Garcz
54°20′43″N 18°06′23″E/54,345278 18,106389| wieś | |
| |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (2022) |
1067[2] |
| Strefa numeracyjna |
58 |
| Kod pocztowy |
83-333[3] |
| Tablice rejestracyjne |
GKA |
| SIMC |
0159999 |
Położenie na mapie gminy Chmielno  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa pomorskiego  | |
Położenie na mapie powiatu kartuskiego  | |
| 54°20′43″N 18°06′23″E/54,345278 18,106389[1]
| |
Garcz, dodatkowa nazwa w j. kaszubskim Gôrcz[4], (niem. Gartsch[5]) – wieś kaszubska w Polsce na Pojezierzu Kaszubskim położona w województwie pomorskim, w powiecie kartuskim, w gminie Chmielno na terenie Kaszubskiego Parku Krajobrazowego nad Jeziorem Łapalickim. W Garczu na skrzyżowaniu z drogą wojewódzką nr 211 bierze swój początek Droga Kaszubska.
W części wsi Garcz, Dziewczej Górze, osadzona jest oś powieści Martyny Bundy "Nieczułość"[6].
Nazwa miejscowości
[edytuj | edytuj kod]Wieś pierwszy raz pojawiła się w tzw. Wielkiej księdze czynszowej Zakonu Krzyżackiego w połowie XV w. jako Gartsch. Pojawiały się też nazwy Garc, Garcze, niekiedy Garcz, Garz. Z tych zapisów wynika, że pierwotną nazwą był Gardziec, utworzony od pomorskiego rzeczownika gard (pol. gród). Dla porównania rdzeń ten utrzymał się w nazwie Starogardu Gdańskiego czy zachodniopomorskich Nowogardu, Białogardu czy Stargardu[7].
Przejście formy Gardziec w Garc czy Garcz wynika z kaszubskiego zaniku tzw. ruchomego "e" (np. pol. Janek -> kaszub. Jank, pol. kupiec -> kaszub. kupc. Zjawisko to powinno doprowadzić do formy Gardzc, jednak taka zbitka była fonetycznie nie do utrzymania i została uproszczona do Garc. Następnie pod niemieckim wpływem zamiany głoski "c" w "cz", widocznym tez w innych nazwach kaszubskich miejscowości, przeszła w "cz" i mamy współczesny Garcz[7].
Warto dodać, że Jezioro Łapalickie, nad którym leży Garcz historycznie nazywało się Garczno i zostało odnotowane znacznie wcześniej niż wieś - zapisy Garsno z 1212 r i Gartsno z 1224 r. Jest to podstawa do stwierdzeń, że na miejscu dzisiejszej wsi lub w najbliższej okolicy stał gród (kaszub. gard), który dał nazwę pobliskiemu jezioru[7]. We współczesnej kaszubszczyźnie brzmiałoby to jez. Gardzkie/Gôrdczé (pol. jez. Grodzkie)
Historia miejscowości
[edytuj | edytuj kod]Wieś królewska w starostwie mirachowskim w województwie pomorskim w II połowie XVI wieku[8].
W roku 1773 dzierżawcą Garcza był niejaki Kobiella. We wsi mieszkali również gburzy Marcin Stanek i Wojtek Grzekowicz oraz chałupnicy Józef Kuchta, Jakub Ropell, Józef Lemann i Richert[7].
Na koniec 1892 r wieś zamieszkiwało 208 osób, 200 Kaszubów (196 katolików i 4 ewangelików) oraz 8 Niemców ewangelików[9].
W 1905 r. otwarto w Garczu przystanek kolejowy, będący częścią nowootwartej linii Kartuzy - Lębork[10]. Połączenie działało do czerwca 2000 r.[10]
W roku 1913 miejscową karczmę prowadził A. Kostuch; krawcem był Johann Cyrocki; we wsi było 2 szewców: Josef Cyrocki i Jakob Mueller oraz 2 kołodziejów: Johann Marschalkowski i Johann Formella[11].
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa gdańskiego.
Integralne części wsi
[edytuj | edytuj kod]| SIMC | Nazwa | Rodzaj |
|---|---|---|
| 1066998 | Dziewcza Góra | część wsi |
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Garcz (przystanek kolejowy)
- Chmielno
- Jeziora chmieleńskie
- Kartuzy
- Łapalice (zamek)
- Muzeum Ceramiki Kaszubskiej Neclów
- Sianowo
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Strona gminy Chmielno
- Garcz, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 487.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 31680.
- ↑ NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2022-10-06].
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 255 [zarchiwizowane 2022-10-26].
- ↑ 27.06.2006 r., Uchwała Rady Gminy Kartuzy Nr XXVI/257/2006. Numer przypisany dodatkowej nazwie miejscowości lub obiektu fizjograficznego w MSWiA - NM/4-14
- ↑ Prussia (Kingdom) Statistisches Landesamt, Gemeindelexikon für die regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln: Auf grund der ergebnisse der volkszählung vom. 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher quellen bearbeitet vom Königlich Preussischen Statistischen Landesamte, verlag des Königlichen Statistischen Landesamts, 1912, s. 26 [dostęp 2025-06-14] (niem.).
- ↑ Martyna Bunda, Nieczułość, Wydawnictwo Literackie, 2017, ., ISBN 978-83-08-06427-6 [dostęp 2025-06-14].
- ↑ a b c d Breza Edward. Nazwy miejscowości powiatu kartuskiego. Kartuzy 2017 r. s. 25
- ↑ Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w. : rozmieszczenie własności ziemskiej, sieć parafialna / Marian Biskup, Andrzej Tomczak. Toruń 1955, s. 94.
- ↑ Stefan Ramułt, Statystyka ludności kaszubskiej, Akademia Umiejȩtności, 1899, s. 81 [dostęp 2025-04-19].
- ↑ a b Linia Pruszcz Gdański – Łeba (229), [w:] Ogólnopolska Baza Kolejowa – bazakolejowa.pl [online] [dostęp 2025-04-19].
- ↑ Adressbuch aller Länder der Erde, der Kaufleute, Fabrikanten, Gewerbetreibenden, Gutsbesitzer etc, Leuchs, 1894, s. 69 [dostęp 2025-04-21] (niem.).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200)
- ↑ GUS. Rejestr TERYT
| Wsie | |
|---|---|
| Części wsi | |
| Osada wsi |
