Gelliusz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Aulus Gellius (druga połowa II wieku n.e.) – uczony i pisarz rzymski, miłośnik starożytności i kolekcjoner ciekawostek. Znany jest jako autor książki zatytułowanej Noce Attyckie (łac. Noctes Atticae).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

O życiu prywatnym autora wiemy niewiele. Skąpe wiadomości na ten temat pochodzą z samych Nocy Attyckich, skąd jednak zostały bardziej wydedukowane niż zaczerpnięte, jako że autor nie poświęcił ani jednego rozdziału pracy samemu sobie.

Gelliusz urodził się i wychował przypuszczalnie w samym Rzymie, w Rzymie też z całą pewnością chodził do szkoły (wspomina o tym mimochodem w ks. VII, rozdz. 6). Miał typowe w owym czasie wykształcenie prawnicze, retoryczne i literackie. Należał do stanu ekwitów. Ożenił się i miał dzieci. Był przez pewien czas sędzią i urzędnikiem państwowym. Przez jakiś czas przebywał w Atenach, gdzie wieczorami czytał książki i czynił notatki do swego dzieła (stąd też tytuł).

Gelliusz znał osobiście kilku ówczesnych uczonych takich jak np. retor Korneliusz Fronto, filozof Favorinus z Arelate, Herodes Atticus i in., których poglądy na różne tematy, jako zasłyszane bezpośrednio od nich, dość często przytacza w swojej książce.

Noce Attyckie[edytuj | edytuj kod]

Noce Attyckie to składające się z 400 rozdziałów kompendium bieżących wydarzeń związanych z życiem intelektualnym autora, w głównej części mające charakter wyciągu ze zbieranych przez wiele lat notatek na temat różnych lektur. Dzieło pierwotnie obejmowało dwadzieścia tomów, do naszych czasów zachowało się ich 19 (zaginął ósmy).

Materiał zawarty w dziele Gelliusza ułożony bez określonego porządku, co jest świadomym zabiegiem autora[1]. Każdy rozdział poświęcony jest innemu zagadnieniu z zakresu literatury, języka, kultury, prawa i wielu aspektów życia codziennego starożytnej Grecji i Rzymu. Z tego powodu, a także dlatego, że autor obficie cytuje dzieła sobie znane, lecz dziś już zaginione, Noce Attyckie są bezcenną kopalnią wiedzy na temat Rzymu II w. n.e. oraz starożytności grecko-rzymskiej w ogóle.

Autor był zwolennikiem prądu archaistycznego w literaturze rzymskiej, odczuwającego przesyt zretoryzowaną prozą okresu klasycznego i upatrującego sposobu na "odmłodzenie" języka literackiego przez nawrót do pisarzy okresu archaicznego i wczesnoklasycznego, z niewielkimi tylko koncesjami na rzecz wczesnego cesarstwa. Ta tendencja ma wpływ na dobór lektur Gelliusza: mimo że autor działa w drugiej połowie II wieku n.e., najmłodszym w ogóle autorem, jakiego cytuje, jest wcześniejszy o sto lat Pliniusz Starszy, a najmłodszym poetą - wcześniejszy o dwieście lat Wergiliusz.

Charakterystyczne jest, że mimo zainteresowań historycznych Gelliusza, pomija zupełnie Liwiusza oraz Tacyta. Podobnie pomija Owidiusza, Lukana i Stacjusza. Jedynie Swetoniusz jest cytowany raz i to tylko mimochodem, jako źródło wiadomości na temat pewnego pisarza okresu republikańskiego. Ulubionym historykiem autora jest, oprócz Katona Starszego, niejaki Quintus Claudius Quadrigarius (znany nam jedynie z fragmentów zawartych w Nocach Attyckich). Seneka jest jedynie obiektem krytyki jako autor wygłaszający niezbyt mądre sądy na temat Enniusza. Wspomina się natomiast chętnie poetów okresu republikańskiego: Lukrecjusza, Katullusa, Lutacjusza Katulusa itp., a poza tym Plauta, Newiusza, Enniusza itp.

Z mówców Gelliusz cytuje Cycerona, którego określa bardzo chwalebnym określeniem: verborum homo diligentissimus (człowiek starannego słowa)[2]. W dziedzinie mówców wydaje się preferować Gajusza Grakchusa i Katona Starszego.

W sumie Gelliusz zacytował aż dwustu siedemdziesięciu pięciu utorów greckich oraz rzymskich[3]. Po ukończeniu dwudziestu tomów, napisaniu posłowia i spisu treści Gelliusz zamierzał kontynuować pracę i wydać następną książkę o podobnym charakterze, jednak czy kiedykolwiek udało mu się ten zamiar zrealizować, nie wiadomo.

Datowanie[edytuj | edytuj kod]

W całym dziele zarówno Herodesa Attyka, jak i Korneliusza Frontona wspomina się jako osoby żyjące, przy czym Herodes Atticus określany jest konsekwentnie jako były konsul. Ponieważ konsulat Herodesa Attyka przypadł na rok 143 n.e., a Korneliusz Fronto zmarł w roku 170 n.e., pozwala to zawęzić okres powstawania Nocy Attyckich do lat 144-170 n.e., okresu panowania Antoninusa Piusa i Marka Aureliusza.

Inspiracje[edytuj | edytuj kod]

Noce Attyckie stały się inspiracją dla innych zbiorów artykułów tego typu znanych z literatury współczesnej. W literaturze polskiej wpływ stylu Gelliusza - zwłaszcza w zakresie krytyki literackiej - oraz kompozycji jego dzieła widać na przykład w książeczce Cicer cum caule Tuwima.

Przypisy

  1. Maria Piechocka-Kłos, Noce attyckie 2.24. O dawnej oszczędności i o starożytnych ustawach dotyczących wydatków, Wstęp, s. 10.
  2. Gelliusz, Noce attyckie, 15.3.7.
  3. Maria Piechocka-Kłos, Noce attyckie 2.24. O dawnej oszczędności i o starożytnych ustawach dotyczących wydatków, Wstęp, s. 13.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]