesculus hippocastanum). Do pałacu należały także budynki gospodarcze, które w okresie PRL wraz z pałacem przekazane zostały pod zarząd PGR-u i były wykorzystywane do celów gospodarczych oraz mieszkalnych. Te funkcje pełnią w dużej mierze do dziś.

inne zabytki:

  • na terenie wsi znajduje się kilkanaście zabytkowych obiektów, a wiele budynków zostało zbudowanych przed 1900 rokiem. Ponadto do interesujących obiektów można zaliczyć budynek kuźni (obecnie na terenie posiadłości nr 37) dobrze zachowanej zbudowanej na planie kwadratu z cegły i kamieni oraz budynek straży pożarnej powstały z rozbudowania dawnej kuźni
  • szkoła; w miejscowości istniała szkoła podstawowa. Sam budynek szkoły jest bardzo charakterystyczny: zbudowany w stylu dolnośląskim z muru pruskiego (z dużym udziałem cegły). Późniejsza dobudówka również imituje ten styl budowli. W szkole znajdują się m.in. stare rzeźbione drzwi. Po wojnie istniały w Górzynie dwie szkoły tzw. "duża szkoła" (obecny budynek szkoły) z klasami od 4 do 8 oraz druga szkoła tzw. "mała szkoła" w której znajdowały się klasy od 1 do 3. Potem ze szkoły utworzono filię Szkoły Podstawowej w Chobieni i tam przeniesiono dwie ostatnie klasy. W roku 1995 zlikwidowano "małą szkołę" i przeniesiono do "dużej szkoły", która została rozbudowana uzyskując obecne kształty. Po reformie edukacji w roku 1999 Szkoła Podstawowa w Górzynie z 6 klasami stała się samodzielną jednostką. Mimo to po kilku latach, w 2005 r., pomimo protestach mieszkańców szkoła została zlikwidowana. Obecnie budynek jest nieużywany, a dzieci z Górzyna i okolic muszą dojeżdżać do Szkoły i Gimnazjum w Chobieni.

Dodatkowe informacje[edytuj | edytuj kod]

  • W Górzynie przy głównej drodze znajduje się stary kamienny krzyż monolitowy, być może późnośredniowieczny. Odnaleziony został w 2005 r.[4] Pojawiająca się często w jego opisie hipoteza, że jest to tzw. krzyż pokutny opiera się wyłącznie na nieuprawnionym założeniu, że wszystkie stare kamienne monolitowe krzyże, są krzyżami pokutnymi (pojednania)[5], chociaż w rzeczywistości powód fundacji takiego krzyża może być różnoraki, tak jak każdego innego krzyża,
  • Na terenie wsi znajduje się poniemiecki cmentarz ewangelicki. Obecnie już nieużywany, a w dużej mierze zdewastowany i zarośnięty. Zachowało się na nim kilkanaście nagrobków i krzyży, mur ogrodzenia wraz z bramą wjazdową, budynek z cegły (prawdopodobnie używany w czasie pogrzebów). Całość cmentarza porasta bluszcz oraz znajduje się na nim kilka drzew.
  • W 1. połowie XIX wieku na terenie Górzyna i Miłogoszczy znajdowały się uprawy winorośli, a także browar i gorzelnia.
  • Przed wojną przy drodze w kierunku Naroczyc znajdowały się 3 wiatraki.
  • Niedaleko wsi w kierunku południowo-wschodnim w czasie II wojny światowej znajdowało się lotnisko wojskowe. Do dzisiaj zachowały się jego pozostałości.
  • W Górzynie działał zespół piłkarski LZS Burza Górzyn, który obecnie jest zawieszony.

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

  • 1267 – Biskup Poznański przekazuje część swoich gruntów w tym miejscowość Gauconi (Górzyn) na rzecz biskupa Wrocławskiego. Pierwsza wzmianka pisana.
  • 1300 – Za panowania Henryka III Głogowskiego Górzyn jest w posiadaniu rycerzy Gorin (niem. von Gorin). Byli znanymi i wiernymi wasalami księcia głogowskiego oraz ścinawskiego, gdyż często figurują w dokumentach jako świadkowie.
  • 1305 – Z księgi dochodów klasztoru w Głogowie: "Górzyn (Guhren), wieś zapłaciła dodatkowo 7 marek w czterech ratach."
  • 1306 – Wzmianka o Jesko z Górzyna (Jesco von Gorin)
  • 1322 – Wzmianka o Piotrze z Górzyna (znanym jako Peter von Gorin, Peter de Gorin lub Peter Goray)
  • 1325 – Wieś lokowana jest na prawie niemieckim, Do tego czasu dobra we wsi podlegały prawu polskiemu z których płacono dziesięcinę polową.
  • 1330 – Wymieniany jako kapitan oraz sędzia Głogowa jest Henryk z Górzyna (Heinrich von Guhren).
  • 1331-1338: Henryk z Górzyna wymieniany powtórnie jako Heinrich von Guhren, pierwsze pojawienie się niemieckiej nazwy miejscowości.
  • 1339-1341: Wzmiankowani Henryk i Nychus z Gorin (Heinrich i Nychus von Gorin)
  • 1520 – pod koniec XIV wieku linia szlacheckiego rodu górzyńskiego wygasa, stając się częścią rodziny von Stosch. Ich majątek przechodzi w ręce Stefana z rodu Thaderów tytułującego się panem w Górzynie i Siedlcach (Stephan von Thader aus Guhren und Zedlitz)
  • 1523 – Górzyn jako część nowo powstałego Księstwa Wołowskiego przechodzi we władanie Fryderyka II Legnickiego, który w tym samym roku przechodzi na protestantyzm oraz daje swoim podwładnym wolność wyznania. W ten sposób Ścinawa w roku 1525, a następnie Chobienia w roku 1540 wraz z przynależącymi do niech miejscowościami przechodzą na protestantyzm (wyjątkiem są jedynie wsie Przychowa, Buszkowice, Ciechłowice i Olszany które pozostają katolickie)
  • 1554 – zakończenie budowy kościoła w Górzynie
  • 1639 – dobra w Górzynie obejmuje Jan Jerzy z Siedlec (Johann Georg von Seidlitz), dziedzic chobieński (1638-1659)
  • 1653-1654 Kościół w Górzynie jak i inne kościoły protestanckie w Księstwie głogowskim zostaje zamknięty, od tej pory protestanci używają kościoła w Dziesławiu
  • 1654 – Za rządów Jana Jerzego z Siedlec (Johann Georg von Seidlitz), 22 stycznia obydwa kościoły protestanckie w Chobieni jak i kościół w Górzynie zostają zajęte, a ich dobra skonfiskowane.
  • 1676 – Górzyn przynależy do okręgu chobieńskiego w ramach Księstwa głogowskiego
  • 1688 – W Górzynie znajduje się 11 gospodarstw kmiecych oraz 17 zagrodników
  • 1790 – Pałac w Górzynie po raz pierwszy jest wymieniony jako dwór szlachecki
  • 1791 – Pałac w Górzynie oraz przylegający folwark czyli ówczesne "Dominium Guhren" przechodzi w ręce barona Wechmara. Oprócz pałacu w Górzynie znajduje się: rzymskokatolicki kościół filialny, parafia, szkoła, młocarnia, dwa wiatraki. Wieś zamieszkuje 414 osób.
  • 1818 – Górzyn przechodzi do okręgu ścinawskiego
  • 1872 – Utworzenie pruskiego urzędu stanu cywilnego
  • 1896 – Dominium Górzyn przez jakiś czas pozostawało niezamieszkane, ale zostaje odkupione przez barona (freiherr) von Wechmara
  • 1905 – Na terenie Górzyna Obszar dworski obejmuje 522 ha, natomiast własność gminna wynosi 408,7 ha
  • 1928 – Wzniesienie pomnika na cześć pruskich żołnierzy poległych w I wojnie światowej
  • 1932 – 1 października: w wyniku połączenia powiatu ścinawskiego i wołowskiego z Wołowem jako siedzibą władz, Górzyn przechodzi do powiatu wołowskiego.
  • 1934 – Dobra pałacowe przechodzą z rąk barona von Wechmara na rzecz niemieckiego banku przesiedleńczego w Berlinie
  • 1936 – Zostaje zbudowane 16 nowych domów w tym cała obecna "Kolonia" oraz budynek nowej szkoły. Zostaje również przeprowadzony gruntowny remont kościoła
  • 1938 – W starej szkole zostaje otwarte przedszkole
  • 1945
    • 25-26 stycznia: większość ówczesnych mieszkańców ucieka na zachód
    • 28 stycznia: Górzyn zostaje zdobyty przez Armię Czerwoną, w trakcie działań wojennych zostaje spalony kościół oraz część budynków
    • maj: część rodzin niemieckich wraca, jednocześnie przybywają pierwsze polskie rodziny ze wschodu. Górzyn wraz z resztą Dolnego Śląska staje się znów częścią Polski.
  • 1946
  • 1998 – Górzyn wchodzi w skład powiatu lubińskiego
  • 1999 – w związku z reformą oświaty sześcioklasowa Szkoła w Górzynie będąca do tej pory filią Szkoły Podstawowej w Chobieni staje się samodzielną placówką jako Szkoła Podstawowa w Górzynie
  • 2004 – likwidacja Szkoły Podstawowej w Górzynie oraz przedszkola
  • 2006 – budowa drogi asfaltowej do Miłogoszczy
  • 2007 – budowy drogi asfaltowej do Ciechłowic

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Historia Górzyna wraz ze zdjęciami [1]
  • Historia Górzyna na stronie internetowej gminy [2]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Tokarczuk (red.), Rudna – ilustrowana monografia gminy. Stowarzyszenie Animatorów Kultury i Edukacji & Agencja Artystyczna "Codex", Stanisław Tokarczuk (ŁWSH), 328 stron, Lubin 2010.
  • Eberhard Stark, Guhren – ein Dorf im Altkreis Steinau (Oder)., Selbstverlag des Steinauer Heimatboten, 248 stron, Düsseldorf 1998.
  • Strona internetowa gminy Rudna

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku (31 marca 2011)
  2. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)
  3. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 109. [dostęp 13.9.2012].
  4. Nowy krzyż w Górzynie koło Ścinawy. Zabytki Jurysdykcji Karnej na Śląsku. [dostęp 2017-04-09].
  5. Arkadiusz Dobrzyniecki. Krzyże i kapliczki pokutne ziemi złotoryjskiej - historia pewnego mitu. „Pomniki Dawnego Prawa”. 11-12 (wrzesień-grudzień 2010), s. 32-37, 2010.