Gęś tybetańska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gęś tybetańska
Anser indicus[1]
(Latham, 1790)
Gęś tybetańska
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd blaszkodziobe
Rodzina kaczkowate
Rodzaj Anser
Gatunek gęś tybetańska
Synonimy
  • Anas indica Latham, 1790[2]
  • Eulabeia indica (Latham, 1790)[2]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Gęś tybetańska, gęś indyjska[4] (Anser indicus) – gatunek dużego ptaka (wielkości gęsi zbożowej) z rodziny kaczkowatych (Anatidae). Gatunek wędrowny, gniazduje w centralnej Azji, zimuje zaś głównie na Wyżynie Tybetańskiej i w Indiach. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy gatunek opisał John Latham w 1790, nadając mu nazwę Anas indica. Holotyp pochodził z Indii lub Tybetu[5]. Obecnie (2017) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza gatunek w rodzaju Anser. Uznaje go za monotypowy[6]. Niektórzy autorzy umieszczali gęś tybetańską w monotypowym rodzaju Eulabeia. Odnotowywano mieszańce z berniklą białolicą (Branta leucopsis), gęgawą (A. anser) i gęsią łabędzionosą (A. cygnoides) w naturze (prawdopodobnie jednak były to zbiegłe z niewoli ptaki) oraz z kazarką obrożną (Tadorna tadornoides) w niewoli[7].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała wynosi 68[8]–82 cm[9]; masa ciała 2000–3000 g, rozpiętość skrzydeł 140–160 cm[7]. W niektórych wymiarach ciała zauważono zmienność nie tylko osobniczą, ale też zależną od regionu[10]. Głowa biała, z tyłu głowy u dorosłych osobników znajdują się dwa czarne pasy (młodociane nie mają takowych). Przód szyi, brzuch, plecy i pokrywy skrzydłowe szare, kontrastujące z czarnymi lotkami. Dziób żółty z czarnym paznokciem. Nogi żółte[9].

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Gęsi tybetańskie występują w centralnej Azji na wysoko położonych obszarach, głównie Mongolii i Chin. Zimują na obszarze od Pakistanu do Mjanmy[7]. Zasięg zmieniał się na przestrzeni historii. Niegdyś zamieszkiwały większy obszar, na zachodzie ograniczony Hindukuszem i Tien-szan, na wschodzie Wielkim Chinganem, na północy Bajkałem, a Himalajami na południu. W części zasięgu została wytępiona i współcześnie jej zasięg rozciąga się od rosyjskiej części Ałtaju oraz pogranicza Mongolii i Tuwy po Ladakh (północ—południe) oraz od północy Chin (Mandżuria) po Pamir i Tien-szan (wschód–zachód)[9]. Obszary gniazdowania są rozmieszczone nieregularnie, ciągnąc się przez blisko 3500 km (dane z 2005 roku). 25% światowej populacji zimuje na Wyżynie Tybetańskiej, zaś 25-50% w Indiach[10]. Ptaki zbiegłe z niewoli bywają spotykane poza swoim naturalnym zasięgiem. Gdzieniegdzie uciekinierzy lub osobniki celowo wypuszczone tworzą populacje lęgowe[9].

Fizjologia[edytuj | edytuj kod]

Gęsi tybetańskie są jednymi z najwyżej latających ptaków. W związku z tym wypracowały szereg przystosowań anatomicznych i fizjologicznych. Ich mięśnie szkieletowe i serce są lepiej zaopatrywane w tlen ze względu na stosunkowo wyższe zagęszczenie naczyń włosowatych. Hemoglobina zaopatruje tkanki w tlen lepiej, niż u większości ptaków, ze względu na mutację punktową wpływającą na jeden z jej aminokwasów. Płuca są większe (o około ¼[9]), niż u innych gęsi. W razie zajścia hipoksji mogą się hiperwentylować, oddychając blisko 7 razy szybciej, niż w stanie spoczynku w normalnych warunkach[11]. Podczas lotu średnie tętno badanych gęsi tybetańskich wyniosło 328 ± 64 na min; na obszarach powyżej 4800 m n.p.m. (gdzie spędzały 2,3% czasu przelotu) osiągało ponad 455 uderzeń na minutę. Średnia temperatura ciała wynosiła wówczas 40,2 °C ± 1,2 °C i była raczej niezwiązana z wysokością. W przypadku tętna zaobserwowano znaczącą korelację z ilością uderzeń skrzydeł na minutę[12].

Ekologia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Gęsi tybetańskie zamieszkują wyżynne i górskie wody stojące. Podczas okresu lęgowego preferują jeziora o urwistych brzegach, z licznymi skalnymi wysepkami oraz występami skalnymi[9]. Zamieszkują głównie tereny położone na 4000–5300 m n.p.m. Głównie roślinożerne, zjadają trawy, korzonki, łodygi i części zielone różnych roślin, w zimie również ziarno, bulwy i inne warzywa[7].

Klucz gęsi tybetańskich

Podczas swoich wędrówek gęsi tybetańskie napotykają Himalaje – dla większości migrujących ptaków barierę nie do przebycia. Fakt wędrówki przez Himalaje potwierdziły badania z użyciem nadajników telesatelitarnych. Obserwowano te gęsi przelatujące nad Mount Everestem[10]. Jako jedyne ptaki wędrujące przez te góry nie szybują (jak czynią to wędrujące żurawie stepowe, Grus virgo), a cały czas lecą aktywnie[9], nawet w przypadku gwałtownego spadku wysokości w indyjskiej części Himalajów[12]. Osiągają prędkość do 80 km/h. Lecą, nabierając wysokości stopniowo, zależnie od ukształtowania terenu[9]. Większość szlaków przebiega przez obszary umieszczone powyżej 5000 m n.p.m.[11] Wędrując, zatrzymują się na odpoczynek. Podczas jednego z badań ptaki zatrzymywały się 3 lub 4 razy, wędrując na odległość 1270–1470 km[13].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Okres lęgowy zaczyna się w maju lub czerwcu; w Ladakh okres składania jaj przypada głównie na drugi tydzień maja, zaś w Tien-szan na początek lub środek maja[7]. Gęsi tybetańskie są monogamiczne, łączą się w pary na całe życie. Gniazda umieszczone są przeważnie na skałach lub na urwistym brzegu, ale notowano również wykorzystywanie starych gniazd szponiastychsępów kasztanowatych (Aegypius monachus) i myszołowów mongolskich (Buteo hemilasius). Zniesienie liczy od 2 do 8 jaj, ale przeważnie jest to 4–6. Inkubacja trwa 27–30 dni. Młode po wykluciu i obeschnięciu podążają za rodzicami do wody i przeważnie nie wracają już do gniazda. Młode gęsi tybetańskie osiągają zdolność lotu po blisko 50 dniach życia. Wcześniej nierzadko dołączają do stad tworzonych przez dorosłe z młodymi, co pozwala im skuteczniej chronić się przed drapieżnikami. Na młode gęsi polują między innymi orły przednie (Aquila chrysaetos), bieliki zwyczajne (Haliaeetus albicilla) i wschodnie (H. leucoryphus) oraz lisy: rudy (Vulpes vulpes), stepowy (V. corsac) oraz tybetański (V. ferrilata). Niekiedy gęsi tybetańskie lęgną się nieopodal gniazd myszołowów tybetańskich, które gwarantują im ochronę przed ssakami drapieżnymi[9].

Status[edytuj | edytuj kod]

IUCN uznaje gęś tybetańską za gatunek najmniejszej troski (LC, Lest Concern) nieprzerwanie od 1994 (wcześniej, w 1988 otrzymała rangę NT). BirdLife International ocenia trend populacji jako spadkowy[14]. Zmiany w środowisku Chin, np. wpływ globalnego ocieplenia na lodowce, mogą wpływać na trasy i okres migracji tych gęsi[10]. Niegdyś ostoją dla tych ptaków był Tybet, ze względu na rozpowszechniony w regionie buddyzm tybetański i podejście jego wyznawców do zwierząt. Znane jest stanowisko lęgowe w stolicy Tybetańskiego Regionu Autonomicznego – Lhasie, gdzie gęsi tybetańskie wykazywały się podobnym zachowaniem, co ptaki udomowione. Ekspansja chińska w regionie przyniosła szkody populacjom gęsi ze względu na zmianę obyczajów. Podobnie i w Mongolii niekiedy strzela się do zwierząt chronionych w celu uzyskania korzyści materialnych. Oprócz odstrzału zagrożeniem dla tych ptaków jest wybieranie młodych z gniazda oraz niepokojenie ich poprzez pływanie na jeziorach łodziami w okresie wiosenno-letnim oraz niewystarczające pilnowanie psów pasterskich, które łapią młode, nielotne jeszcze ptaki. Gęś tybetańska bywa trzymana w ogrodach zoologicznych i prywatnych hodowlach ze względu na atrakcyjne ubarwienie, wytrzymałość na warunki klimatyczne oraz niewielkie wymagania pokarmowe[9].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Anser indicus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Carboneras 1992 ↓, s. 582.
  3. Anser indicus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  4. Gęś indyjska. W: Encyklopedia Wiem [on-line]. onet.pl. [dostęp 29 stycznia 2018].
  5. John Latham: Index ornithologicus. T. 2. 1790, s. 839.
  6. Frank Gill & David Donsker: Screamers, ducks, geese, swans. IOC World Bird List (v8.1), 25 stycznia 2018. [dostęp 28 stycznia 2018].
  7. a b c d e Carboneras, C. & Kirwan, G.M.: Bar-headed Goose (Anser indicus). del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive, 2018. [dostęp 28 stycznia 2018].
  8. Lars Svensson: Przewodnik Collinsa. Ptaki. Wyd. II. warszawa: MULTICO, 2017, s. 22. ISBN 978-83-7763-406-6.
  9. a b c d e f g h i j Marek Stajszczyk. „Tybetanka” – gęś żyjąca ekstremalnie. „Ptaki Polski”. 47, s. 34–37, 2017. ISSN 1896-1756. 
  10. a b c d Takekawa et al.. Geographic variation in Bar-headed Geese Anser indicus: connectivity of wintering areas and breeding grounds across a broad front. „Wildfowl”. 59, s. 100–123, 2009. 
  11. a b Hawkes et al.. The trans-Himalayan flights of bar-headed geese (Anser indicus). „PNAS”. 108 (23), s. 9516-9519, 2011. 
  12. a b Bishop et al.. The roller coaster flight strategy of bar-headed geese conserves energy during Himalayan migrations. „Science”. 347 (6219), 2015. 
  13. Zhang Guo-Gang, Liu Dong-Ping, Hou Yun-Qiu, Jiang Hong-Xing, Dai Ming, Qian Fa-Wen, Lu Jun, Xing Zhi & Li Feng-Shan. Migration Routes and Stop-over Sites Determined with Satellite Tracking of Bar-headed Geese Anser indicus Breeding at Qinghai Lake, China. „Waterbirds: The International Journal of Waterbird Biology”. 34, s. 112-116, 2011. 
  14. Bar-headed Goose Anser indicus. BirdLife International. [dostęp 29 stycznia 2018].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]