Organizm zmodyfikowany genetycznie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z GMO)
Skocz do: nawigacja, szukaj

Organizmy modyfikowane genetycznie (GMO, z ang. genetically modified organisms) – organizmy, których genom został zmieniony metodami inżynierii genetycznej w celu uzyskania nowych cech fizjologicznych (lub zmiany istniejących)[1][2]. Pierwsze GMO zostało stworzone w 1973 roku[3], a pierwsze próby polowe miały miejsce w 1986 roku i dotyczyły tytoniu. Pierwsze komercyjne GMO zaczęto sprzedawać w USA w 1994 roku (przerwano jednak 3 lata później) – w pomidorach FlavrSavr zmniejszono aktywność genu odpowiadającego za proces dojrzewania i mięknięcia pomidora.

Rodzaje modyfikacji genetycznych[edytuj]

Modyfikacje, jakim podlegają organizmy, można podzielić na trzy grupy:

  • zmieniona zostaje aktywność genów naturalnie występujących w danym organizmie,
  • do organizmu wprowadzone zostają dodatkowe kopie jego własnych genów,
  • wprowadzany gen pochodzi z organizmu innego gatunku - organizmy transgeniczne (około 8% ludzkiego genomu stanowią sekwencje pochodzące od retrowirusów endogennych, które wkomponowały się w niego w procesie ewolucji[4]).

Modyfikacje genetyczne wprowadzane metodami hodowlanymi są znane od starożytności – w ten sposób za pomocą selektywnego krzyżowania wytworzono heksaploidalną pszenicę zwyczajną oraz szereg mieszańców, takich jak pierwiosnek czy liczne międzygatunkowe krzyżówki wśród zwierząt (np. muł). Stosowano również szczepienie, a także środki chemiczne i promieniotwórcze aby przyspieszyć mutagenezę.

Modyfikacje genetyczne budzące najwięcej kontrowersji to przeważnie wprowadzenie genów pochodzących z innych gatunków, które nadają modyfikowanemu organizmowi pożądaną cechę, niewystępującą u niego naturalnie.

Główne zastosowania modyfikacji:

  • zmodyfikowane mikroorganizmy są używane do produkcji pewnych substancji chemicznych, takich jak np. insulina,
  • modyfikowanie roślin pozwala dodać/wzmocnić cechy zwiększające opłacalność produkcji.

Modyfikacje genetyczne w biologii i medycynie[edytuj]

Organizmy transgeniczne mają szerokie zastosowania w badaniach współczesnej biologii i medycyny molekularnej, między innymi w badaniach nad rakiem, chorobami dziedzicznymi, chorobami zakaźnymi oraz w badaniach nad mechanizmami rozwoju (tzw. modele transgeniczne).

Przykłady organizmów transgenicznych w medycynie:

  • Mysi model białaczki[5].

Modyfikowane organizmy[edytuj]

Bakterie[edytuj]

Genetycznie modyfikowanych bakterii używa się głównie do produkcji pożądanych substancji chemicznych. Pierwszą bakterią GMO została Escherichia coli w 1973[6]. Istnieją również modyfikowane wirusy, jednak ich najczęściej w ogóle nie uznaje się za organizmy żywe.

Grzyby[edytuj]

W jednym z badań dodano kilka genów (jeden z nich pochodził od skorpiona) grzybowi Metarhizium anisopliae infekującemu komary. Dzięki temu szansa, że zarażą się one malarią zmalała kilkukrotnie[7].

Zwierzęta[edytuj]

Tworzenie roślin genetycznie zmodyfikowanych

Modyfikacje zwierząt mają na celu głównie uzyskanie zwierząt o pożądanych cechach w hodowli – szybszemu wzrostowi (świnie czy ryby), zastosowaniu ich w produkcji białek, enzymów i innych substancji wykorzystanych w przemyśle farmaceutycznym (jako bioreaktory), uodpornieniu na choroby[8][9]. Pierwsze zmodyfikowane zwierzę stworzono w 1974 roku (był to mysi embrion)[10].

Modyfikować genetycznie zwierzęta można m.in. w ramach terapii genowej.

Prognozuje się, że w przyszłości będzie można tak zmodyfikować zwierzęta, iż będą rozwijały się w nich tkanki i narządy przystosowane do ksenotransplantacji.

Rośliny[edytuj]

Modyfikacje roślin uprawnych polegają przede wszystkim na wprowadzeniu lub usunięciu z nich określonych genów. Modyfikacje mają przede wszystkim na celu:

Na świecie najczęściej modyfikowanymi roślinami są: kukurydza, pomidory, soja zwyczajna, ziemniaki, bawełna, melony, tytoń. W Europie najczęściej modyfikuje się: kukurydzę, rzepak, buraki cukrowe.

 Osobny artykuł: Zielona rewolucja.

Przykłady organizmów transgenicznych w rolnictwie:

Wpływ[edytuj]

Obecnie wielu naukowców zajmujących się GMO uważa, że nie stanowią one większego zagrożenia niż organizmy niemodyfikowane[11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21]. Stanowisko to popiera przynajmniej 271 organizacji naukowych[22], w tym:

Nie jest to jednak stanowisko uniwersalne. Union of Concerned Scientists (organizacja kilkudziesięciu naukowców, w tym 6 związanych z agrotechniką[49]) krytykuje obecne wykorzystanie GMO w rolnictwie. European Network of Scientists for Social and Environmental Responsibility przekonuje o konieczności dalszego prowadzenia badań nad wpływem GMO, a Institute of Science in Society uważa je za chorobotwórcze. Sceptyczne wobec GMO są również organizacje ekologiczne. Food and Water Watch i Worldwatch stwierdzają, że zmodyfikowane rośliny są nieopłacalne dla rolników i szkodliwe dla środowiska, a Center for Food Safety dodaje, że także dla zdrowia ludzi[50]. Greenpeace uważa GMO za nieopłacalną dla rolników i nieprzebadaną technologię[51].

W 2011 roku na podstawie analizy 94 badań z lat 1996-2009 wykazano, że bycie autorem badań ukazujących GMO jako bezpieczne nie korelowało z jego finansowymi powiązaniami z koncernami biotechnologicznymi, ale korelowało z jego powiązaniami zawodowymi z sektorem GMO. 48% autorów zadeklarowało swoje źródło finansowania, przy czym okazało się, że większość naukowców, którzy tego nie zrobili, było powiązanych z firmami biotechnologicznymi. 38% badań miało źródło finansowania niezależne od przemysłu biotechnologicznego, a 8% - zależne (reszta była niezadeklarowana albo mieszana). W 44% badań przynajmniej jeden autor miał z nim powiązania[52]. Badanie z 2015 roku wykazało, że przypadku 26% prac występował konflikt interesów, a w 16% badań jego istnienie było niewiadomą[53]. W 2011 roku EFSA ulepszyła swoją politykę zapobiegania konfliktom interesów[54].

Do 2003 roku włącznie opublikowano 32 tys. badania o uprawach i żywności GMO, w tym 2 tys. o ich bezpieczeństwie[55]. W latach 2002-12 opublikowano przynajmniej 1783 badania nad bezpieczeństwem GMO, co czyni z niego jeden z lepiej przebadanych tematów w nauce. Według autorów statystyki nie wykazały one szkodliwości żywności modyfikowanej genetycznie[56][57].

Zdrowie ludzi i zwierząt hodowlanych[edytuj]

Zdrowie ludzi[edytuj]

Brak negatywnych skutków zdrowotnych po spożyciu GMO przez ludzi potwierdziło wiele organizacji naukowych. Również metaanalizy i przeglądy systematyczne pokazują, że u ludzi nie ma żadnych efektów ubocznych po spożyciu GMO[12][58][59]. Powstały również odmiany GMO, które niosą ze sobą mniejsze (w porównaniu od żywności niemodyfikowanej) ryzyko alergii[60]. Podnosi się też argument, że GMO jest jedzone od 1995 roku przez miliony osób i jak dotąd nie zaobserwowano z tego powodu epidemii[61]. Recenzowane badania wskazują na to, że dla niemowląt niektóre odmiany GMO są zdrowsze od ich tradycyjnych odpowiedników[62].

Zdrowie zwierząt hodowlanych[edytuj]

Brak negatywnych skutków zdrowotnych po spożyciu GMO przez zwierzęta hodowlane potwierdziło wiele organizacji naukowych. Z analizy bazy IPAFEED, która zawiera ponad 3 tys. publikacji[63], płynie wniosek, iż używanie pasz GMO nie jest niezdrowe, a kilka raportów wskazuje, że uprawy odporne na niektóre szkodniki mają mniejsze stężenie toksyn niż niemodyfikowana żywność[64]. Metaanaliza z 2012 roku 12 długoterminowych badań (90 dni-2 lata) i 12 wielopokoleniowych (2-5 generacji) wykazała, że GMO (w tym NK603) nie stwarza większego zagrożenia dla zwierząt niż żywność niemodyfikowana[65].

Glifosat[edytuj]

W roku 2012 zespół badawczy pod kierownictwem prof. G.-E. Séraliniego z Uniwersytetu w Caen opublikował w Food and Chemical Toxicology badania, z których wynika, że u szczurów linii Sprague-Dawley karmionych przez 2 lata kukurydzą NK603 – modyfikowaną genetycznie, typu Roundup Ready, obserwowano problemy zdrowotne, w tym częstsze występowanie nowotworów (50–80%; głównie rak sutka) niż w grupie kontrolnej (20–30%). Ponadto stwierdzono u nich zwiększoną śmiertelność. Podobnie niekorzystne miało być długotrwałe spożywanie przez szczury roztworu glifosatu o stężeniu uważanym za bezpieczne[66]. Badania te spotkały się z ostrą krytyką części środowiska naukowego, zwłaszcza ze względu na brak odpowiedniej analizy statystycznej i małą liczebność badanych grup zwierząt[67][68] (10 szczurów każdej płci w grupie, podczas gdy według standardów OECD powinno to być >65 osobników[68]). Krytykowano również nierejestrowanie ilości jedzenia, jakie dostały szczury[69]. Seralaini nie spełnił swojej obietnicy udostępnienia więcej informacji na temat przeprowadzonych doświadczeń, mimo, że EFSA upubliczniła dane dotyczące analizy NK603[70]. M.in. EFSA i niemiecki Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR) uznały, że wnioski grupy Séraliniego nie znajdują oparcia w zaprezentowanych badaniach, a publikacja ma zbyt niską jakość naukową, aby mogła być brana pod uwagę przy ocenie ryzyka[68][71][72][73]. Kilkanaście innych państwowych i międzynarodowych organizacji badających bezpieczeństwo żywności i agencji regulujących jej dostępność podzieliło to zdanie[74][75][76][77][78][79][80][81][82][83]. Podobne oświadczenie wydała VIB, organizacja zrzeszająca 1200 naukowców z 60 krajów[84]. 6 francuskich akademii nauk wystosowało wspólne oświadczenie (wydarzenie określone jako "ekstremalnie rzadkie")[85] – potępiające publikację Seraliniego[86]. W czasopiśmie Food and Chemical Toxicology opublikowano szereg krytycznych listów do redakcji[66]. Wyniki Séraliniego zyskały poparcie 131 naukowców[87] i wywołała opinie, że konieczne jest wydłużenie obecnego standardowego 90-dniowego okresu badań żywieniowych na zwierzętach (pierwsze nowotwory w eksperymentach Séraliniego pojawiły się po 4 miesiącach, a większość po 18 miesiącach)[67]. W 2013 roku Food and Chemical Toxicology wycofał publikację Séraliniego[88]. Praca została ponownie opublikowana w Environmental Sciences Europe w 2014 roku wraz z dodatkowymi danymi z intencją ułatwienia jej weryfikacji[89].

W 2014 roku metaanaliza ponad 1000 badań spełniających wymagane standardy przeprowadzona przez BfR wykazała, że glifosat nie wywołuje nowotworów, uszkodzeń płodu i zaburzeń płodności[90]. Rok później z wnioskami tymi zgodziła się EFSA[91] (co skrytykowało 96 naukowców w otwartym liście[92]), natomiast Międzynarodowa Agencja Badania Raka (MABR) zaklasyfikowała glifosat jako substancję prawdopodobnie rakotwórczą dla ludzi (grupa 2A) ze względu na ograniczone dowody na zwiększanie ryzyka wystąpienia chłoniaka nieziarniczego[93]. Zgodnie z metodologią MABR, aby dana substancja została uznana za "prawdopodbnie rakotwórczą" wystarczy, że część badań na to wskazuje, nawet jeśli inne temu przeczą[94]. Na tej podstawie Kalifornia zaklasyfikowała glifosat jako rakotwórczy, co Monsanto, producent herbicydu totalnego zaskarżyło do sądu[95]. BfR skrytykowało MABR za przeanalizowanie tylko części prac naukowych[96], a wielu innych naukowców i organizacji wytknęło MABR błędy[97]. W 2016 roku na obradach Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa oraz WHO uznano, że glifosat jest bezpieczny dla ssaków, w tym dla ludzi w dawkach mniejszych niż 2 g/kg masy ciała[98]. Analiza ta spotkała się z zarzutem konfliktu interesów, jako że przewodniczący obrad prowadzi instytut, który otrzymał dotację od Monsanto[99]. EPA ponowną ocenę glifosatu opublikuje w 2016 roku[100].

Rolnictwo i pokrewne dziedziny[edytuj]

PG Economics przygotowuje coroczne raporty (które ukazują się w recenzowanych czasopismach naukowych) o skutkach środowiskowych i socjoekonomicznych stosowania GMO. Raport z 2012 roku znalazł szereg korzyści wynikających z uprawy GMO. W 2010 r. plony kukurydzy były o 31 milionów ton wyższe, a soi o 14 milionów ton wyższe niż byłyby bez GMO. Na skutek tego zysk rolników – głównie z krajów rozwijających się – zwiększył się o 14 mld USD. Od 1996 roku zyski te zwiększyły się o 78,4 mld USD. Rośliny GMO szybciej dojrzewają i mają większą jakość. W Indiach pszczelarze tracą mniej pszczół. Innymi efektami są oszczędność paliwa, czasu i maszyn, a także lepsze zdrowie i bezpieczeństwo na farmach (ponieważ potrzeba 435 mln kg mniej pestycydów). Używanie mniejszej ilości paliwa (bo farmy są bardziej wydajne) daje w rezultacie mniejsze emisje dwutlenku węgla. Ponadto tolerujące środki chwastobójcze rośliny uprawia się na polach niezaoranych albo płytko zaoranych, które spryskuje się herbicydami. Pozwala to, by więcej dwutlenku węgla pozostawało w glebie, ponieważ oranie uwalnia dwutlenek węgla w efekcie tzw. oddychania gleby. Uprawy GMO w 2010 roku miały wpływ na emisję dwutlenku węgla równoważny likwidacji z transportu drogowego 8,6 milionów przeciętnych samochodów[74]. Raport z 2013 roku stwierdza, że zyski ze stosowania GMO były wyższe o 19,8 mld USD od zysków, które zostałyby osiągnięte tylko przy użyciu konwencjonalnych upraw. Od 1996 roku różnica pomiędzy tymi zyskami wynosi 98 mld USD na korzyść GMO[101]. Wiele innych raportów potwierdza korzystny wpływ GMO na rolnictwo i środowisko[102][103][104][105].

Prezydium Polskiej Akademii Nauk stoi na stanowisku, że GMO zwiększa produkcję pasz i żywności o lepszych walorach odżywczych i zdrowotnych, zmniejsza energochłonność i chemizację rolnictwa oraz jest wykorzystywane w produkcji bioleków, bioenergii i biomateriałów[106].

W 2009 roku opublikowano metaanalizę, zgodnie z którą w USA istnieją metody, które bardziej zwiększyły plony niż modyfikacja genetyczna soi i kukurydzy[107]. Jednakże rok później w Nature ukazała się metaanaliza 49 recenzowanych publikacji naukowych, według której dzięki GMO plony były wyższe w krajach rozwiniętych o 6%, a w rozwijających się o 29% i to mimo zmniejszenia się pola upraw o 14%-76%. 72% rolników stosujących GMO doświadczyło pozytywnych skutków ekonomicznych[108]. Wnioski te potwierdzają coroczne raporty PG Economics[74][74].

Stosowanie GMO powoduje, że erozje są mniej częste, gdyż nie wymaga ono głębokiej orki i zmniejsza zużycie wody[109].

Z roślin GMO produkuje się biopaliwa, co zwiększa bezpieczeństwo energetyczne[110].

Przeciwnicy GMO argumentują, że rolnicy "uzależniają się" od korporacji biotechnologicznych, gdyż są one właścicielami patentów na GMO. Innym argumentem jest przejmowanie rynku przez korporacje i powodowanie bankructw rolników pracujących dla siebie. Tymczasem 90% rolników uprawiających GMO pracuje dla siebie, nie dla firm, co zmniejsza biedę na całym świecie[111]. Nasiona większości odmian niemodyfikowanych również są opatentowane[112]. Zwolennicy GMO wskazują, że nie ma nic złego w opłatach licencyjnych za korzystanie z danych odmian, bo zawsze je można zmienić, a dzięki tym opłatom firmy biotechnologiczne się rozwijają, co służy całemu społeczeństwu[113].

Organizacja charytatywna African Biodiversity Network uważa, że w Afryce rolnictwo organiczne jest lepszym rozwiązaniem od GMO[114]. Przedstawicielstwo stwierdza również, że wszystko, co oferuje inżynieria genetyczna można osiągnąć w ramach innych metod.

Bioróżnorodność[edytuj]

W 2007 roku International Union for Conservation of Nature stwierdziła, że nie ma argumentów za bezpośrednim zmniejszaniem przez GMO bioróżnorodności[115].

W latach 1996-2011 areał upraw zmniejszył się o 109 mln ha, gdyż GMO jest wydajniejsze od konwencjonalnych upraw[116]. Stosowanie GMO zapobiegło wycince 91 mln ha lasów, gdyż wymaga mniejszych gruntów ornych niż uprawy tradycyjne[117].

W 2012 roku w Nature ukazał się praca ogłaszająca, że uprawa bawełny Bt chroni wiele owadów, a więc i tym samym wiele upraw, także konwencjonalnych[118].

Roundup niszczy min. trojeść, czyli roślinę, na której żeruje monarcha co przyczynia się do spadku jego populacji[119].

Według pracy z 2014 roku z powodu mniejszej liczby odmian roślin GMO niż nie-GMO stosowanie tych pierwszych może się przyczyniać do zmniejszania bioróżnorodności na polach. Gdy jednak wystarczająco dużo odmian roślin GMO jest dostępnych (np. w przypadku bawełny w Indiach) tak się nie dzieje[120].

Na większości upraw GMO w Wielkiej Brytanii liczba nasion chwastów, którymi żywią się ptaki zmalała, co może mieć negatywny wpływ na ich populację. Odwrotny efekt występował jedynie w przypadku upraw kukurydzy GMO[121].

Roundup jest mniej szkodliwy dla środowiska, niż jego zamienniki, które trzeba stosować w przypadku upraw nie-GMO[122].

Pestycydy i szkodniki uodporniające się na nie[edytuj]

Na powstawanie szkodników odpornych na pestycydy żywność GMO ma mniejszy wpływ niż inna żywność, gdyż podczas uprawy tej pierwszej zużywa się mniej pestycydów[123][124][74][125][126]. Same superchwasty pojawiły się zanim rozpowszechniono GMO i częstość ich powstawania nie zmieniła się po 1996 roku, kiedy to GMO zaczęto uprawiać na większą skalę[127]. Z tego powodu żywność traktowana glifosatem zawiera mniej toksyn niż tradycyjna[128].

Głód[edytuj]

ONZ i OECD wskazuje GMO jako środek w walce z głodem[129]. Dyrektor Międzynarodowego Centrum Nauk Chemicznych i Biologicznych stwierdził, że GMO to najlepszy sposób na zwiększenie produkcji żywności[130]. Fundacja Billa i Melindy Gates również popiera to stanowisko[131]. Raport The Information Technology & Innovation Foundation rekomenduje użycie GMO do wyżywienia ludzkości w ocieplającym się klimacie[132].

Z raportu przygotowanego na zlecenie ONZ przez International Assessment of Agricultural Knowledge, Science and Technology for Development wynika, że GMO nie jest efektywnym rozwiązaniem problemu głodu na świecie, jak często przedstawiają to koncerny agrochemiczne. Problem jest o wiele bardziej złożony niż wyprodukowanie nadwyżek żywności, które również mogą być uzyskane dzięki uprawom bez modyfikacji genetycznych. Raport przeciwko GMO popiera Greenpeace[133].

Dostępność[edytuj]

W 2015 roku GMO było uprawiane na 180 mln hektarach[134], czyli 12% ziem nadających się pod uprawę[135]. Prawie co roku powierzchnia upraw GMO rośnie, w 2012 roku o 6%[136]. W 2014 roku 70 krajów uprawiało, importowało lub przeprowadzało testy polowe GMO[137]. W 59 krajach wydano 2500 pozwoleń na uprawę GMO[74].

Afryka[edytuj]

W 2015 roku dziewiątym największym producentem GMO było RPA[138]. Kenia[139], Ghana i Nigeria[140] pozwalają na produkcję i import GMO.

Ameryka Południowa[edytuj]

W 2015 roku drugim największym producentem GMO była Brazylia (44 mln ha soi, kukurydzy i bawełny), a trzecim - Argentyna (25 mln ha soi, kukurydzy i bawełny)[141]. W 2012 Peru zakazało na 10 lat uprawy, importu i używania żywności modyfikowanej genetycznie[142].

Ameryka Północna[edytuj]

W 2015 roku największym producentem GMO było USA (71 mln ha kukurydzy, soi, bawełny, rzepaku, buraka cukrowego, lucerny siewnej, papai, dyni i ziemniaka)[143]. W 2015 roku pierwszym genetycznie modyfikowanym zwierzęciem dopuszczonym do sprzedaży został łosoś AquAdvantage, który potrzebuje 25% mniej pożywienia aby dorosnąć do tych samych rozmiarów co łosoś niemodyfikowany[144]. W związku z tym ekolodzy przekonujący o niedostatecznym zbadaniu zmodyfikowanego łososia złożyli pozew sądowy[145].

Australia i Oceania[edytuj]

Malezja, Nowa Zelandia i Australia wymagają znakowania jedzenia GMO[146]. W niej uprawiane są genetycznie modyfikowane bawełna, rzepak i goździki[147].

Azja[edytuj]

W 2015 roku największymi azjatyckimi producentami GMO były Indie (12 mln ha bawełny), Chiny (4 mln ha bawełny, papai i topoli) i Pakistan (3 mln ha bawełny)[148]. W 2012 roku po opublikowaniu badań Seralinigo dotyczących rakotwórczego wpływu NK603 Rosja zawiesiła import kukurydzy od Monsanto[149], jednak wznowiła go po 4 miesiącach[74]. Jedynym krajem, który uprawia modyfikowanego bakłażana jest Bangladesz[150].

Europa[edytuj]

Komisja Europejska (KE) zaaprobowała ponad 70 odmian GMO[151], a w 2013 roku oszacowała, że gospodarka UE straciła 9,6 mld euro przez zbyt wolną autoryzację GMO[116]. Mimo to 9 krajów wprowadziło zakaz (określany przez niektórych naukowców[152][153] i rolników[154] jako nieuzasadniony, a według EFSA i prawników - nielegalny na gruncie praw krajowych[155]) uprawy GMO, głównie MON 810[156]. W 2006 roku Światowa Organizacja Handlu (WTO) orzekła, że moratorium na GMO obowiązujące w latach 1998-2004 było pogwałceniem zasad międzynarodowego handlu[157]. W 2013 roku panel arbitrażowy WTO potwierdził, że moratorium to było złamaniem umów międzynarodowych[158]. Francuski Sąd Kasacyjny (odpowiednik polskiego Sądu Najwyższego) w latach 2011, 2013 oraz 2016 a także Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w 2011 roku orzekały, że zakaz upraw GMO we Francji jest nielegalny, jako że nie ma argumentów za jego szkodliwością[159].

Od końca lat 90 do uprawy jest dopuszczona, przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA), odmiana kukurydzy zmodyfikowanej MON 810[160], a od 2010 roku zmodyfikowany ziemniak Amflora[112][161]. W 2015 roku największe uprawy GMO w Europie miała Hiszpania (0,1 mln ha)[162]. Ziemniaka Amflora w 2010 roku uprawiano na 265 hektarach w trzech państwach członkowskich, przede wszystkich w pobliżu zakładów przetwórczych[161], jednak w 2012 roku zaprzestano z powodu oporu społeczeństwa[163]. W 2013 roku Sąd (organ Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej) orzekł, że KE złamała prawo legalizując ziemniaka Amflora[164].

W 2012 roku wzrosło poparcie dla GMO wśród mieszkańców Europy[165]. Metaanaliza 214 badań (opublikowana w 2013 roku) wykazała, że Europejczycy są tak samo pozytywnie nastawieni do GMO jak reszta świata[166].

Przypisy[edytuj]

  1. genetically modified organism (GMO) (ang.). Encyclopedia Britannica. [dostęp 2012-07-09].
  2. 20 questions on genetically modified foods (ang.). World Health Organization. [dostęp 2012-07-09].
  3. SN. Cohen, AC. Chang, HW. Boyer, RB. Helling. Construction of biologically functional bacterial plasmids in vitro. „Proc Natl Acad Sci U S A”. 70 (11), s. 3240-3244, 1973. PMID: 4594039. PMCID: PMC427208. 
  4. R. Belshaw, V. Pereira, A. Katzourakis, G. Talbot i inni. Long-term reinfection of the human genome by endogenous retroviruses. „Proc Natl Acad Sci U S A”. 101 (14), s. 4894-4899, 2004. DOI: 10.1073/pnas.0307800101. PMID: 15044706. PMCID: PMC387345. 
  5. S. Verbeek, M. van Lohuizen, M. van der Valk, J. Domen i inni. Mice bearing the E mu-myc and E mu-pim-1 transgenes develop pre-B-cell leukemia prenatally. „Mol Cell Biol”. 11 (2), s. 1176-1179, 1991. PMID: 1990273. PMCID: PMC359805. 
  6. http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/chemistry-in-history/themes/pharmaceuticals/preserving-health-with-biotechnology/berg-boyer-cohen.aspx
  7. http://www.scientificamerican.com/gallery/genetically-altered-fungus-designed-to-attack-malaria-in-mosquitoes/
  8. http://www.fda.gov/AnimalVeterinary/DevelopmentApprovalProcess/GeneticEngineering/GeneticallyEngineeredAnimals/ucm113672.htm
  9. http://www.enkivillage.com/genetically-modified-animals.html
  10. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC388203/
  11. a b AAAS Board of Directors: Legally Mandating GM Food Labels Could “Mislead and Falsely Alarm Consumers”. AAAS News, 2012-10-25. [dostęp 2012-11-22].
  12. a b Safety of Genetically Engineered Foods: Approaches to Assessing Unintended Health Effects. National Academies Press, 2004. ISBN 0-309-09209-4. [dostęp 2012-11-22].
  13. Carl K. Winter. http://anrcatalog.ucdavis.edu/pdf/8180.pdf. „Agriculture Biotechnology in California Series”. Publication 8180, 2006. 
  14. The Editors. A Seedy Practice Scientific American 301(2): 22, August 2009.
  15. http://www.biosafety.be/ARGMO/Documents/report_taskforce.pdf.
  16. Christopher Preston: Peer Reviewed Publications on the Safety of GM Foods. [dostęp 2012-11-22].
  17. http://food-ethics.com/2010/08/16/label-genetically-modified-foods/
  18. http://www.forbes.com/sites/jonentine/2012/09/20/scientists-savage-study-purportedly-showing-health-dangers-of-monsantos-genetically-modified-corn/
  19. http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/jf400135r
  20. http://finance.yahoo.com/news/california-voters-rebuff-labels-gmo-151811204.html
  21. http://goldenrice.org/PDFs/Opportunity_squandered_Miller_TIBTEC_2009.pdf
  22. http://www.siquierotransgenicos.cl/2015/06/13/more-than-240-organizations-and-scientific-institutions-support-the-safety-of-gm-crops/
  23. http://www.nationalacademies.org/memarea/index.html
  24. https://www.sciencedaily.com/releases/2016/05/160517131632.htm
  25. http://www.kancelaria.pan.pl/images/stories/pliki/akty_prawne_dokumenty/uchwaly/2012/U-50-2012.pdf
  26. http://acsh.org/about-acsh/
  27. http://www.kcet.org/news/ballotbrief/elections2012/propositions/prop-37-genetically-modified-foods-labeling.html
  28. http://www.aaas.org/sites/default/files/migrate/uploads/06-5-11SchwarzMcCaul.pdf
  29. http://www.apsnet.org/about/newsroom/releases/Pages/RecordHighMembership.aspx
  30. a b c d e f g h i j k l https://gmoanswers.com/studies/scientific-consensus-and-gmos
  31. http://www.ascb.org/membership/
  32. http://www.asm.org/index.php/about-asm2
  33. Susan Mayne: FDA's Regulatory Program for Foods Derived from Genetically Engineered Sources. FDA, 2015-10-21. [dostęp 2016-05-27].
  34. http://www.kerafast.com/p-2814-reporting-from-the-poster-pits-of-the-55th-annual-society-of-toxicology-meeting.aspx
  35. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3153537/
  36. https://web.archive.org/web/20120907023039/http://www.ama-assn.org/resources/doc/csaph/a12-csaph2-bioengineeredfoods.pdf
  37. A. Konig, A. Cockburn, R.W.R. Crevel, E. Debruyne i inni. Assessment of the safety of foods derived from genetically modified (GM) crops. „Food and Chemical Toxicology”. 42 (7), s. 1047 – 1088, 2004. DOI: 10.1016/j.fct.2004.02.019. 
  38. a b c d e f g h i j http://www.geneticliteracyproject.org/2013/08/27/glp-infographic-international-science-organizations-on-crop-biotechnology-safety/#.UpthNNLuJmF
  39. http://www.who.int/governance/en/
  40. http://www.who.int/foodsafety/areas_work/food-technology/faq-genetically-modified-food/en/
  41. https://royalsociety.org/fellows/
  42. http://www.academie-sciences.fr/fr/Table/Membres/Membres-a-la-une/
  43. http://english.cas.cn/about_us/introduction/201501/t20150114_135284.shtml
  44. http://www.icsu.org/about-icsu/about-us
  45. http://www.icsu.org/publications/reports-and-reviews/new-genetics-food-and-agriculture-scientific-discoveries-societal-dilemas-2003/ICSU_GMO_report_May_2003.pdf.
  46. http://ec.europa.eu/research/biosociety/pdf/a_decade_of_eu-funded_gmo_research.pdf.
  47. http://www.swissinfo.ch/eng/science_technology/GM_plants_represent_low_risk,_say_scientists.html?cid=33402092
  48. https://www.newscientist.com/article/dn19787-vatican-scientists-urge-support-for-engineered-crops/
  49. http://www.ucsusa.org/about/expert-search?f[0]=sm_field_bio_expert_type%3AAnalyst&f[1]=sm_field_bio_expert_type%3APolicy%20Expert&f[2]=sm_field_bio_program%3AFood%20%26amp%3B%20Agriculture&f[3]=sm_field_bio_expert_type%3AScientist&f[4]=sm_field_bio_expert_type%3AEconomist
  50. http://www.examiner.com/article/10-world-organizations-that-have-taken-a-stand-against-gmos
  51. http://www.greenpeace.org/international/Global/international/publications/agriculture/2015/Twenty%20Years%20of%20Failure.pdf
  52. http://repositorio.ucp.pt/bitstream/10400.14/7585/3/gmo_conflict.pdf
  53. http://www.nature.com/nbt/journal/v33/n2/full/nbt.3133.html
  54. Conflicts of interest at the European Food Safety Authority erode public confidence
  55. http://www.nature.com/nbt/journal/v25/n6/full/nbt0607-624b.html
  56. https://www.geneticliteracyproject.org/wp-content/uploads/2013/10/Nicolia-20131.pdf
  57. http://www.geneticliteracyproject.org/2013/10/08/with-2000-global-studies-confirming-safety-gm-foods-among-most-analyzed-subject-in-science/#.Upth8dLuJmG
  58. http://www.ama-assn.org/resources/doc/csaph/a12-csaph2-bioengineeredfoods.pdf.
  59. S. Key, JK. Ma, PM. Drake. Genetically modified plants and human health. „J R Soc Med”. 101 (6), s. 290-298, 2008. DOI: 10.1258/jrsm.2008.070372. PMID: 18515776. 
  60. http://academicsreview.org/reviewed-content/genetic-roulette/section-3/
  61. http://www.forbes.com/sites/jonentine/2012/10/12/scientists-journalists-challenge-claim-that-gm-crops-harm-the-environment/
  62. http://academicsreview.org/reviewed-content/genetic-roulette/section-8/8-2-gm-foods-are-safe-for-children/
  63. http://www.geneticliteracyproject.org/2015/09/23/myth-busting-anti-gmo-activist-claims-no-long-term-safety-studies-demolished/
  64. http://cordis.europa.eu/news/rcn/123914_pl.html
  65. http://www.foodpolitics.com/wp-content/uploads/Snell_2012.pdf
  66. a b Séralini, G.-E., Clair, E., Mesnage, R., Gress, S. i inni. Long term toxicity of a Roundup herbicide and a Roundup-tolerant genetically modified maize. „Food and Chemical Toxicology”. 50 (11), s. 4221-4231, 2012. DOI: 10.1016/j.fct.2012.08.005. 
  67. a b Nicole, W.. A closer look at GE corn findings. „Environmental Health Perspectives”. 120 (11), s. A421, 2012. DOI: 10.1289/ehp.120-a421. 
  68. a b c Declan Butler. Hyped GM maize study faces growing scrutiny. „Nature”. 490 (7419), s. 158, 2012. DOI: 10.1038/490158a. 
  69. http://www.newscientist.com/article/dn22287-study-linking-gm-crops-and-cancer-questioned.html
  70. http://www.efsa.europa.eu/en/press/news/121022.htm
  71. http://www.bvl.bund.de/DE/06_Gentechnik/04_Fachmeldungen/2012/Rattenstudie_Seralini.html
  72. http://www.efsa.europa.eu/en/efsajournal/doc/2910.pdf
  73. http://www.efsa.europa.eu/en/press/news/121128.htm
  74. a b c d e f g http://www.pgeconomics.co.uk/pdf/2012globalimpactstudyfinal.pdf
  75. http://www.anses.fr/Documents/BIOT2012sa0227EN.pdf
  76. http://www.food.dtu.dk/upload/institutter/food/publikationer/2012/vurdering_gmostudieseralini_okt12.pdf
  77. http://www.foodstandards.gov.au/consumerinformation/gmfoods/gmfactsheets/responsetosralinipap5676.cfm
  78. http://www.ansvsa.ro/?pag=47&id_t=96&id_d=32443
  79. http://www.cibiogem.gob.mx/Sala-prensa/Documents/CTNBIO-Brasil-Seralini1725.pdf
  80. http://www.hc-sc.gc.ca/fn-an/gmf-agm/seralini-eng.php
  81. http://www.bsbanet.org/en/news/files/RF_cancels_ban_on_nk603_en.php#unique-entry-id-47
  82. http://www.hautconseildesbiotechnologies.fr/IMG/pdf/Seralini_Press_release_122022.pdf
  83. http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0278691512007867
  84. http://www.vib.be/en/news/Documents/20121008_EN_Analyse%20rattenstudie%20S%C3%A9ralini%20et%20al.pdf
  85. http://www.academie-sciences.fr/presse/communique/avis_1012.pdf
  86. http://phys.org/news/2012-10-linking-gm-corn-cancer-non-event.html
  87. http://independentsciencenews.org/health/seralini-and-science-nk603-rat-study-roundup/
  88. Elsevier Announces Article Retraction from Journal Food and Chemical Toxicology. Elsevier, 2013-11-28. [dostęp 2013-12-05].
  89. http://www.enveurope.com/content/26/1/14
  90. Glyphosate: no more poisonous than previously assumed, although a critical view should be taken of certain co-formulants - BfR (ang.). BfR. [dostęp 2015-06-20].
  91. http://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/scientific_output/files/main_documents/4302.pdf
  92. http://www.dw.com/en/independent-scientists-warn-over-monsanto-herbicide/a-18886833
  93. Guyton, Kathryn Z, Loomis, Dana, Grosse, Yann, El Ghissassi, Fatiha i inni. Carcinogenicity of tetrachlorvinphos, parathion, malathion, diazinon, and glyphosate. „The Lancet Oncology”. 16 (5), s. 490-491, 2015. DOI: 10.1016/S1470-2045(15)70134-8. PMID: 25801782. 
  94. http://www.nytimes.com/2015/03/28/business/energy-environment/decades-after-monsantos-roundup-gets-an-all-clear-a-cancer-agency-raises-concerns.html
  95. http://www.nytimes.com/2016/01/22/business/monsanto-sues-california-over-herbicide-classification.html
  96. http://www.bfr.bund.de/cm/343/loest-glyphosat-krebs-aus.pdf
  97. http://academicsreview.org/2015/03/iarc-glyphosate-cancer-review-fails-on-multiple-fronts/
  98. http://www.who.int/foodsafety/jmprsummary2016.pdf?ua=1
  99. http://www.theguardian.com/environment/2016/may/17/unwho-panel-in-conflict-of-interest-row-over-glyphosates-cancer-risk
  100. http://www.huffingtonpost.com/zen-l-honeycutt/epa-stalling-of-glyphosat_b_8744692.html
  101. http://www.landesbioscience.com/journals/36/article/24176/
  102. http://www.surrey.ac.uk/ces/files/pdf/04-13%20Morse_Mannion_GM%20Crops.pdf
  103. http://www.annualreviews.org/eprint/Ec5XmuiH3JwHVFxg742s/full/10.1146/annurev.resource.050708.144203
  104. http://www.nature.com/nbt/journal/v28/n4/abs/nbt0410-319.html
  105. http://www.mdpi.com/2071-1050/3/5/743
  106. http://www.kancelaria.pan.pl/images/stories/pliki/akty_prawne_dokumenty/uchwaly/2012/U-50-2012.pdf
  107. http://www.ucsusa.org/assets/documents/food_and_agriculture/failure-to-yield.pdf
  108. Carpenter, Janet E. Peer-reviewed surveys indicate positive impact of commercialized GM crops. „Nat Biotech”. 28 (4), s. 319-321, 2010. DOI: 10.1038/nbt0410-319. 
  109. https://docs.google.com/file/d/0B7hhP5QasNtsVWVtNmFPVjhCMWM/edit?pli=1
  110. http://www.biotech-now.org/events/2013/04/its-earth-day-2013-modern-farming-raises-the-bar?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=its-earth-day-2013-modern-farming-raises-the-bar#
  111. http://www.radiownet.pl/publikacje/statystyki-upraw-gmo-na-swiecie-za-rok-2011
  112. a b Wiedza i Życie, kwiecień 2012, s. 32–33
  113. http://gmo.blog.polityka.pl/2012/02/26/piractwo-na-roli/
  114. http://www.naturalnews.com/033128_GMOs_Africa.html
  115. http://cmsdata.iucn.org/downloads/ip_gmo_09_2007_1_.pdf
  116. a b http://www.farmer.pl/fakty/swiat/aktualnosci/dziesiec-statystyk-dotyczacych-gmo,44775.html
  117. http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/xx/executivesummary/pdf/Brief%2043%20-%20Executive%20Summary%20-%20English.pdf
  118. http://www.nature.com/nature/journal/vaop/ncurrent/full/nature11153.html
  119. http://www.theecologist.org/News/news_analysis/2430378/heavy_herbicide_use_on_gmo_crops_raises_monarch_butterfly_extinction_fear.html
  120. http://ageconsearch.umn.edu/bitstream/164678/2/DP186.pdf
  121. http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/273/1596/1921
  122. https://docs.google.com/file/d/0B7hhP5QasNtsbEEzaGd2VzdsbGc/edit
  123. W. Klümper, M. Qaim. A meta-analysis of the impacts of genetically modified crops. „PLoS One”. 9 (11), s. e111629, 2014. DOI: 10.1371/journal.pone.0111629. PMID: 25365303. PMCID: PMC4218791. 
  124. A review and assessment of ‘Impact of genetically engineered crops on pesticide use in the US – the first sixteen years: Benbrook C (2012)’ – Environmental Sciences Europe vol 24: 24 (September 2012), Graham Brookes, PG Economics, UK, Janet Carpenter, J E Carpenter Consulting LLC, Dr Alan McHughen, University of California, Riverside
  125. http://weedcontrolfreaks.com/2012/10/do-genetically-engineered-crops-really-increase-herbicide-use/#more-432
  126. http://www.biofortified.org/2009/11/does-using-gmos-really-increase-pesticide-use/
  127. http://weedcontrolfreaks.com/2013/05/superweed/
  128. http://academicsreview.org/reviewed-content/genetic-roulette/section-6/6-4-gm-crops-are-safe-for-animals/
  129. http://www.agrimoney.com/news/un-oecd-back-gm-crops-to-counter-yield-slowdown--4741.html
  130. http://www.brecorder.com/general-news/172/1254582/
  131. http://www.marketwatch.com/story/genetic-modification-can-help-solve-food-crisis-2012-11-16
  132. http://www.itif.org/publications/feeding-planet-warming-world
  133. http://www.greenpeace.org/poland/pl/wydarzenia/polska/koszt-upraw-gmo-raport/
  134. http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/51/executivesummary/default.asp
  135. http://faostat3.fao.org/download/E/EL/E
  136. http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/44/executivesummary/default.asp
  137. https://gmoanswers.com/global-adoption-gm-crops
  138. http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/51/executivesummary/default.asp
  139. http://www.reuters.com/article/2011/07/04/kenya-maize-gm-idAFLDE7630C720110704
  140. http://online.liebertpub.com/doi/abs/10.1089/blr.2012.9901
  141. http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/51/executivesummary/default.asp
  142. http://www.peruviantimes.com/17/ten-year-ban-on-genetically-modified-seeds-and-foods-takes-force-thursday/17479/
  143. http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/51/executivesummary/default.asp
  144. http://www.theguardian.com/environment/2015/nov/19/fda-approves-genetically-modified-salmon
  145. http://www.nationalobserver.com/2015/11/17/news/court-battle-begins-over-aquadvantage-salmon-worlds-first-genetically-modified-food
  146. http://scholarlycommons.law.northwestern.edu/njtip/vol5/iss1/
  147. http://www.ogtr.gov.au/internet/ogtr/publishing.nsf/content/gmofactsheets-3/$FILE/gmstockfeed.pdf
  148. http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/51/executivesummary/default.asp
  149. http://www.dailymail.co.uk/news/article-2208452/Russia-suspends-import-use-American-GM-corn-study-revealed-cancer-risk.html
  150. http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/51/executivesummary/default.asp
  151. http://ec.europa.eu/food/dyna/gm_register/index_en.cfm
  152. Cooper, Alice. Political Indigestion: Germany Confronts Genetically Modified Foods. „German Politics”. 18 (4), s. 536-558, 2009. DOI: 10.1080/09644000903349382. 
  153. http://ec.europa.eu/food/food/biotechnology/qanda/d1_en.htm
  154. http://www.farmer.pl/fakty/polska/aktualnosci/rolnicy-skarza-do-ke-bezprawny-zakaz-uprawy-gmo,44191,0.html
  155. http://www.gospodarz.pl/aktualnosci/produkcja-roslinna/ke-wzywa-do-porozumienia-w-sprawie-zakazow-uprawy-gmo.html
  156. http://gmo.zs-intern.de/?id=1870
  157. http://www.euractiv.com/trade/eu-gmo-ban-illegal-wto-rules/article-155197
  158. http://www.agbioforum.org/v16n2/v16n2a07-burachik.htm
  159. http://www.europabio.org/news/french-gmo-cultivation-ban-declared-illegal-yet-again
  160. „Zielone światło dla genów”, rp.pl, 20 sierpnia 2009.
  161. a b Questions and answers on the evaluation of the European Union’s GMO legislation (ang.). EU. [dostęp 2012-07-10].
  162. http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/51/executivesummary/default.asp
  163. http://www.nytimes.com/2012/01/17/business/global/17iht-gmo17.html?_r=0
  164. http://www.reuters.com/article/eu-gmo-potato-idUSL6N0JS1TH20131213
  165. http://www.farmer.pl/fakty/unia-europejska/przemysl-temat-gmo,43837.html
  166. http://ageconsearch.umn.edu/handle/151148

Linki zewnętrzne[edytuj]