Gbeľany

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gbeľany
Ilustracja
Pałac w Gbeľanach
Państwo

 Słowacja

Kraj

żyliński

Powiat

Żylina

Starosta

Jozef Martinček[1]

Powierzchnia

7,14 km²

Wysokość

361 m n.p.m.

Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość


1213
169,88 os./km²

Nr kierunkowy

041

Kod pocztowy

013 02

Tablice rejestracyjne

ZA

Położenie na mapie kraju żylińskiego
Mapa konturowa kraju żylińskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Gbeľany”
Położenie na mapie Słowacji
Mapa konturowa Słowacji, u góry nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Gbeľany”
Ziemia49°12′44,72″N 18°50′54,11″E/49,212422 18,848364
Strona internetowa

Gbeľanywieś (obec) w północno-zachodniej Słowacji, położona w kraju żylińskim, w okręgu Żylina.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Gbeľany leżą w Kotlinie Żylińskiej, ale północna część katastru wsi wspina się już na stoki Gór Kisuckich. Znajdują się niespełna 10 km na wschód od Żyliny.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie wsi znaleziono ślady osadnictwa zaliczanego do kultury halsztackiej, a także z okresu rzymskiego oraz wielkomorawskiego[2]. Historycy uważają, że początek osadnictwa współczesnej wsi należy datować na XIII w.[3] Pierwsze wzmianki o miejscowości, zapisanej jako Koblen, pochodzą z roku 1362[4]. W 1434 r. notowana ona była jako Villa Belene[3]. Należała ona wówczas do feudalnego "państwa" z siedzibą na zamku Strečno. Później występowała ona pod nazwami Possessio Gbelan (1483), Possessio Kbeleny (1520), Gbeblan, Gbelany (1773), Egbelény (węg.; 1907), a od 1920 Gbeľany.

W roku 1421 „państwo” przeszło w ręce Dersffych, następnie władali nim przedstawiciele Esterházych i Wesselényich. Gdy wyszedł na jaw udział Wesselényich w antyhabsburskim spisku majątek ten został im odebrany, a po upadku powstania Thökölyego (1685) przekazany cesarskim generałom, Fridrichowi i Johannowi Löwenburgom. Ci utworzyli nowe dominium z siedzibą w Tepličce nad Váhom, do którego należały i Gbeľany. W 1749 r. w wyniku podziału majętności powstało nowe „państwo”, w którego skład wchodziły: Gbeľany, Dolný Vadičov, Lutiše, Pažite, Riečnica, Terchová, Tižina oraz część Strečna. Jego właściciele, rodzina Szerényich, w 1756 r. wybudowali istniejący do dziś barokowy pałac[3]. W 1812 r. właścicielami wsi została rodzina Nyárych z Sučan, a w 1863 r. rodzina Zichych. W 1883 r. Karolina Zichy wniosła ten majątek jako wiano, wychodząc za mąż za Györgya Gusztáva Majlátha[3], hrabiego Ostrzyhomia. Ostatnim właścicielem Gbeľan był Ferdinand Ödön Majláth, który zmarł w 1929 r. Wdowa po nim, Huberta z d. Széchenyi, przeniosła się do Bratysławy, a po II wojnie światowej wyjechała do Szwecji.

Mieszkańcy wsi zajmowali się hodowlą bydła, drobnym rolnictwem i sadownictwem oraz pracą w lasach. Pracowali także na pańskich folwarkach w Gbeľanach, w Dolinie Vrátnej (stąd Starý dvor) oraz w Lutišach.

W Gbeľanach urodził się Rudolf Nyáry (1828-1900), ksiądz katolicki, kanonik ostrzyhomski i pisarz religijny.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych z dnia 31 grudnia 2010, wieś zamieszkiwało 1213 osób, w tym 622 kobiet i 591 mężczyzn[5].

W 2001 roku rozkład populacji względem narodowości i przynależności etnicznej wyglądał następująco[6]:

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Pałac (słow. kaštieľ) z połowy XVIII w., barokowy, zbudowany przez Szerényich. Murowany, piętrowy , nakryty dachem mansardowym. Front 11-osiowy, zaznaczony trzyosiowym pseudoryzalitem. Otoczony parkiem, założonym przez Nyárych w połowie XIX w., w którym był wydzielony sad owocowy i ogród warzywny[3]. Po II wojnie światowej przejęty przez państwo. Od 1967 r. mieściła się w nim dyrekcja Obszaru Chronionego Krajobrazu Mała Fatra (słow. Chránená krajinná oblasť Malá Fatra), a następnie, do 1995 r. mieściła się tu siedziba Parku Narodowego Mała Fatra. Przez następne 16 lat obiekt stał pusty i niszczał. W 2011 r. kupił go prywatny inwestor, który w 2015 r. uruchomił w nim czterogwiazdkowy hotel[7].
  • Dwór (słow. kúria) z I połowy XIX w., klasycystyczny.
  • Mauzoleum Nyárych z końca XIX w. (na cmentarzu), neogotyckie.
  • Figura przedstawiająca św. Jana Nepomucena, wykuta z piaskowca w 1827 r. na polecenie Karola Nyáryego.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Lista wybranych wójtów, burmistrzów gmin i miast w wyborach do organów gminy (słow.). Štatistický úrad Slovenskej republiky. [dostęp 2011-12-30].
  2. Vladimír Adamec, Nora Jedličková: Slovensko. Turistický lexikon, wyd. Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, Bratislava 1991, ISBN 80-7096-152-X, s. 67
  3. a b c d e Mária Bizubová: Putovanie po okoli Žiliny s Thomasom Enderom (2) [w:] "Krásy Slovenska" R. 98, nr 7-8/2021, s. 63-65
  4. Statystyki ogólne miejscowości (ang.). Statistical Office of the Slovak Republic. [dostęp 2011-12-30].
  5. Dane statystyczne dotyczące liczby mieszkańców (ang.). Statistical Office of the Slovak Republic. [dostęp 2011-12-30].
  6. Statystyki mieszkańców na podstawie spisu statystycznego z roku 2001 (ang.). Statistical Office of the Slovak Republic. [dostęp 2011-12-30].
  7. Bianka Stuppacherová: Gbeľany: Ako vytiahnuť kaštieľ z kaše (2016 r.) [w:] [1]