Garłacz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Indyjski garłacz z zamkiem skałkowym (XVIII wiek)
Turecki garłacz z zamkiem kapiszonowym (I poł. XIX wieku)

Garłacz (także gardłacz, szturmak, tromblon) – odprzodowa broń palna wyposażona w lufę z charakterystycznym rozszerzeniem przy wylocie. Rodzaj dawnej strzelby.

Garłacze miały wymiary pośrednie pomiędzy pistoletami a karabinkami i mogły strzelać kulami, siekańcami lub grubym ołowianym śrutem. Pocisków z innych materiałów nie stosowano, ponieważ mogły one zniszczyć wykonaną najczęściej z mosiądzu lufę. Długość broni najczęściej nie przekraczała 50 centymetrów[1]. Na zachodzie Europy garłacz w wersji cywilnej nazywano tromblonem, broń wojskową – eskopetą, a tzw. duński, używany w marynarce, ze spodnim trzpieniem do osadzania garłacza na podstawie, nosił nazwę espingoli; określenie angielskie to blunderbuss[2][3].

Garłacz skonstruowano w XVI wieku w Holandii[4] jako broń dla marynarzy. Rozszerzenie wylotu lufy (zwane trąbą) miało ułatwić ładowanie broni na rozchwianym pokładzie, uważano także, że takie rozszerzenie zwiększa rozrzut odłamków na niewielkim dystansie[3] (w rzeczywistości nie ma ono wpływu na rozrzut)[4]. Łatwość ładowania i możliwość zamiennego używania kul i śrutu sprawił, że garłacze rozpowszechniły się w Europie. Trafiły między innymi do uzbrojenia włoskiej lekkiej jazdy, załóg weneckich galer i hiszpańskich strzelców[1]. Później stały się głównie bronią jazdy i w tej roli rozpowszechniły się na Bliskim Wschodzie, Persji i na Kaukazie[4][3].

Garłacze były do końca XVIII wieku używane jako broń wojskowa[1], używana podczas walk w tłumie czy podczas abordaży. Później garłacz stał się głównie bronią cywilną, używaną do samoobrony. Późne garłacze używane w Wielkiej Brytanii były mniejsze i miały wielkość pistoletów. Z czasem zanikła także trąba i lufa zaczęła mieć jednakowy kaliber wzdłuż całej długości, a trąbę zaczęto imitować pierścieniami na końcu lufy[4].

Garłaczem karabinowym nazywano w pierwszej połowie XX wieku granatnik nasadkowy.

Przykłady użycia garłacza i jego skutków ilustrują następujące przykłady z literatury polskiej[5]:

  • W szeregach Zagłoby huknął wystrzał z garłacza; siekańce zaszumiały na gościńcu (Henryk Sienkiewicz, Potop);
  • Wypatrzywszy moment, wysuwał garłacza i zmierzywszy, gdzie najgęściej kupił się motłoch, kaleczył go grankulkami (Tadeusz Padalica, Opowiadania i krajobrazy);
  • Ruszył cyngla i z paszczy garłacza tuzin kul rozsiekanych puszcza śród Moskali! (Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Włodzimierz Kwaśniewicz: 1000 słów o dawnej broni palnej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987.
  2. Encyklopedia techniki wojskowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987.
  3. a b c Lampel/Mahrhold: Leksykon broni od A do Ż. Warszawa: Muza, 2006, s. 106.
  4. a b c d Frederick Myatt: Pistolety i rewolwery. Ilustrowana historia broni krótkiej od szesnastego wieku do czasów współczesnych. Wydawnictwo Espadon, 1993.
  5. Przytoczone za Słownikiem języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego (Słownik języka polskiego: Garłacz. [dostęp 2021-07-14].)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Włodzimierz Kwaśniewicz: 1000 słów o dawnej broni palnej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987. ISBN 83-11-07350-3.
  • Encyklopedia techniki wojskowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987. ISBN 83-11-07275-2.
  • Frederick Myatt: Pistolety i rewolwery. Ilustrowana historia broni krótkiej od szesnastego wieku do czasów współczesnych. Warszawa: Wydawnictwo Espadon, 1993. ISBN 83-85489-06-1.
  • Lampel/Mahrhold: Leksykon broni od A do Ż. J. Ahlborn, K. Teichmann (opr.). Warszawa: Wyd. Muza, 2006. ISBN 83-72009-60-0.