Gajusz Petroniusz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gajusz Petroniusz
Gaius Petronius Arbiter
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 27
Massilia
Data i miejsce śmierci 66
Cumae
Zawód pisarz i polityk

Gajusz Petroniusz , łac. Gaius Petronius, Gaius Petronius Arbiter (ur. 27, zm. 66) – rzymski pisarz (poeta), filozof i polityk. Przypisuje się mu autorstwo wydanej anonimowo powieści Satyricon („Satyrykon”).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Krytykowany przez stoików za sybarytyzm, praktykował epikureizm. Według Tacyta Seneka zarzucał mu, że zamienia noc w dzień. Zdecydowanie wybierał epikurejskie przyjemności bezczynności. Jako przedstawiciel znakomitego rodu Petroniuszów nie uniknął jednak funkcji publicznych. Zarządzał Bitynią, rzymską prowincją w Azji. Pokazał wówczas, że jest człowiekiem obowiązkowym i energicznym. W 62 lub 63 roku został konsulem.

Uzyskał duży wpływ na Nerona, znudzonego stoickim Seneką. Dla zafascynowanego kulturą grecką i uważającego się za artystę cesarza oraz jego zmanierowanego dworu stał się wyrocznią w sprawach dobrego smaku i wartości artystycznych – stąd określenie arbiter elegantiae (także w postaci arbiter elegantiarum).

Swój wpływ na cesarza przypłacił nie tylko niechęcią Seneki, ale również nienawiścią prefekta pretorianów Ofoniusza Tygellinusa, który wykorzystał spisek na życie Nerona (65) do oskarżenia Petroniusza o kontakty z jednym z przywódców spisku, Gajuszem Pizonem. Podobnie jak Seneka i Lukan, popełnił w związku z tym samobójstwo.

Filozofem pozostał do końca. Spodziewając się nieuchronnego wyroku śmierci, zorganizował ucztę, podczas której otworzył sobie żyły i zacisnął je opaską, aby opóźnić zgon. Przez kilka godzin dokonywał dyspozycji majątkowych, ucztował, rozmawiał z przyjaciółmi, słuchał recytacji i muzyki. W końcu zapadł w sen wieczny,

aby śmierć, aczkolwiek wymuszona, do przypadkowej była podobna. Nawet w testamencie nie schlebiał, jak większość tych, co ginęli, Neronowi ani Tygellinowi, ani żadnej innej wpływowej osobistości, lecz podawszy imiona bezwstydnych chłopców i niewiast, opisał sromoty cesarza i niezwykłość każdej rozpusty; pismo to opatrzył swoją pieczęcią i posłał Neronowi. Następnie pierścień skruszył, aby się nim później nie posługiwano w celu wtrącenia kogoś w niebezpieczeństwo.

— Tacyt, Roczniki 16,18 przekład Seweryna Hammera

Petroniusz jest jednym z głównych bohaterów powieści Quo vadis Henryka Sienkiewicza.

Satyricon[edytuj | edytuj kod]

Petroniuszowi przypisuje się autorstwo komediowej i awanturniczej powieści Satyricon liber („Satyrykon”, w przekładzie Władysława Michała Dębickiego). Zachowało się około dziesiątej części całości dzieła, napisanego w formie greckiego romansu, przedstawiającego w sposób zabawny, ale jednocześnie bardzo realistyczny życie różnych warstw ówczesnego społeczeństwa rzymskiego.

Głównym bohaterem i narratorem powieści jest młody (około dwudziestoletni) mężczyzna imieniem Enkolpiusz, na którym ciąży klątwa Priapa, skutkująca całkowitą impotencją a rzucona w konsekwencji świętokradztwa, jakiego młodzieniec dopuścił się wobec kultu tego boga. Enkolpiusz, razem z towarzyszącym mu chłopcem Gitonem, wyrusza w podróż, która wiedzie od Marsylii, przez Italię, w kierunku południowym. Co jest celem tej podróży, nie wiadomo z powodu fragmentarycznego tylko zachowania Satyriconu, ale podejrzewa się, że zmierzają do Lampsakos, które stanowiło centrum kultowe Priapa, celem przebłagania zagniewanego boga i usunięcia klątwy. Obaj bohaterowie przeżywają w trakcie drogi mnóstwo przygód (m.in. Enkolpiusz przypadkiem obraża Priapa jeszcze raz).

Jedną z charakterystycznych postaci spotkanych po drodze jest typowy nowobogacki: pozbawiony dobrego smaku i prostacki, ale bałwochwalczo uwielbiający kulturę, zamożny wyzwoleniec imieniem Trymalchion. W jego domu odbywa się najbardziej znany epizod powieści, uczta Trymalchiona, na którą dostają się główni bohaterowie. Uważa się, że postać Trymalchiona jest karykaturą Nerona.

Trzeba jednak zaznaczyć, że identyfikacja Gajusza Petroniusza Arbitra z autorem „Satyrykonu”, którego zachowane kopie rękopiśmienne nazywają Tytusem Petroniuszem, jest tylko hipotezą. Część uczonych, wskazując pewne elementy w treści sugerujące czas akcji[potrzebny przypis], uważa, że autor działał w czasach Augusta lub Tyberiusza.

Swobodną adaptację filmową powieści Petroniusza nakręcił Federico Fellini, w 1969.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]