Gelede

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Maska Gelede, Brooklyn Museum
Maska Gelede

Gelede właśc. Gẹ̀lẹ̀dé – ceremonia Jorubów ku czci pramatki Iyà Nlà i w uznaniu roli kobiet w społeczności, łącząca śpiew i rytualny taniec z użyciem kolorowych, rzeźbionych masek, wykonywana corocznie po zakończeniu żniw a także podczas wydarzeń ważnych dla lokalnej społeczności.

W 2001 roku dziedzictwo przekazu ustnego Gelede zostało uznane za Arcydzieło Ustnego i Niematerialnego Dziedzictwa Ludzkości a w 2008 roku wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ceremonia Gelede praktykowana jest głównie przez zachodnie ludy Jorubów w Nigerii i Beninie, gdzie tradycja ceremonii narodziła się najprawdopodobniej w XVIII wieku, a w wyniku handlu niewolnikami rozprzestrzeniła się w wieku XIX na tereny Sierra Leone, Kuby i Brazylii[2].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Ceremonia Gelede organizowana jest po zakończeniu żniw a także w czasie wydarzeń ważnych dla społeczności, podczas suszy czy epidemii[1]. Gelede jest artystycznym wyrazem wierzeń Jorubów w nadprzyrodzone moce kobiet. Jorubowie wierzą, że szczególnie starsze kobiety władają mocami silniejszymi niż moce bogów czy przodków. Kobiety nazywane są „naszymi matkami” (awan iya wa[3]), „bogami społeczności” czy „właścicielami świata”[2]. Celem ceremonii Gelede jest uproszenie kobiet, by używały swoich mocy na rzecz społeczności[3].

Ceremonia podzielona jest na dwie części: występy nocą (Efe) i za dnia (Gelede)[2]. Występy nocne odbywają się na głównym placu wsi. Otwierają je bębniarze i śpiewacy, za którymi wchodzi orkiestra i tancerze z maskami, w bogato zdobionych kostiumach. Społeczność podzielona jest na grupę mężczyzn i kobiet, na czele których stoją odpowiednio mężczyzna i kobieta. Bębny nastrojone są tak, by przypominały ludzkie glosy a bębniarze wygrywają na nich rytm Eka przypominający rytm języka joruba[4].

W występach biorą udział wyłącznie mężczyźni, którzy, przebrani, odgrywają również partie kobiece[5]. Tancerz z maską nazywaną ẹ̀fę (humorysta) modli się do pramatki Iyà Nlà o pobłogosławienie społeczności pokojem, szczęściem, zdrowiem, długowiecznością, dużą liczbą dzieci; prosi również o ochronę przed nieszczęściami i kataklizmami[5]. Tancerz z maską ẹ̀fę zabawia również publiczność satyrycznymi piosenkami[5]. Przez kolejne trzy do siedmiu dni tańce wykonywane są popołudniami[5].

Maski[edytuj | edytuj kod]

Wykonywane z drewna maski Gelede przedstawiają głowę ludzką z nakryciem przypominającym tacę, na którym umiejscawiane są symboliczne figury zwierząt, owoców i płodów rolnych[3][6]. Maski noszone są na głowie, przy czym twarze artystów częściowo zakrywa się przesłoną z rafii lub tkaniny[7][3].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b UNESCO ICH: Oral heritage of Gelede (ang.). [dostęp 2013-11-18].
  2. a b c Henry John Drewal, Margaret Thompson Drewal: Gẹlẹdẹ: Art and Female Power Among the Yoruba. Indiana University Press, 1983, s. xv. ISBN 9780253325693. [dostęp 2014-07-29].
  3. a b c d Elizabeth Skidmore Sasser: The World of Spirits and Ancestors in the Art of Western Sub-Saharan Africa. Texas Tech University Press, 1995, s. 96. ISBN 9780896723467. [dostęp 2014-07-29].
  4. Beth Osnes: Acting: An International Encyclopedia. ABC-CLIO, 2001, s. 118. ISBN 9780874367959. [dostęp 2014-07-29]. (ang.)
  5. a b c d Babatunde Lawal: The Gẹ̀lẹ̀dẹ́ Spectacle: Art, Gender, and Social Harmony in an African Culture. University of Washington Press, 1996, s. 36. ISBN 9780295975993. [dostęp 2014-07-29]. (ang.)
  6. Babatunde Lawal: The Gẹ̀lẹ̀dẹ́ Spectacle: Art, Gender, and Social Harmony in an African Culture. University of Washington Press, 1996, s. xiii. ISBN 9780295975993. [dostęp 2014-07-29]. (ang.)
  7. Hope B. Werness: Continuum Encyclopedia of Native Art: Worldview, Symbolism, and Culture in Africa, Oceania, and North America. A&C Black, 2003, s. 114. ISBN 9780826414656. [dostęp 2014-07-29].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]