Garłacz

Angielski garłacz z zamkiem skałkowym (XVIII wiek)

Garłacz (gardłacz, szturmak, tromblon) – odprzodowa broń strzelecka wyposażona w lufę z charakterystycznym rozszerzeniem przy wylocie, w formie spłaszczonego lub zaokrąglonego lejka. Rodzaj dawnej strzelby, używanej głównie w XVI–XVIII wieku.

Na zachodzie Europy garłacz w wersji cywilnej nazywano tromblonem, broń wojskową – eskopetą, a tzw. duński, używany w marynarce, ze spodnim trzpieniem do osadzania garłacza na podstawie, nosił nazwę espingoli; określenie angielskie to blunderbuss.

Charakterystyka

Garłacze były stosunkowo krótką bronią nie przekraczającą zazwyczaj 50 cm długości. Przybierały formę zbliżoną zarówno do pistoletów jak i krótkich karabinków. Była to broń przeznaczona do walki na krótkim dystansie, zdolna do miotania różnego rodzaju pocisków: ołowianych kul, siekańców lub grubego śrutu.

Charakterystyczną cechą konstrukcyjną garłacza było wieńczenie wylotu lufy tzw. „trąbą” (rozszerzeniem w formie lejka). Zadaniem tego elementu było ułatwienie odprzodowego ładowania broni, zwłaszcza na pokładach rozkołysanych statków. Niekiedy funkcję trąby błędnie utożsamiano z zamierzonym zwiększeniem rozrzutu pocisków, jednak w rzeczywistości nie miała ona na to wpływu.

Historia

Garłacze powstały w XVI wieku w Holandii jako broń przeznaczona pierwotnie dla marynarzy. Z czasem garłacze zdobyły szerszą popularność w Europie, a łatwość ładowania i możliwość zamiennego stosowania różnych rodzajów pocisków sprawiła, że zaczęto stosować je również w innych rodzajach wojsk. Trafiły między innymi do uzbrojenia włoskiej lekkiej jazdy, załóg weneckich galer i hiszpańskich strzelców. Później stały się głównie bronią jazdy i w tej roli rozpowszechniły się na Bliskim Wschodzie, Persji i na Kaukazie.

Garłacze do końca XVIII wieku używane były jako broń wojskowa, głównie przeznaczona do walki w tłumie czy podczas abordażu. Później stały się przede wszystkim bronią cywilną, używaną do samoobrony. Późne garłacze używane w Wielkiej Brytanii były mniejsze i miały wielkość pistoletów. Z czasem zanikła także trąba, a lufa zaczęła mieć jednakowy kaliber wzdłuż całej długości (trąbę zaczęto imitować pierścieniami na jej końcu).

W pierwszej połowie XX wieku, garłaczem karabinowym zaczęto potocznie nazywać zupełnie inny rodzaj broni – granatnik nasadkowy.

• 
  Indyjski garłacz
  (XVIII wiek)
• 
  Turecki garłacz
  (I poł. XIX wieku)
• 
  Garłacz w formie pistoletu
• 
  Garłacz pozbawiony rozszerzenia wylotu lufy

Powstanie styczniowe

W czasie trwania powstania styczniowego brakowało broni palnej. Kupowano i używano więc wszelkiej broni, nawet bardzo starej. O garłaczach można znaleźć wzmianki w dwóch źródłach z epoki. Pierwszą wzmiankę znajdujemy w opisie wyprawy Ludwika Mierosławskiego w lutym 1863 r. W trakcie przygotowań zakupiono broń i transportowano ją przez terytorium Prus. W czasie transportu Prusacy jednak zarekwirowali broń. Broń ta więc ostatecznie nie trafiła do rąk powstańców, ale jednak była tam przeznaczona. W zarekwirowanej broni były dwa garłacze. Taki oto opis można znaleźć w książce Aleksandra Guttrego:

O dwóch karabinach niezwykłego kształtu wspominał mi p. Bronne, że je T.W. gdzieś kupił w mieście, ale nie mógł powiedzieć u którego handlarze bronią czy antykwarza. Z opisu mogłem się domyślić, że to były tak zwane garłacze, z rozszerzonym otworem lufy przy wylocie. Do nich to zapewne przeznaczonym był zapas grankulek o których widzimy wzmiankę w obydwóch świadectwach.

Drugie źródło już wyraźnie wskazuje, że garłacz znajdował się w rękach powstańca styczniowego. We wspomnieniach Jana Borkowskiego można znaleźć taki o to opis:

Nasz oddział tak zwanych strzelców stał w miejscu może z pół godziny od chwili alarmu, formował się i czekał na komendę. Miałem czas się przypatrzeć. Smutno się prezentował. Broni dobrej było mało, trochę dubeltówek w dobrym stanie, a zresztą okazy bez wartości. Obok mnie stał młodzieniec z garłaczem nabitym 5 kulami – chyba jeszcze Kordecki strzelał z niego w Częstochowie.

W literaturze

Przykłady użycia garłacza i jego skutków ilustrują następujące przykłady z literatury polskiej:

• W szeregach Zagłoby huknął wystrzał z garłacza; siekańce zaszumiały na gościńcu (Henryk Sienkiewicz, Potop);
• Wypatrzywszy moment, wysuwał garłacza i zmierzywszy, gdzie najgęściej kupił się motłoch, kaleczył go grankulkami (Tadeusz Padalica, Opowiadania i krajobrazy);
• Ruszył cyngla i z paszczy garłacza tuzin kul rozsiekanych puszcza śród Moskali! (Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz).

Bibliografia

• Włodzimierz Kwaśniewicz: 1000 słów o dawnej broni palnej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987. ISBN 83-11-07350-3.
• Encyklopedia techniki wojskowej. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1987. ISBN 83-11-07275-2.
• Frederick Myatt: Pistolety i rewolwery. Ilustrowana historia broni krótkiej od szesnastego wieku do czasów współczesnych. Warszawa: Wydawnictwo Espadon, 1993. ISBN 83-85489-06-1.
• Lampel/Mahrhold: Leksykon broni od A do Ż. J. Ahlborn, K. Teichmann (opr.). Warszawa: Wyd. Muza, 2006. ISBN 83-72009-60-0.