Galicyzm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Galicyzm – wyraz lub zwrot zapożyczony z języka francuskiego[1].

Okres pojawienia się wyrazów francuskich w polszczyźnie to XVII i XVIII wiek – związane jest to uniwersalnością języka francuskiego oraz z licznymi koneksjami ówczesnej Polski z Francją. Galicyzmy były używane przede wszystkim wśród warstw wyższych: arystokracji i szlachty: nie tylko wplatano słowa i wyrażenia w zdanie, prowadzono nawet całe rozmowy w języku francuskim[potrzebny przypis].

Ze względu na docelową grupę społeczną nowe wyrazy dotyczyły głównie życia dworskiego, tańców i rozrywek np.: amant, awangarda, batalia, fryzjer, gorset, kokietka, mariaż czy peruka. Inne francuskie wyrazy, które zadomowiły się w polszczyźnie to np. rendez-vous, par excellence, vis-à-vis, à propos, déjà vu, adres, biżuteria czy parasol[potrzebny przypis].

Słownik wyrazów obcych PWN z 1995 roku zawiera 5900 zapożyczeń z języka francuskiego, natomiast Wielki słownik wyrazów obcych z 2003 roku 5889 zapożyczeń, tj. około dwukrotnie więcej niż anglicyzmów bądź germanizmów[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Galicyzmy pojawiły się w języku polskim w XVII w. wraz z modą na francuszczyznę przywiezioną z Francji przez królową Marię Ludwikę żonę polskiego króla Władysława IV, która po jego śmierci poślubiła kolejnego polskiego władcę króla Jana Kazimierza. Sprowadzała ona do Polski francuskich duchownych i uczonych, a noszenie się i mówienie po francusku stało się obowiązującą modą. Kolejny polski król Jan III Sobieski też miał żonę Francuzkę Marię Kazimierę d’Arquien znaną jako królowa Marysieńka. Propagowała ona literaturę francuską, a bajki La Fontaine’a zaczęły być powszechnie znane. W XVIII w. król Stanisław Leszczyński był frankofilem, chwalił i popierał wszystko, co francuskie, a swoją córkę Marię Karolinę Leszczyńską wydał za króla Francji Ludwika XV; była ona królową Francji przez ponad 40 lat. Za panowania ostatniego polskiego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, znanego mecenasa sztuki, francuszczyzna powszechnie panowała na polskich dworach. Z początkiem XIX w. zwycięski marsz Napoleona Bonaparte na wschód przyniósł Polsce małą niepodległość w postaci Księstwa Warszawskiego i znowu wszystko, co francuskie było modne. W czasach romantyzmu i wielkiej emigracji, kiedy Mickiewicz, Słowacki i Chopin przebywali w Paryżu wszyscy Polacy kochali Francję. Po odzyskaniu niepodległości, w latach międzywojennych (1918–1939) w kręgach arystokracji na co dzień używano zwrotów francuskich. Nawet w latach powojennych, po roku 1945, w kręgach przedwojennej inteligencji rozmowy były okraszone wtrąceniami francuskimi. Później, w czasach propagandy socjalistycznej i pojawienia się nowomowy wyrażenia zaczerpnięte z języków obcych, oprócz rosyjskiego, były faux pas. Po upadku komunizmu, czyli po roku 1989, powrócono w języku polskim ku zwrotowi na zachód, ale już powszechnie obowiązującą stała się angielszczyzna. Dzisiaj wyrazy i wyrażenia logować się, bukować, być kul i ok są powszechnie znane, ale nie każdy rozumie, co oznaczają: rendez-vous, par excellence, vis-à-vis[3][4].

Galicyzmy[edytuj | edytuj kod]

  • Kuchnia[4]:
    • Beszamel: fr. béchamel
    • Krokiet: fr. croquette (po francusku croquer oznacza chrupać)
    • Bagietka: fr. Baguette (baguette to także pałka, do której kształtu nawiązuje nazwa tej bułki)
    • Majonez: fr. mayonnaise
    • Konfitura: fr. confiture
    • Korniszon: fr. cornichon
    • Grylaż: fr. grillage (masa cukiernicza z prażonych orzechów laskowych lub migdałów, cukru i tłuszczu, po francusku także ogrodzenie)
    • Kupaż: fr. coupage (mieszanie różnych gatunków win),
    • Szarlotka: fr. charlotte
    • Gofr: fr. gauffre
  • Relacje damsko-męskie[4]:
    • Amant: fr. amant, kochanek
    • Kokietka: fr. coquette
    • Randka: fr. rendez-vous
    • Mezalians: fr. mésalliance
    • Romans: fr. romance
    • Komplement: fr. compliment
    • Garsoniera: fr. garçon – chłopak
    • Komplement: fr. compliment
    • Brylować: fr. briller
  • Sztuka i rozrywka[4]:
    • Afisz: fr. affiche
    • Maska: fr.masque
    • Gaża: fr. gage
    • Trupa: fr. troupe
    • Żongler: fr. jongleur
    • Marionetka: fr. marionnette
    • Awangarda: fr. avant-garde
    • Impresjonizm: fr. impressionnisme
    • Model: fr. modèle
    • Atelier: fr. atelier
    • Karta: fr. carte
    • Kier: fr. coeur, serce
    • Trefl: fr. trèfle (dosłownie liść koniczyny)
    • Karo: fr. carreau (dosłownie kwadrat)
    • Pik: fr. pique (dosłownie kolec)
  • Moda[4]:
    • Perfumy: fr. parfum
    • Makijaż: fr. maquillage
    • Tiul: fr. tulle
    • Żorżeta: rodzaj przezroczystej tkaniny, fr. crêpe georgette
    • Kostium: fr. costume
    • Beret: fr. béret
    • Kaszkiet: fr. casquette
    • Baleríny fr. ballerines
    • Garsonka: fr. garçonne: chłopczyca, nawiązuje do trendu w modzie obowiązującego w latach 20.
    • Krawat: fr. cravatte
    • Gorset: fr. corset
    • Biżuteria: fr. bijou, klejnot.
    • Fryzjer: fr. friser (czesać w loki)
    • Puder: fr. poudre
    • Balejaż: fr. balayage:(balayer oznacza także zamiatać)
    • Szal: fr. châle
    • Negliż: négligé (niekompletny strój)
    • Sakwojaż: fr. sac de voyage (torba podróżna)
    • Bagaż: fr. bagage (przedmioty zabierane w podróż)
    • Porte-monnaie: fr. portmonetka
  • Umeblowanie i części domu[4]:
    • Fotel: fr. fauteuil
    • Komoda: fr. commode (od przymiotnika „commode” wygodny)
    • Sofa: fr. sofa
    • Szezlong: fr. chaise-longue: dosłownie „długie krzesło”
    • Lustro: fr. lustre
    • Żyrandol: fr. girandole
    • Balkon: fr. balcon
    • Parkiet: fr. parquet
    • Salon: fr. salon
    • Suterena: fr. souterrain: podziemny
    • Abażur: fr. abat-jour
    • Buduar: fr. boudoire, który pochodzi od francuskiego czasownika „bouder”, dąsać się
  • Życie polityczne[4]:
    • Konsul: fr. consul
    • Ambasador: fr. ambassadeur
    • Mediacja: fr. médiation
    • Arbitraż: fr. arbitrage

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Galicyzm, sjp.pwn.pl.
  2. Mirosław Bańko, Skala zapożyczeń, sjp.pwn.pl (poradnia).
  3. Biuro Tłumaczeń, Galicyzmy – wpływ języka francuskiego na język polski, Ekspresowe tłumaczenia, 18 listopada 2015 [dostęp 2020-02-01] (pol.).
  4. a b c d e f g Galicyzmy – część I, jezykowo.pase.pl [dostęp 2020-02-01] [zarchiwizowane z adresu 2020-01-31].