Główny Zarząd Wywiadowczy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Przekierowanie Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „GRU”. Zobacz też: GRU (ujednoznacznienie).
Główny Zarząd Wywiadowczy
Dawne logo GRU
Dawne logo GRU
Szef gen. płk Igor Siergun
Adres ulica Grizodubowoj, Moskwa, Rosja
Położenie na mapie Rosji
Mapa lokalizacyjna Rosji
Główny Zarząd Wywiadowczy
Główny Zarząd Wywiadowczy
Ziemia 55°46′56,64″N 37°31′28,40″E/55,782400 37,524556
Oznaka GRU
Logo GRU z dewizą (Величие Родины – в Ваших славных делах)
Siedziba główna GRU
Logo Specnazu GRU
Żołnierze Specnazu GRU

Główny Zarząd Wywiadowczy (ros. Главное Разведывательное Управление, Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije, w skrócie GRU) – instytucja wywiadu wojskowego kolejno Rosji Radzieckiej, ZSRR, a następnie od 1991 - Federacji Rosyjskiej.

GRU GSz WS RF dysponuje żołnierzami wywiadu wojskowego, w tym nielegalnych i dyplomatów, rozpoznania, oraz do 25 tys. żołnierzy różnych jednostek, w tym ok. 10-12 tys. komandosów tzw. Specnazu GRU. Attaché wojskowi w poszczególnych placówkach dyplomatycznych FR są często oficerami GRU.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Registrupr i Razwiedupr[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Funkcjonariusze Razwiedupra.

Wywiad wojskowy Rosji Radzieckiej, ZSRR, a następnie Federacji Rosyjskiej został utworzony 21 października 1918 przez Włodzimierza Lenina na wniosek Lwa Trockiego, choć obecną nazwę przyjął oficjalnie w 1942.

1 listopada 1918 Rewolucyjna Rada Wojenna wydała tajny rozkaz o utworzeniu Sztabu Polowego. Składał się on z sześciu zarządów. Jednym z nich był Zarząd Rejestracyjny (Registrupr) - pierwszy centralny organ wojskowego wywiadu bolszewików. Dekret został ujawniony 5 listopada i dlatego ten właśnie dzień do dziś jest świętowany jako Dzień Wojskowego Wywiadu.

4 kwietnia 1921 Registrupr został przekształcony w Razwiedupr, czyli Zarząd Wywiadowczy Sztabu Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej. Potem przez kilka lat próbowano połączyć wywiad wojskowy z cywilnym (Wydział Zagraniczny GPU), ale ostatecznie nic z tego nie wyszło. W 1926 podczas numeracji zarządów sztabu armii, wywiad dostał nr IV.

W czasie tzw. wielkiej czystki zgładzono wielu żołnierzy RU RKKA, tj. m.in. Artura Artuzowa i Artura Staszewskiego.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W lutym 1942 wywiadowi nadano status Zarządu Głównego Wywiadu (GRU) wraz z czasowym podporządkowaniem mu służby kontrwywiadu, który podlegać miał bezpośrednio komisarzowi obrony, czyli Stalinowi.

Jednym z pierwszych dużych sukcesów wywiadu wojskowego było ustalenie, że Japonia obróci ostrze swej ekspansji ku Pacyfikowi, a nie Syberii i Chinom. Wiedząc, że Tokio uderzy na USA, a nie ZSRR, Józef Stalin mógł ściągnąć z Dalekiego Wschodu syberyjskie dywizje, które odegrały kluczową rolę w bitwie pod Stalingradem.

W tym czasie obok Zarządu Wywiadowczego Sztabu Generalnego Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej działał też Główny Zarząd Wywiadowczy, bezpośrednio podległy ludowemu komisarzowi obrony. W czerwcu 1945 obie te struktury połączono w Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej.

We wrześniu 1942 dokonano podziału kompetencji pomiędzy GRU a nowo utworzoną służbę kontrwywiadu wojskowego Sztabu Generalnego Smiersz. Do zadań pierwszego należał wywiad strategiczny, który rozumiano jako wszelką działalność zagraniczną i na zapleczu frontu na terenach okupowanych przez Niemców, łącznie jednak z werbunkiem agentury. Zarząd Wywiadu Sztabu Generalnego miał o wiele skromniejsze możliwości, koordynując aktywność oddziałów rozpoznawczych i wywiadowczych, działających na szczeblu frontów armii.

Kolejną reformę przeprowadzono w kwietniu 1943. Zarządowi Wywiadu podporządkowano cały wywiad taktyczny, łącznie z dywersją i partyzantką. GRU zajmowało się odtąd wyłącznie wywiadem zagranicznym.

Okres "zimnej wojny"[edytuj | edytuj kod]

Agenci GRU zbierają informacje nie tylko o broni, wojsku i przemyśle zbrojeniowym, ale już od czasów ZSRR specjalnością GRU jest zdobywanie za granicą informacji dotyczących technologii, także tych niezwiązanych bezpośrednio z kwestiami militarnymi. Od lat 60. wojskowy wywiad rosyjski słynie z dużo lepszych możliwości technicznych niż wywiad cywilny Rosji/ZSRR. W kręgu zainteresowań GRU są kwestie informatyczne, elektroniczne itp. Oficerowie "wojskówki" działają więc nie tylko w kręgach wojskowych innych krajów, ale werbują cywilów i to niekoniecznie związanych z obronnością. W 1984 ukazała się książka autorstwa Wiktora Suworowa, w której autor opisał wiele tajemnic radzieckiego wywiadu wojskowego.

Po upadku ZSRR[edytuj | edytuj kod]

W przeciwieństwie do służb cywilnych, wywiad wojskowy uniknął przeformowań związanych z upadkiem ZSRR. W miejsce rozwiązanego cywilnego wywiadu KGB powstały FSB i SWR, a wywiad wojskowy GRU pod niezmienioną nazwą funkcjonuje do dzisiaj. Jedyną większą nowością była zmiana adresu siedziby, znanej jako Akwarium. W 2006 GRU przeniosło się do nowoczesnego i ogromnego kompleksu o powierzchni ponad 70 tys. m kw.

Lata 1991-2007[edytuj | edytuj kod]

W nocy z 3 na 4 października 1999 w rejonie nadterecznym Czeczenii przy wykonywaniu obowiązków zaginęli 3 oficerowie GRU: kierownik grupy płk Zuriko Iwanow, mjr Wiktor Parchomow i starszy lejtnant Gałkin, atakże tajny współpracownik GRU, Czeczeniec Wasami Abdulajew. 19 października w Groznym kierownik centrum prasowego Sił Zbrojonych Czeczenii Wacha Ibrahimow w imieniu dowództwa wojskowego Republiki Czeczeńskiej - Iczkeria ujawnił dziennikarzom, że oficerowie GRU "z własnej woli poddali się stronie czeczeńskiej" i wyrazili życzenie podjęcia współpracy z władzami Czeczenii. Pod koniec grudnia 1999 GRU oficjalnie uznało fakt śmierci Zuriko Iwanowa: jego pozbawione głowy zwłoki przekazano służbom federalnym, a 24 marca 2000 rzecznik prasowy (kierownik Centrum Łączności ze Społeczeństwem) FSB gen. Aleksandr Zdanowicz poinformował, że według znajdującej się w FSB informacji pojmani oficerowie GRU zostali straceni przez separatystów czeczeńskich[1].

We wrześniu 2000 kontrwywiad Japonii zatrzymał w Tokio japońskiego kapitana podczas kolacji z rosyjskim attaché wojskowym. Oficer japoński okazał się szpiegiem GRU. W marcu 2001 z Bułgarii wydalono 3 oficerów GRU działających pod przykrywką dyplomatów: attaché wojskowego, jego zastępcę oraz doradcę ambasady. Aresztowano współpracujących z nimi Bułgarów: byłego szefa działu analiz wojskowego wywiadu Bułgarii oraz dyrektora tajnej służby archiwalnej Ministerstwa obrony[2].

13 lutego 2004 w stolicy Kataru - Dosze, eksplodowała bomba podłożona w samochodzie byłego prezydenta Czeczenii Zelimchana Jandarbijewa. Emigrant polityczny zmarł w szpitalu, jego ciężko ranny syn przeżył. Na miejscu zginęli dwaj ochroniarze. Wykonawcom tej operacji - agentom GRU nie udało się natychmiast opuścić Kataru i po 5 dniach zostali zatrzymani. Okazało się, że to dyplomaci z ambasady Rosji w Katarze (m.in. Anatolij Bałaszow, znany też jako Jabłoczkow i Wasilij Bogaczow). Po blisko roku zakulisowych negocjacji żołnierze GRU zostali w końcu wydani Moskwie[2].

W 2004 po tym jak władzę w Tbilisi przejęła prozachodnia ekipa Micheila Saakaszwilego, kraj ten rozpoczął walkę z tzw. “razwiedczikami”, czyli zdrajcami pracującymi dla GRU a radykalna reforma gruzińskich służb specjalnych szybko przyniosła efekty[2].

Pod koniec 2004 niemiecki kontrwywiad zatrzymał konsula Rosji w Hamburgu w chwili odbioru tajnych materiałów od oficera Bundeswehr. Rosjanina interesowało uzbrojenie niemieckiego wojska, ale jego współpracownik okazał się podwójnym agentem. Już po nawiązaniu współpracy z GRU, zgłosił się do kontrwywiadu MAD, przyznał się do winy i został przewerbowany. Sprawa zakończyła się wydaleniem konsula. Natomiast marcu 2005 Niemcy zatrzymali pracownika rosyjskiego attachatu wojskowego, który miał zwerbować oficera Bundeswehr i też został wyrzucony z Niemiec[2].

W 2006 były pułkownik GRU Siergiej Skripal został skazany na 13 lat pozbawienia wolności za szpiegostwo na rzecz Wielkiej Brytanii.

Jesienią 2006 kontrwywiad rozbił Gruzji rozbił też dużą siatkę GRU: 11 obywateli Gruzji, ale też 4 oficerów wywiadu wojskowego. W spektakularnej akcji 27 września zatrzymano wszystkich w ciągu kilku godzin w różnych punktach kraju. Minister spraw wewnętrznych Gruzji Wano Merabiszwili triumfował: "Mit o potędze wszechmocnego wywiadu Rosji został zniszczony i teraz należy już tylko do historii". Dzień później Rosja odwołała swojego ambasadora w Gruzji i zaczęła ewakuację placówki. 29 września Gruzini oskarżyli czterech Rosjan o szpiegostwo i orzekli 2 miesiące tymczasowego aresztu. Gruzińska policja otoczyła dowództwo rosyjskiej armii w Tbilisi, bo były to czasy, gdy na terytorium Gruzji istniały jeszcze rosyjskie bazy wojskowe. Z Gruzji wydalono 4 oficerów oficerów GRU, którzy zostali przekazani w ręce przedstawicieli OBWE, a następne zawiezieni do czekającego samolotu, który odleciał do Moskwy. Tam jako bohaterów witał ich sam minister obrony Siergiej Iwanow. Prezydent Władimir Putin porównał ich nawet do izraelskich żołnierzy – zakładników Hezbollahu. Rosja odpowiedziała nałożeniem sankcji i blokadą komunikacyjną. Zatrzymani rosyjscy oficerowie nie przyznali się do szpiegostwa, ale ich miejscowi współpracownicy szybko przyznali się do winy i dostali wyroki wieloletniego pozbawienia wolności[2].

Od 2008[edytuj | edytuj kod]

W listopadzie 2008 Naczelnik GRU gen. Aleksandr Szliachturow stwierdził, że głównym obiektem działań jego ludzi pozostaje Gruzja[2].

W lutym 2009 Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego zatrzymała Tadeusza Juchniewicza, tzw. "uśpionego agenta" GRU, którego to w grudniu 2010 Sąd Okręgowy w Warszawie w składzie orzekającym pod przewodnictwem Igora Tulei skazał na karę 3 lat pozbawienia wolności[3]. We wrześniu 2011 Sąd Penitencjarny we Włocławku przyznał Juchniewiczowi prawo do warunkowego, przedterminowego zwolnienia po odbyciu 2/3 kary[4].

W 2010 w Syrii zaginął Z-ca Naczelnika GRU gen. Jurij Iwanow. Wiadomo, że 52-latek wcześniej odpowiadał za organizację wywiadu wojskowego na Kaukazie. To także on miał nadzorować zamachy, które GRU przeprowadzało na czeczeńskich emigrantów (m.in. na Zelimchana Jandarbijewa). Ciało martwego J. Iwanowa odnaleźli później tureccy rybacy[4].

Jesienią 2010 dzięki informacjom podwójnego agenta (operacja "Enwer") kontrwywiad Gruzji doprowadził do aresztowania 13 osób: 9 obywateli Gruzji i 4 obywateli Rosji. Wśród nich był oficer łącznikowy z ramienia GRU Igor Skrylnikow, który został oskarżony z art. 311 kodeksu karnego (praca dla służby specjalnej obcego kraju) i wydany później Rosji. Również jesienią 2010 w Gruzji rozbita została inna siatka GRU, która zorganizowała serię kilkunastu niewielkich zamachów bombowych na terenie całego kraju. Szczegóły działalności sabotażystów i ich rozpracowania przez gruziński kontrwywiad są znane dzięki ujawnieniu latem 2011 przez "The Washington Times" raportów CIA dla komisji Kongresu USA[2].

W grudniu 2010 odbył się proces sześciu członków siatki GRU w Gruzji, odpowiedzialnej za zamach bombowy 22 września koło ambasady USA w Tbilisi. Zapadły wieloletnie wyroki więzienia. Szef siatki mjr GRU Jewgienij Borysow (który kierował całą operacją z bazy rosyjskiej w Abchazji) i jego zastępca, także oficer GRU Muchran Cchadaja, zostali skazani zaocznie. Borysow na 30 lat pozbawienia wolności[2].

W nocy z 6 na 7 lipca 2011 kontrwywiad Gruzji zatrzymał trzech gruzińskich fotoreporterów pod zarzutem szpiegostwa. Irakli Gedenidze był osobistym fotografem prezydenta Saakaszwilego. Giorgi Abdaładze pracował dla MSZ Gruzji, a Zurab Kurcikidze był fotoreporterem agencji EPA i miał być liderem grupy, która przekazywała oficerom GRU zdjęcia wykonane przez Gedenidzego i Abdaładzego. Po kilku dniach wszyscy trzej wyszli na wolność, bo mieli pójść na współpracę i "ujawnić tożsamość rosyjskich szpiegów pracujących w kraju, jak też nazwiska ich miejscowych współpracowników oraz wskazać organizacje pod przykryciem, działające w imieniu Moskwy[2].

W 2012 w czasie śledztwa ws. głośnej zdrady kanadyjskiego oficera Jeffreya Delisle'a, ponoć zeznawał on przesłuchującym, że GRU bardzo interesowało, co Zachód wie o politycznych powiązaniach rosyjskiej mafii[5][6].

Na początku maja 2014 czeska firma Era wygrała przetarg NATO na dostawę dwóch systemów radarowych. Karel Randák, były szef czeskiego kontrwywiadu BIS cytowany przez „Lidove noviny” mówił wtedy: "GRU jest z pewnością tym zainteresowane, zwłaszcza detalami technicznymi radaru. Chce wiedzieć, gdzie sprzęt zostanie rozmieszczony w NATO, jaki obszar będzie obejmował, i kto nim będzie zarządzał"[6].

W 2014 na warszawskim Mokotowie w mieszkaniu Stanisława Sz. - prawnika o dwóch obywatelstwach (polskim i rosyjskim) ABW znalazła listę dziennikarzy, specjalistów PR i ekspertów, typowanych do werbunku przez GRU na terenie Polski. Priorytetem przy tym miał być dostęp do kręgów parlamentarnych i decydentów dla branży energetycznej, Według Szefa ABW płk. Dariusza Łuczaka "Stanisław Sz. próbował nawiązać kontakt z posłami z komisji do spraw gospodarki oraz podkomisji do spraw energetyki i to zadanie wypełnił"[7].

Jednocześnie pod zarzutem szpiegostwa na rzecz GRU (przestępstwo z art. 130 § 2 kk) ABW i Żandarmeria Wojskowa na wniosek SKW zatrzymały ppłk. Zbigniewa J., starszego specjalistę w oddziale kultury i oświaty Departamentu Wychowania i Promocji Obronności MON, który wynosił dane z postępowań dyscyplinarnych wobec żołnierzy SZ RP.

W marcu 2015 Dmitrij Sapożnikow, urodzony w Petersburgu członek Monarchistycznej Partii Rosji, oficer Specnazu GRU i dowódca sił specjalnych samozwańczej Donieckiej Republiki Ludowej przyznał w wywiadzie dla rosyjskiej sekcji BBC, o obecności SZ Federacji Rosyjskiej na wschodzie Ukrainy[8][9].

Naczelnicy Razwiedupru i GRU[edytuj | edytuj kod]

Szefowie IV Zarządu Sztabu Generalnego RKKA (Razwiedupru) i Głównego Zarządu Wywiadowczego – GRU
Imię (lata życia) Początek służby Koniec służby
1 Siemion Aralow (1880-1969) 1918 1919
2 Siergiej Gusiew (1874- 1933) 1919 1919
3 Jurij Piatakow (1890-1937) 1920 1920
4 Władimir Aussem (1882-po 1936) 1920 1920
5 Jan Lenzman (1881-1939) 1920 1921
6 Arvid Seebot (1894-1934) 1921 1924
7 Jan Berzin (1889-1938) 1924 1935
8 Siemion Uricki (1895-1938) 1935 1937
9 Jan Berzin (1889-1938) 1937 1937
10 Aleksandr Nikonow (1893-1938) 1937 1937
11 Siemion Giendin (1902- 1939) 1937 1938
12 Aleksandr Orłow (1898-1940) 1938 1939
13 Iwan Proskurow (1907-1941) 1939 1940
14 Filip Golikow (1900-1980) 1940 1941
15 Aleksiej Panfiłow (1898-1966) 1941 1942
16 Iwan Iliczow (1905-1983) 1942 1945
17 Fiodor F. Kuzniecow (1904-1979) 1945 1947
18 Nikołaj Trusow (1906- 1985) 1947 1949
19 Matwiej Zacharow (1898-1972) 1949 1952
20 Michaił Szalin (1897-1970) 1952 1956
21 Iwan Sierow (1905-1990) 1958 1963
22 Piotr Iwaszutin (1909-2002) 1963 1987
23 Wladlen Michajłow (1925-2004) 1987 1991
24 Jewgienij Timochin (1938-2006) 1991 1992
25 Fiodor Ładygin (ur. 1937) 1992 1997
26 Walentin Korabielnikow (ur. 1946) 1997 2009
27 Aleksandr Szliachturow (ur. 1947) 2009 2011[10]
28 Igor Siergun (ur. 1957) 2011

Struktura[edytuj | edytuj kod]

  • I Departament - Unia Europejska (z wyjątkiem Wielkiej Brytanii i Polski)
  • II Departament - Ameryka Północna i Południowa, Wielka Brytania, Australia, Nowa Zelandia
  • III Departament - Azja
  • IV Departament - Polska
  • V Departament - zarząd wywiadu operacyjnego (ros. управление оперативной разведки)
  • VI Departament - zarząd rozpoznania elektromagnetycznego (ros. управление радиотехнической разведки),
  • VII Departament - NATO
  • VIII Departament - Sabotaż (Specnaz)
  • IX Departament - zarząd techniki wojskowej (ros. управление военных технологий)
  • X Departament - zarząd gospodarki wojskowej (ros. управление военной экономики)
  • XI Departament - zarząd strategicznych doktryn i uzbrojenia (ros. управление стратегических доктрин и вооружения)
  • XII bis Departament - wojna informacyjna (ros. Информационная война)

Inne:

  • Zarząd Badań Kosmicznych (ros. Управление космической разведки)
  • Zarząd Kadr (ros. Управление кадров)
  • Zarząd Operacyjno-Techniczny (ros. Оперативно-техническое управление)
  • Zarząd Administracyjno-Techniczny (ros. Административно-техническое управление)
  • Zarząd Stosunków Zewnętrznych (ros. Управление внешних отношений)
  • Oddział Archiwalny (ros. Архивный отдел)
  • Służba informacyjna (ros. Информационная служба)

Reorganizacje i podległość[edytuj | edytuj kod]

Radziecki/Rosyjski wywiad wojskowy przechodził ogromne reorganizacje jeżeli chodzi o nazwę oraz podporządkowanie w chierarchi wojskowej, zwłaszcza w okresie II wojny światowej i latach następnych. Mimo iż potocznie nazywano GRU Glawnoje Razwiedywatielnoje Uprawljenie, ów nazwy używano dopiero od lutego 1942 roku
Radziecki wywiad wojskowy od 1941 do 1947 roku wystçpowal jako:

ros. wymowa. skrót. pol. Data funkc.
Главное Разведывательное Управление Генерального штаба Красной Армии
Glawnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije Gienieralnogo sztaba Krasnoj Armii
GRU GSz KA
Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej
II/X 1941
Главное Разведывательное Управление Красной Армии
Glawnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije Krasnoj Armii
GRU KA
Główny Zarząd Wywiadowczy Armii Czerwonej
X 1942 - 6 1945
Главное Разведывательное Управление Генерального штаба Красной Армии
Glawnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije Gienieralnogo sztaba Krasnoj Armii
GRU GSz KA
Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego Armii Czerwonej
VI 1945-1946
Главное Разведывательное Управление Генерального штаба
Glawnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije Gienieralnogo Sztaba
GRU GSz
Główny Zarząd Wywiadowczy Sztabu Generalnego (jako 2 Zarząd GSz)
1946-1947
X
Razwiedywatielno-Diwersionnaja służba Ministierstwa Woorużonnych Sił SSSR
RDS MWS
Wywiadowczo Dywersyjna Służba Ministerstwa Sil Zbrojnych ZSRR
IX 1947-1949

W okresie od IX 1947 do I 1949 GRU wchodził w sklad Komitetu Informacji przy Radzie Ministrów ZSRR, w resorcie obrony funkcjonowala w tym czasie niewielka specjalistyczna W okresie od IX 1947 do I 1949 GRU wchodził w sklad Komitetu Informacji przy Radzie Ministrów ZSRR, w resorcie obrony funkcjonowala w tym czasie niewielka specjalistyczna Slużba Wywiadowczo Dywersyjna Ministerstwa Sil Zbrojnych ZSRR.

Żołnierze Razwiedupru i GRU, którzy przeszli na stronę obcych służb specjalnych[edytuj | edytuj kod]

Znani agenci wywiadu Razwiedupru i GRU[edytuj | edytuj kod]

Filmy i seriale, w których głównym wątkiem było GRU[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Archiwum IPN, IPN 01538/9, Raport CIA: Wywiad radziecki - KGB i GRU, październik 1984.
  • Piotr Kołakowski: NKWD i GRU na ziemiach Polskich 1939-1945 (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu), Dom wydawniczy Bellona Warszawa 2002.
  • Guido Knopp: Elita Szpiegów (Kulisy wywiadu i kontrwywiadu) Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2004.
  • M. Malinowski: Soviet Military Intelligence in NYC 1985-1991, New York Post 2001.
  • Norman Polmar, Thomas B. Allen: Spy Book: The Encyclopedia of Espionage, 1997.
  • Wiktor Suworow: GRU – radziecki wywiad wojskowy, wydawnictwo Adamski i Bieliński, Warszawa 2002, ISBN 83-87454-98-2.
  • Wiktor Suworow: Akwarium, wydawnictwo Adamski i Bieliński, Warszawa 2002, ISBN 83-87454-90-7.
  • Pierre de Villemarest: GRU, Radziecki super wywiad, Wydawnictwo Editions Spotkania, Warszawa 1992, przekład Maria Żukowska,

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]