Gardeja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 53°36′26″N 18°56′28″E
- błąd 38 m
WD 53°36'0.0"N, 18°55'59.9"E
- błąd 14 m
Odległość 1007 m
Gardeja
wieś
Ilustracja
Urząd Gminy w Gardei
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat kwidzyński
Gmina Gardeja
Sołectwo Gardeja I
Liczba ludności  ok. 1400
Strefa numeracyjna 55
Kod pocztowy 82-520[1]
Tablice rejestracyjne GKW
SIMC 0149883
Położenie na mapie gminy Gardeja
Mapa lokalizacyjna gminy Gardeja
Gardeja
Gardeja
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gardeja
Gardeja
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Gardeja
Gardeja
Położenie na mapie powiatu kwidzyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu kwidzyńskiego
Gardeja
Gardeja
Ziemia53°36′26″N 18°56′28″E/53,607222 18,941111

Gardeja (niem. Garnsee[2]) – wieś w Polsce, położona w województwie pomorskim, w powiecie kwidzyńskim, w gminie Gardeja[3][4], przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 55 z drogą wojewódzką nr 523. Siedziba gminy Gardeja. Dawniej miasto; uzyskała lokację miejską w 1334 roku, zdegradowana w 1945 roku[5]. W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa elbląskiego.

Liczba ludności wsi w 1998 roku wynosiła ok. 1400 osób[6].

We wsi znajduje się Szkoła Podstawowa im Obrońców Westerplatte.

Integralne części wsi Gardeja[3][4]
SIMC Nazwa Rodzaj
0149914 Kalmuzy część wsi

Mieszkańcy wsi wymieniają jeszcze przysiółek Hermanowo.

Samorząd[edytuj | edytuj kod]

Obszar wsi jest podzielony na 3 sołectwa: Gardeja I (zwarty obszar zabudowany byłego miasta), Gardeja II (pol. Szlemno, niem. Garnseedorf), Gardeja III[7].

Częścią obecnej Gardei III jest dawne Dębno (też Dębniak[8], niem. Eichbusch[9] – nazwa nieoficjalna). Przed 1914 było to wybudowanie wsi Garnseedorf (pol. Szlemno, następnie Gardeja II), zamieszkiwane w 1905 przez 55 osób[10][11].

Historia[edytuj | edytuj kod]

We wczesnym średniowieczu na tym terenie powstał pruski gródek o charakterze obronnym, który w 1233 został zajęty przez Krzyżaków. W sąsiedztwie istniała osada należąca do biskupów pomezańskich, w 1285 wzmiankowana jako siedziba cystersów. Gardeja otrzymała prawa miejskie ok. 1334 lub wcześniej (zapis z 1334 określa Gardeję jako miasto). Podczas wojny trzynastoletniej miasto zostało poważnie zniszczone przez pożary, od 1525 w Prusach Książęcych. Od połowy XVI wieku Gardeja była siedzibą braci czeskich, od 1657 miasto należało do Brandenburgii, a od 1701 do Prus. W 1883 uruchomiono kolej łączącą Gardeję z Grudziądzem i Malborkiem[6]. W plebiscycie narodowościowym w Prusach Wschodnich w 1920 98% głosujących w Gardei opowiedziało się za pozostaniem w Niemczech. Z przyczyn komunikacyjnych Polsce przyznano oddaloną od miasta o 2 km stację kolejową na linii Kwidzyn-Grudziądz[12]. W okresie międzywojennym ulokowano tu placówkę Straży Celnej[13]. Podczas II wojny światowej zniszczeniu uległo 80% zabudowy, co miało wpływ na odebranie Gardei praw miejskich[6].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa
Kościół pw. św. Józefa

Według rejestru zabytków NID[14] na listę zabytków wpisane są:

  • układ urbanistyczny miasta, obecnie wsi, wraz z zespołem budowlanym, 1285-XX w., nr rej.: 156/90 z 22.01.1991
  • modernistyczny kościół parafialny pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, ul. Kwidzyńska, XIV, XVIII w., nr rej.: 500/96 z 2.04.1996
  • cmentarz przykościelny, nr rej.: j.w.
  • cmentarz rzymskokatolicki, ul. Grudziądzka, pocz. XIX w., nr rej.: 499/96 z 2.04.1996
  • kaplica, 1926, nr rej.: j.w.
  • brama, nr rej.: j.w.

Ponadto w Gardei znajduje się gotycka wieża z XIV wieku przy kościele pw. św. Józefa.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  2. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)
  3. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  4. a b GUS. Rejestr TERYT
  5. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 30-31.
  6. a b c Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, Elżbieta Bajkiewicz-Grabowska (red.), Iwona Swenson (red.), Zofia Aleksandrowicz, Warszawa: PWN, 1998, s. 158, ISBN 83-01-12677-9, OCLC 830195866.
  7. Lista sołectw. Urząd Gminy Gardeja. [dostęp 2012-05-14].
  8. Zarządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 3 listopada 1950 r. w sprawie przywrócenia i ustalenia urzędowych nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych, Monitor Polski z 1950 r. Nr 134, poz. 1720
  9. Messtischblätt Garnsee, 1913
  10. Garnseedorf w Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs
  11. Westpreußisches Ortsverzeichnis
  12. Gardejski kamień graniczny, Wirtualne Muzeum Gminy Gardeja
  13. Szematyzm Straży Celnej 1927 ↓, s. 225.
  14. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo pomorskie. 2020-09-30. s. 51. [dostęp 2018-12-29].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kalendarz z szematyzmem funkcjonariuszy Straży Celnej na rok 1927, Nakładem Zarządu Internatu imienia dra Władysława Rasińskiego dla Dzieci Funkcjonariuszy Straży Celnej, 1927.