Gaj (las)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zawilec gajowy w gaju zlokalizowanym w okolicach Radziejowic
Dzielnica Gajowice we Wrocławiu, której nazwa wywodzi się od nazwy gaj[1]

Gaj – nazwa małego liściastego lasu lub odosobnionej grupy dziko rosnących drzew, a także potoczna nazwa plantacji owocowych drzew egzotycznych. Pierwotnie słowiańska nazwa wydzielonej części lasu lub małego odosobnionego i zalesionego obszaru używanego przez okoliczną ludność do celów kultowych, która pełniła wśród Słowian analogiczne funkcje, jakie w innych kulturach pogańskich pełnił święty gaj[2].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa gaj ma swoją podstawę słowotwórczą w językach indoeuropejskich i w języku polskim wywodzi się bezpośrednio z prasłowiańskiego słowa *gajь wywodzącego się od terminów *gojь, *gòjiti oznaczających żyć, rosnąć, zarastać, leczyć, opiekować się, pozwolić rosnąć, chronić przed wyrębem, zalesiać[2][3][4]. Nazwa pokrewna jest z innymi językami indoeuropejskimi. Etymologia nazwy leży w szeregu blisko siebie brzmiących i znaczeniowych terminów łacińskich: agium, gaium, heya, haye, (w galijskim caium, haje) w kręgu longobardzkim: gehagium, gagium. Występuje w językach bałtyckich: łotewskim oraz litewskim w formie gojus[5]. W języku środkowowniemieckim: hagen, haingaj, żywopłot, lasek liściasty. Według Barbary Czopek-Kopciuch nazwa polska jest adaptacją, kalką językową z języka niemieckiego[6].

Nazwa gaj występuje obecnie w wielu słowiańskich językach od obszarów zamieszkanych przez Słowian południowych, zachodnich mieszkających na północy Europy do obszaru językowego Słowian wschodnich. Używana jest m.in. w językach słoweńskim (gaj), serbsko-chorwackim (gaj), połabskim (goj[7]), dolno- i górnołużyckim (gaj, haj[7]), polskim (gaj), kaszubskim (gój[7]), czeskim i słowackim (gaj, háj[8][2]) oraz ukraińskim i rosyjskim (гай[9]).

Od nazwy wywodzą się używane obecnie w polszczyźnie wyrazy takie jak: zagajnik, zagaić oraz gajowy – staropolskie określenie leśniczego, osoby związanej z gajem, wyznaczonej do jego ochrony[10][11]. Nazwa gaj weszła także do nazewnictwa naukowego, stanowiąc człon nazw różnych leśnych roślin oraz zwierząt występujących w przyrodzie takich jak: wstężyk gajowy czy zawilec gajowy. Językoznawcy wskazują także na pokrewieństwo nazwy gaj oznaczającej wśród Słowian święty gaj oraz słowa raj oznaczającego miejsce wędrówki dusz po śmierci[12][5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W czasach starożytnych zwyczaj świętych gajów i drzew znany był w kulturze indyjskiej i Mezopotamii, a także w Grecji, u starożytnych Germanów, Żydów, Celtów, Rzymian i Słowian. Obyczaj kultu świętych lasów, a także świętych drzew i gajów spotyka się wśród starożytnych Germanów. O istnieniu zwyczajów związanych ze świętymi gajami w dobie przedchrześcijańskiej wspomniał Tacyt, opowiadając m.in. o sprzysiężeniu przodków Holendrów i Batawów przeciwko rzymskiej dominacji, którzy w gajach radzili i ucztowali przed wyprawą. W gajach skrywała się również armia Arminiusa. Zwyczajem było w starożytnej Germanii, że każdy prześladowany mógł znaleźć schronienie w świętym gaju (lub cieniu świętego drzewa), miejsce takie zapewniało prześladowanym nietykalność i bezpieczeństwo osobiste.

Gaj wśród Słowian pełnił funkcje miejsca pogańskiego kultu analogicznie do funkcji świętych gajów w innych kulturach. Miejsca takie ze względu na swoją ważną dla społeczności funkcję oraz na szacunek, jakim się cieszyły, pełniły oprócz funkcji obrzędowych również funkcję miejsca zebrań publicznych, gdzie podejmowano ważne decyzje, oraz miejsca sądów[13][2]. O sądach, jakie co tydzień Słowianie połabscy z plemienia Wagrów odbywali w świętych gajach, wspomniał w XII wieku niemiecki kronikarz Helmold w swojej Kronice Słowian[14].

Sąd gajony lwowski potwierdza darowizne czesci kamienicy we Lwowie dokonanej przez braci Piotra i Grzegorza Waszkowiczów.

W staropolszczyźnie funkcjonowało również słowo gaić, czyli zasadzać młody las, które pierwotnie używane było przez Słowian do określenia zamykania lasu ogrodzeniem[15]. Miejsca takie często były ogrodzone lub oznaczone i obowiązywał w nich zakaz wejścia obcym lub nieuprawnionym. Z XV wieku, z lat 1461–1464, znany jest opis gajenia przez ludność mieszkającą w pobliżu Serocka na Mazowszu, która zawiązywała gaj symbolicznymi „kiczkami”, czyli witkami z brzeziny lub rokiciny, aby oznaczyć część lasu, do której mieli zakaz wstępu tzw. „granicznicy”, czyli osoby spoza lokalnej społeczności[2]. Gaje stanowiły pierwotną formę rezerwatów przyrody i były materialnym wyrazem pogańskiego kultu świętych drzew[15].

W XIII wieku w sądownictwie używano terminu gaić sąd, czyli sądzić[15]. Używano również terminów takich jak sąd gajny, sąd gajowy lub sąd gajony oznaczających otwarty proces sądowy dostępny dla całej społeczności[2]. Podczas takiego przewodu sądowego strony przedstawiały swoje racje w publicznych przemowach, na podstawie których rozstrzygano winę i ogłaszano werdykt. Obecnie reliktem tego w języku polskim są wyrażenia takie jak zagaić rozmowę lub zagaić obrady itp.[13][2][15].

Z czasem nazwa gaj straciła zarówno swoje znaczenie kultowe, jak i sądownicze i oznaczała jedynie małe i odosobnione skupiska drzew znajdujące się w pobliżu zasiedlonych osiedli ludzkich[2]. Za pozostałości słowiańskich obrzędów gajenia uznaje się nazwy szeregu miejscowości leżących w Polsce o nazwie Gaj, a także święto ludowe o nazwie Gaik[2].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Heinrich Adamy 1888 ↓, s. 37.
  2. a b c d e f g h i Praca zbiorowa 1964 ↓.
  3. Rick Derkson 2008 ↓, s. 173.
  4. Gaj w Wiktionary
  5. a b Bernard Gliwa 2007 ↓.
  6. Szkice z dziejów materialnego bytowania społeczeństwa polskiego. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Maria Dembińska. 1989, str. 74; Barbara Czopek-Kopciuch. Adaptacje niemieckich nazw miejscowych w języku polskim s. 119
  7. a b c Wanda Budziszewska 1972 ↓, s. 252.
  8. Machek 1957 ↓.
  9. Gaj w internetowym słowniku ukraińskim.
  10. Gaj w wikisłowniku
  11. Gajowy w wikisłowniku
  12. Grażyna Rytter 1987 ↓, s. 173.
  13. a b Aleksander Brückner 1974 ↓, s. 440.
  14. Józef Matuszewski 1974 ↓.
  15. a b c d Lech Leciejewicz 1972 ↓, s. 113.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Rick Derkson: Etymological dictionary of the slavic inherited lexicon vol. 4, hasło *gojь i "*gojiti", str. 173. Leiden, Boston: Brill, 2008. ISBN 978-90-04-15504-6.
  • Bernard Gliwa: Zur etymologie von litauisch gojus „Hain” und rojus „paradies” sowie Slawisch *gajь und *rajь’ w „Studia Etymologica Cracoviensia”, vol. 12. Kraków: 2007.
  • Grażyna Rytter: Rekonstrukcja psł. szeregu słowotwórczo-semantycznego *gajь, *krajь, *rajь’ w „Studia z filologii polskiej i słowiańskiej”, nr.24. Warszawa: 1987, s. 258.
  • Wanda Budziszewska: Słowiańskie słownictwo: dotyczạce przyrody żywej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1965, s. 252-260.
  • Praca zbiorowa: Słownik starożytności słowiańskich t. 2 F-K, cz. 1 F-H, hasło „Gaj”. Warszawa: Ossolineum, 1964, s. 78.
  • V. Machek: Etymologicky slovnik jazyka ceskeho a slovenskeho. Praha: 1957.
  • Lech Leciejewicz: Mały słownik kultury dawnych Słowian, hasło „Gaj”. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1972.
  • Józef Matuszewski: Helmolda Kronika Słowian, wstęp i komentarz Jerzy Strzelczyk. Warszawa: PIW, 1974.
  • Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 37.
  • Aleksander Brückner: Początki i rozwój języka polskiego. Warszawa: Państwowe Wydawn. Naukowe, 1974, s. 440.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]