Gender

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wyobrażenie Amazonki, wojowniczej kobiety znanej z mitologii greckiej

Gender (ang. gender, czyt. dżender; płeć kulturowa, płeć społeczna, płeć kulturowo-społeczna, płeć/rodzaj, czasami także jako płeć psychologiczna lub psychiczna[1]) – jest to suma cech osobowości, zachowań, stereotypów i ról płciowych, rozumianych w danym społeczeństwie jako kobiece lub męskie, przyjmowanych przez kobiety i mężczyzn w ramach danej kultury w drodze socjalizacji, nie wynikających bezpośrednio z biologicznych różnic w budowie ciała pomiędzy płciami, czyli dymorfizmu płciowego. Gender, czyli kulturowy składnik tożsamości płciowej, przekazywany jest poszczególnym jednostkom w sposób performatywny, czyli poprzez uczenie się, odgrywanie i powtarzanie zachowań innych osób tej samej płci. Na płeć społeczną składać się może np. sposób ubierania się, sposób zachowania, oczekiwane funkcje w ramach społeczeństwa, sprawowana władza itp. Gender odróżnia się tym od płci biologicznej (ang. sex), czyli sumy cech fizycznych i zachowań seksualnych wynikających z odmiennych funkcji i ról obu płci w procesie rozmnażania płciowego[2].

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) definiuje gender jako stworzone przez społeczeństwo role, zachowania, aktywności i atrybuty, jakie dane społeczeństwo uznaje za odpowiednie dla mężczyzn i kobiet[3]. Stosowanie słowa gender do określenia kulturowo nabytych różnic między kobietami i mężczyznami zapoczątkował John Money, który w roku 1955 w swojej publikacji użył sformułowania gender role[4][5]. W kolejnych latach pojęcie było coraz częściej stosowane w literaturze z zakresu nauk społecznych, sztuki i nauk humanistycznych. Obserwuje się też tendencję do poszerzania znaczenia słowa gender o biologiczne kryteria płci[5].

Studia wyższe i badania naukowe nad społeczno-kulturową tożsamością płciową prowadzi się na kierunku gender studies. Kierunek ten powstał w Stanach Zjednoczonych w latach 80. XX wieku. Obecnie można go odnaleźć również na uczelniach w Polsce.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Termin gender pochodzi pośrednio od łacińskiego słowa genus przez starofrancuskie gendre i angielskie gender. W języku angielskim słowo gender było i w dalszym ciągu jest powszechnie używane w dwóch znaczeniach: „rodzaj gramatyczny” (masculine, feminine i neuter – męski, żeński i nijaki) oraz „płeć” (zastępując dwuznaczne słowo sex, powszechnie używane w znaczeniu „stosunek płciowy”).

Ontologia gender[edytuj | edytuj kod]

Zagadnienie istnienia „kobiecości” i „męskości”.[edytuj | edytuj kod]

W historycznym przekroju refleksji nad płciowością wyróżniają się dwa podstawowe paradygmaty: esencjalizm i konstruktywizm. Zamykają one klamrę, wewnątrz której przeobrażają się koncepcje istnienia męskości i kobiecości[6].

Esencjalizm[edytuj | edytuj kod]

Ujęcie esencjalistyczne widzi odrębne płciowości, wraz z wszelkimi ich przymiotami, w sposób naturalistyczny[7][8]. W płci biologicznie męskiej lub żeńskiej zawarta jest esencja, natura – odpowiednio – męskości lub kobiecości. Te odmienne istoty określone są poprzez stałe i właściwe im zestawy cech, wyrażane w całokształcie przejawów życia osób danej płci. Społeczno-kulturowy wymiar płciowości kształtowany jest tu poprzez determinujący wpływ bodźców biologicznych[9], tworząc naturalną[10] i nierozłączną[11][12] psychofizyczną jedność[13][14][15]. Stanowisko to, znamienne dla kultury europejskiej od jej początków[16][17], zaakcentowane zostało w XX-wiecznej socjobiologii i psychologii ewolucyjnej[10]. Podtrzymanie jego kontynuacji przypisuje się kręgom konserwatywno-prawicowym[18][19][20][21].

Konstruktywizm[edytuj | edytuj kod]

Od lat 60. XX wieku rozwijał się, zasadniczo opozycyjny wobec esencjalizmu, paradygmat konstruktywistyczny[22]. Ujawnił on niestałe sposoby istnienia typów płciowości kulturowej, zarówno w okresach historycznych, jak i wewnątrz współczesnych sobie społeczności[23]. Nurt ten ukazał kobiecość i męskość jako pewne modele, projekty powstałe w wyniku nałożenia na płeć biologiczną - ludzkich wyobrażeń, oczekiwań i oznaczeń. Ich celem jest ukształtowanie tylko dwóch odrębnych rodzajów człowieka, dwóch społecznych płciowości[24][25][26][27]. Na bazie odmiennych narządów płciowych, wytwarza się podwójne schematy zobrazowane w sferach: nazewnictwa, gramatyki[28], charakteru, zdolności intelektualnych, gestów i zachowań, wyglądu i sylwetki, ubioru, upodobań, ról społecznych i zawodowych[29][30][31]. Konstruktywiści zwrócili także uwagę na nieoczywistość społecznie ustalonego definiowania płciowości oraz rozumienia jej fizycznego wymiaru[32][33]. Zastrzeżenia te odnoszą się m.in. do uznania dla istnienia dwóch odrębnych płci i typów genderowych jako normy[34][35] oraz do upłciowienia ciała (gendered body), które w niemal każdym swym fragmencie staje się oznaką wskazującą jedną z płci biologicznych[36][37]. Ostateczne podważenie statusu istnienia kategorii gender ujawniło się w wykazaniu sztuczności i iluzoryczności pojęć „kobiecość” oraz „męskość”, fikcyjności ich rozróżnienia[38][39], skutkiem czego wskazuje się na ich usunięcie[40]. Odrzucenie kategoryzacji genderowej pojawia się w postawie agenderowej[41][42], postpłciowości[43][44] oraz w praktykach wobec osób interseksualnych[45].

Badania nad płcią kulturową[edytuj | edytuj kod]

Niektóre publikacje z zakresu psychologii popularnej wyolbrzymiają obserwowane różnice psychologiczne pomiędzy mężczyznami i kobietami. Autorzy tych publikacji, opierając się o anegdotyczne obserwacje i niesystematyczne studia przypadków, dochodzą do wniosku, że mężczyźni i kobiety skrajnie różnią się od siebie, np. porozumiewają się w zupełnie odmienny sposób[46]. Jednakże zgodnie z obszernymi badaniami psychologicznymi mężczyźni różnią się od kobiet nieznacznie i porozumiewają się w taki sam sposób[47]. Dorosłe kobiety potrafią nieco lepiej rozpoznawać emocje na podstawie obserwacji twarzy, ale różnice te nie występują u nastoletnich ludzi[48]. Nie wiadomo jednak, czy obserwowalne różnice w zachowaniu pomiędzy kobietami i mężczyznami są wrodzone, czy też mają podłoże kulturowe[49]. Wiele pośrednich dowodów, np. wyniki Testu Skojarzeń Utajonych, badania nad efektem Proteusza, ankiety przeprowadzone wśród naukowców itp. sugerują, że ludzie mają silną, w dużej mierze nieuświadomioną skłonność do postępowania zgodnie z przekonaniami co do własnej tożsamości[50]. W związku z tym kobiety i mężczyźni nieświadomie dopasowują swoje zachowania zgodnie z obowiązującym w danej kulturze stereotypami płciowymi, np. wybierając specyficzne dla płci zawody[51].

Niektórzy badacze i badaczki zajmujący się naukami neuronalnymi twierdzą, że obserwowalne różnice w budowach mózgu kobiet i mężczyzn stanowią dowód na istnienie wrodzonych różnic między-płciowych. Jedną z tych badaczek jest neuropsychiatra, Louann Brizendine, autorka książki The Female Brain. Jej publikację szeroko skrytykowano, a autorkę posądzono o manipulowanie danymi, wybiórczość i szerzenie stereotypów[52]. Współczesna nauka nie potrafi szczegółowo wyjaśnić, w jaki sposób różnice w budowie mózgu mogłyby u ludzi wpływać na ich zachowanie, dlatego próby usprawiedliwiana różnic pomiędzy płciami w ten sposób są postrzegane jako dalece hipotetyczne i neuroseksistowskie[53]. Wielkość różnic w budowie mózgów kobiet i mężczyzn często jest wyolbrzymiana w literaturze. Badania obrazowe mózgu wykonuje się często na niewielkich grupach ludzi, przez co są one niereprezentatywne przy ocenie różnic w budowie mózgu pomiędzy przedstawicielami płci. Zbiorcze analizy tego typu badań wykazały, że nie ma żadnych znaczących różnic w wielkości spoidła wielkiego w mózgach kobiet i mężczyzn, chociaż pojedyncze badania wskazywały na taką różnicę[54]. Nie wiadomo też, czy niewielkie różnice w budowie mózgu kobiet i mężczyzn wynikają z działania hormonów płciowych, czy też są związane z faktem, że mózgi kobiet są średnio nieco mniejsze od mózgów mężczyzn, ponieważ kobiety mają średnio nieco mniejszą masę ciała[55]. Wpływ hormonów na mózg i ciało człowieka jest skomplikowany i nie do końca poznany, dlatego próby wyjaśniania różnic pomiędzy płciami za pomocą podobnej argumentacji są dalece hipotetyczne[56].

Role płciowe[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Role płciowe.

Rozwój pojęcia ról płciowych[edytuj | edytuj kod]

Badania nad rolami płciowymi, czyli osobnymi funkcjami, jakie w ramach społeczeństwa przeznacza się kobietom i mężczyznom, pojawiły po raz pierwszy się w latach 50. i 60. XX wieku w ramach funkcjonalistycznej szkoły socjologii. Funkcjonaliści wyobrażali społeczeństwo jako zbiór elementów powiązanych ze sobą wzajemnymi zależnościami, dążący do dynamicznej równowagi. W zbiorze tym role i pozycje społeczne odgrywały podstawową rolę. Amerykański socjolog Talcott Parsons opisywał różnice pomiędzy ekspresywnymi (emocjonalnymi) rolami kobiecymi i instrumentalnymi (planowymi) rolami męskimi, badał też sposób, w jaki dzieci uczone są tych ról. Był on pierwszym naukowcem badającym te role, jego analizy nie wykraczały jednak poza badania „idealnej rodziny” amerykańskiej z epoki powojennego dobrobytu (np. wystarczająco zasobnej, aby utrzymać się tylko z dochodu mężczyzny, co nie było możliwe gdzie indziej)[57]. Teorie funkcjonalistyczne nie kwestionowały też istnienia równowagi społecznej, przyjmowanej za pewnik, co nie pozwalało wyjaśnić np. dlaczego instrumentalne role są w społeczeństwach zachodnich traktowane jako bardziej ekonomicznie wydajne niż ekspresywne.

Badania antropologiczne nad rolami płciowymi zostały zapoczątkowane w latach 60. przez Margaret Mead. Badając społeczności plemienne Nowej Gwinei zauważyła ona, że role przyjmowane przez kobiety i mężczyzn różnią się pomiędzy społeczeństwami, i to, co społeczeństwa Zachodu uważają za „męskie”, badane przez nią nowogwinejskie społeczności mogą traktować jako „kobiece”, i na odwrót. W niektórych z badanych przez nią społecznościach kobiety przyjmowały role dominujące, a mężczyźni podporządkowane, w niektórych natomiast role płciowe, łącznie z wychowywaniem dzieci, dzielone były po równo między obie płcie[58].

Proces socjalizacji, czyli uczenia się i poznawania samego siebie przez interakcję z innymi, został opisany przez psychologa i socjologa George’a Herberta Meada. Według badacza, proces ten rozpoczyna się niedługo po urodzeniu, gdy dziecko uczy się wykonywać czynności przez naśladowanie ruchów rodziców, i trwa przez całą młodość. Zdaniem Meada, końcowym momentem socjalizacji jest zdolność wyobrażania sobie siebie z punktu widzenia innych, wymagająca myślenia abstrakcyjnego[59]. W odniesieniu do ról płciowych zjawisko to zostało opisane przez Ann Oakley, autorkę terminu gender używanego do opisu społecznych klasyfikacji tego, co definiuje się jako męskie lub kobiece (termin został zapożyczony z pracy psychologa Roberta Stollera). Oakley twierdziła, że płeć biologiczna (różnice w budowie ciała) jest podstawą do przypisania osoby do konkretnej płci, twierdząc zarazem, że sposób rozumienia tego, czym jest płeć, zależy od kultury, w której odbywa się socjalizacja. Zdaniem Oakley, nauka ról płciowych rozpoczyna się już we wczesnym dzieciństwie poprzez wyrażane przez rodzinę oczekiwania zachowań typowych dla chłopców lub dziewczynek, a później rozwijana jest w środowisku rówieśników i w procesie edukacji[60].

Teorie dotyczące ról płciowych[edytuj | edytuj kod]

Część badaczy skłania się ku poglądowi, że cechy płci są konstruowane na zasadzie kontrastu, polaryzacji „kobiece”–„męskie”. Eric Walter Rothenbuhler uważa, że cechy uznawane za genetycznie przypisane kobiecie lub mężczyźnie wynikają z uwarunkowania kulturowego lub presji społecznej. Wiele cech rzekomo „kobiecych” i „męskich” i mających pochodzić z różnic biologicznych teoria gender uważa za ukształtowane w ramach wychowania i socjalizacji[61].

Uchodzący za twórcę pojęcia ról płciowych John William Money przeprowadził eksperyment, który miał dowodzić, że bezpośrednio po urodzeniu rozwój psychoseksulany jest neutralny, a zainteresowania erotyczne i orientacja nie są zależne od genów oraz hormonów. Na wykształcenie roli płciowej miałby wpływ wygląd właściwie wykształconych narządów płciowych. Przypadek nazwany John/Joana to wieloletni eksperyment na dziecku urodzonym jako chłopiec, któremu w wyniku nieprawidłowego zabiegu usuwania stulejki w efekcie błędu medycznego całkowicie zniszczono prącie. Pod wpływem sugestii Moneya dziecko zostało poddane zabiegom chirurgicznym polegającym na usunięciu jąder i wymodelowaniu sromu. Rodzice starali się wychowywać dziecko jako dziewczynkę. John Money przedstawiał doświadczenia jako sukces i potwierdzenie teorii o możliwości kształtowania roli płciowej niezależnie od płci genetycznej. Raporty z badań zostały opublikowane w roku 1972 – Man and Woman, Boy and Girl i 1975 – Sexual Signatures: On Being a Man or Woman. Treść raportów wpłynęła na teorię i praktykę w psychologii, socjologii oraz women's study[62]. Jednakże wywiady przeprowadzone w latach 1994-1995 z pacjentem i jego rodziną nie potwierdziły sukcesu opisanego przez Moneya. Judith Butler, twórczyni pojęcia performatywność płci, w książce Undoing Gender opisała historię życia Davida Reimera, zauważając że zjawisko płciowości człowieka pozostaje niezrozumiałe[63].

Część przeciwników teorii gender dowodzi, że część uzdolnień intelektualnych i manualnych, różnych dla różnych płci, przypisywanych przez teoretyków gender uwarunkowaniom kulturowym, pojawia się już w niemowlęctwie i wczesnym dzieciństwie, a nawet w życiu prenatalnym, gdy nie może być mowy o kulturowych uwarunkowaniach[64]. Zwracają też uwagę, że w krajach realizujących od lat programy równościowe, m.in. w Norwegii, w praktyce zawody pojmowane tradycyjnie jako męskie, nadal zdominowane są przez mężczyzn, a kobiece – przez kobiety[64].

Według polskiego Pełnomocnika Rządu do spraw Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn pojęcie gender odnosi się głównie do równości płci, nie negując jednak różnic między kobietami i mężczyznami ani samego znaczenia płci biologicznej[65].

Ideologie gender[edytuj | edytuj kod]

Jednym z obszarów badawczych jest wpływ ideologii gender na różne elementy życia społecznego. Autorzy badań wyróżniając ideologie gender: tradycyjną, przejściową i egalitarną, wykazują że poczucie uczciwości i jakości małżeństwa zależy od wyznawanej przez małżonków ideologii[66]. Od przyjmowanej ideologii gender zależy także podział obowiązków domowych i związane z nim odczucie niesprawiedliwości. Odczuwanie niesprawiedliwości jest powiązane z egalitarną ideologią gender żon[67]. Tradycyjna ideologia gender wiąże się z z wykonywaniem bezpłatnych prac domowych przez kobiety i pracy zarobkowej poza domem przez mężczyzn. Odejście od tego modelu jest powiązane ze zwiększoną częstością rozpadu małżeństw[68]. Badane są także zmiany ideologii gender w czasie[69] a także ich zróżnicowanie geograficzne[70].

Gender w antropologii[edytuj | edytuj kod]

Opozycja kobieta-mężczyzna[edytuj | edytuj kod]

Natura-kultura[edytuj | edytuj kod]

Opozycja natura-kultura bazuje na strukturalistycznej perspektywie Claude Lévi-Straussa. Amerykańska antropolog Sherry Ortner porównała opozycję kobieta-mężczyzna do opozycji natura-kultura. Kulturę określa ona jako proces wspólnego tworzenia, a następnie podtrzymywania systemu znaków służących do komunikacji (np. słów, symboli, artefaktów itp.). Za pomocą tego systemu znaków ludzkość dąży do opisania i podporządkowania sobie przyrody, manipulując naturą dla własnych potrzeb i korzyści. Tego typu działalność opisująco-podporządkowująca identyfikowana jest z płcią męską, kojarzoną w większym stopniu z uczestnictwem w rozwoju kultury (twórczości, nauki, itp). Kobietę natomiast utożsamia się z naturą, ponieważ przez swoja fizjologię i funkcje rozrodcze jest bardziej zaangażowana w życie gatunku, czemu zmuszona jest poświęcić znacznie więcej swojego czasu. Ciało kobiety i jego funkcje pozwalają przypisać jej zatem role społeczne, które są niższe rangą. Tym samym Ortner ukazuje podrzędną rolę kulturową kobiet względem mężczyzn, w ramach której kobietom przypisywana jest podległość – tak samo jak podległa jest natura względem kultury[71].

Kobieta tworzy byt naturalny z siebie, gdy mężczyzna może lub zgoła musi tworzyć sztuczny, przyczyniając się eo ipso do podtrzymywania kultury.

— Sherry Ortner, Nikt nie rodzi się kobietą 1982: 124

Domowe-publiczne[edytuj | edytuj kod]

Powyższą opozycję można również odnieść do innej – domowe („prywatne”) – publiczne, omówionej zazwyczaj w perspektywie strukturalno-funkcjonalistycznej. Według Michelle Rosaldo kobieta przyporządkowywana jest do sfery życia domowego, której głównym zadaniem jest zajmowanie się pracami domowymi: sprzątaniem, gotowaniem, wychowywaniem dzieci. Mężczyzna zaliczany jest do sfery publicznej (polityczno-prawnej), czyli do sfery społecznej; odpowiedzialny jest za kontakty ze światem i bezpieczeństwo rodziny, ponieważ z reguły zajmuje ważne funkcje rytualne bądź polityczne.

Działalność związana z domem pochłonęła kobiety ze względu na ich rolę matek. Działalność gospodarcza i działalność polityczna ograniczone przez obowiązki związane opieką nad dzieckiem; emocje i uwaga kobiet maja charakter jednostkowy i partykularny; skupiają się na dzieciach i domu.

— Michelle Z. Rosado, Women, Culture and Society 1974: 24

Reprodukcja-produkcja[edytuj | edytuj kod]

Opozycja reprodukcja-produkcja czerpie swoje założenia z marksistowskiej teorii płci kulturowej, rozwijając teorie stosunków reprodukcji. Karol Marks używa tych kategorii do opisu jednolitego procesu społecznego, Friedrich Engels natomiast traktuje je jako dwa aspekty procesu produkcji społecznej – pomnażania środków materialnych i rozmnażania ludzi:

To jednak jest znowu dwojakiego rodzaju. Z jednej strony wytwarzanie środków utrzymania, środków spożycia, odzieży, mieszkania i niezbędnych do tego narzędzi; z drugiej strony wytwarzanie samych ludzi, rozmnażanie gatunku

— Karol Marks i Friedrich Engels, Dzieła t.21 1960: 29-30

Kobiety związane są z pojęciem reprodukcji: biologicznej (rozmnażanie biologiczne), społecznej (przedłużenie trwania systemów społecznych) i siły roboczej (codzienne utrzymanie siły roboczej). Wydawanie na świat potomstwa i „praca w domu” to główne czynności reprodukcyjne przypisywane kobietom, mężczyźni natomiast związani są z produkcją dóbr materialnych, czyli z wytwarzaniem towarów do obrotu ekonomicznego.

Teoria patriarchatu[edytuj | edytuj kod]

Koncepcja patriarchatu według Sylvii Walby ukazuje męską dominację w różnych sferach: płatnej pracy, podziału prac domowych, seksualności, państwa i innych instytucji społeczeństwa obywatelskiego, głównie związanego z kulturą i męską przemocą. Ten system patriarchalnych relacji oddziałuje w zgodny sposób z systemem stosunków kapitalistycznych, choć czasem pozostają ze sobą w konflikcie:

Na przykład kapitalistyczny trend włączania kobiet do siły roboczej, szczególnie w czasach, gdzie brakowało rąk do pracy, jak było podczas dwóch wojen światowych, ponieważ w konflikcie z męskim pragnieniem utrzymania kobiety pod kontrolą poprzez ograniczanie jej sfery działalności do prac domowych

— Bradley Harriet, Płeć 2008:60-61

Następnie wyznaczyła przejście od patriarchatu prywatnego do publicznego; pierwszy odnosi się do kontrolowania przez mężczyzn pojedynczych kobiet wewnątrz rodziny, drugi natomiast miał zaowocować równością płci, co nie do końca udało się osiągnąć. Walby wprowadza również pojęcie reżimu płci odnoszące się na początku XX wieku do socjalizacji szkolenia w zakresie wykonywania czynności domowych.

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

Pikieta modlitewno–edukacyjna przeciwników ideologii gender na placu Zbawiciela w Warszawie (2014)

Michał Kleiber, prezes Polskiej Akademii Nauk w wywiadzie dla mediów masowych uznał, że zamiana nauki w ideologię jest szkodliwa. Zachęcając do dalszych studiów nad płcią kulturową skrytykował pochopne przenoszenie powstających teorii na grunt społeczny[72]. Krytycznie przez naukowców z PAN został także oceniony program "Równościowe przedszkole. Jak uczynić wychowanie przedszkolne wrażliwym na płeć" napisany przez Annę Dzierzgowską, Joannę Piotrowską i Ewę Rutkowską z Towarzystwa Edukacji Antydyskryminacyjnej. W opinii na temat programu stwierdzono, że badania naukowe potwierdzają umacnianie stereotypowego wizerunku kobiety i mężczyzny w kolejnych etapach edukacji, jednak opiniowany program kształtuje niechęć wobec własnej płci biologicznej i dyskryminuje głos rodziców. W liście otwartym 41 organizacji pozarządowych skierowanym do przewodniczącego Komitetu Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk opinia na temat programu zastała skrytykowana, a jej autorce zarzucono nieuczciwość i manipulację. Przewodniczący Komitetu Nauk Pedagogicznych PAN zwrócił uwagę, że kierowana przez niego instytucja nie zajmuje się kwestiami ideologicznymi. Opinii programu dokonano na prośbę, a przedstawiony program został sfinansowany ze środków publicznych. Profesor podkreślił także, że pracownicy KNP PAN nie sporządzają recenzji zgodnych z oczekiwaniami jakichkolwiek organizacji[73].

Środowiska o charakterze chrześcijańskim (określane przez oponentów jako fundamentalistyczne[74]) i prawicowe negują teorię gender i starają się stawiać opór wobec polityki antydyskryminacyjnej Unii Europejskiej[74], przypisując teorii gender zrównywanie mężczyzn i kobiet wbrew fundamentalnym różnicom biologicznym, likwidację tożsamości płciowej, znoszenie tego, co zwolennicy teorii gender nazywają "przymusową heteroseksualnością", a także nadmierną seksualizację dzieci i młodzieży[75] oraz szkodzenie rodzinie[76]. Polski arcybiskup Józef Michalik oskarżył wszechobecną pornografię oraz promocję "ideologii gender" o powodowanie zachowań pedofilnych u dorosłych[77].

W Polsce sprzeciw części rodziców wywołał projekt "Szczęśliwa 15", realizowany w przedszkolach w Rybniku. Rodziców zaniepokoiły powtarzające się pytania dzieci powracających z przedszkoli, między innymi dotyczące ubierania się chłopców w sukienki[78]. Część rodziców zrezygnowała z udziału ich dzieci w projekcie, co spowodowało skreślenie ich dzieci z listy wychowanków przez dyrekcję przedszkola[79]. Projekt ma według zwolenników na celu uczenie dzieci, że kobiety i mężczyźni mają równe prawa[80]. Przeciwnicy oskarżają projekt o "propagowanie ideologii gender", która "podważa wartość, funkcje i prawa rodziny, stwarzając zagrożenie dla tożsamości człowieka"[81].

W liście do katolików na pierwszą niedzielę adwentu 2013 episkopat rzymskokatolicki Słowacji dokonał krytyki gender stwierdzając iż „ideologia gender jest gorsza od ateizmu”[82], natomiast w liście do wiernych na Niedzielę Świętej Rodziny 29 grudnia 2013 episkopat rzymskokatolicki Ukrainy przestrzegł przed katastrofalnymi konsekwencjami ideologii gender jako teorii sprzecznej z Bożym planem i prawem naturalnym[83][84]. Z tej samej okazji list pasterski Episkopatu Polski w Polsce dotyczył kwestii gender[85]. Biskupi są zdania, że gender jest ideologią o marksistowskich korzeniach, która "promuje zasady całkowicie sprzeczne z rzeczywistością i tradycyjnym pojmowaniem natury człowieka" i napisali, że jej niebezpieczeństwo wynika "z głęboko destrukcyjnego charakteru zarówno wobec osoby, jak i relacji międzyludzkich, a więc całego życia społecznego"[86]. W odpowiedzi na list, Barbara Limanowska, współtwórczyni La Strady i konsultantka ONZ i OBWE w dziedzinie przeciwdziałania handlowi ludźmi, praw kobiet i polityki genderowej, stwierdziła, że gender nie jest ideologią, a teorią naukową[87], a Agnieszka Kozłowska-Rajewicz, pełnomocnik rządu ds. równego traktowania, podkreśliła, że termin "ideologia gender" jest "terminem wymyślonym przez Kościół" i stanowi wroga, "który po prostu nie istnieje"[88].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Wanda Czarnota: Słownik teorii żywej kultury. [dostęp 2014-12-07].
  2. Mary Holmes: What is Gender?: Sociological Approaches. London: Sage, 2007, s. 2-3.
  3. Gender, women and health (ang.). WHO. [dostęp 2013-05-25].
  4. Money J. Hermaphroditism, gender and precocity in hyperadrenocorticism: psychologic findings. „Bull Johns Hopkins Hosp”. 96 (6), s. 253–64, June 1955. PMID: 14378807 (ang.). 
  5. 5,0 5,1 David Haig. The Inexorable Rise of Gender and the Decline of Sex: Social Change in Academic Titles, 1945–2001. „Archives of Sexual Behavior”. 33 (2), s. 87–96, 2004. DOI: 10.1023/B:ASEB.0000014323.56281.0d. ISSN 0004-0002. PMID: 15146141. 
  6. Katarzyna Leszczyńska, Agata Dziuban. Pomiędzy esencjalizmem a konstruktywizmem. płeć (kulturowa) w refleksji teoretycznej socjologii – przegląd koncepcji. . Tom 11/2, s. 14, (2012). Wydawnictwa AGH, Kraków. ISSN 2084-3364. [dostęp 2014-11-20]. 
  7. Katarzyna Leszczyńska, Agata Dziuban. Pomiędzy esencjalizmem a konstruktywizmem. płeć (kulturowa) w refleksji teoretycznej socjologii – przegląd koncepcji. „Studia Humanistyczne AGH”. Tom 11/2, s. 13,16, (2012). Wydawnictwa AGH, Kraków. ISSN 2084-3364. [dostęp 2014-11-20]. 
  8. Anna Burzyńska: Gender i queer. w: Teorie literatury XX wieku, nr 1, rozdz. XIII, (2006); s. 445-6. [dostęp 2014-11-24].
  9. Magdalena Grabowska: Od „gender” do „transgender”: ewolucja kategorii płci społeczno-kulturowej w naukach społecznych i prawie międzynarodowym; s. 5. [dostęp 2014-11-20].
  10. 10,0 10,1 Katarzyna Leszczyńska, Agata Dziuban. Pomiędzy esencjalizmem a konstruktywizmem. płeć (kulturowa) w refleksji teoretycznej socjologii – przegląd koncepcji. „Studia Humanistyczne AGH”. Tom 11/2, s. 16, 2012. Wydawnictwa AGH, Kraków. ISSN 2084-3364. 
  11. Wiktor Dynarski. Analiza wybranych badań nad płciowością Piotra Własta z perspektywy transgender studies. , s. 27, 2011. Uniwersytet Warszawski. 
  12. Zbyszko Melosik: Tożsamość, ciało i władza w kulturze instant. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2010, s. 9-10. ISBN 978-83-7850-235-7.
  13. Iwona Chmura-Rutkowska. Płeć jako „tatuaż permanentny”. [w: Blondyna na motorze, czyli wizerunek kobiety w „Playboyu”]. „Rocznik Pedagogiczny”. 24, s. 245-246, 2001. Kampania Przeciw Homofobii. ISSN 0137-9585. 
  14. Agnieszka Gromowska-Melosik: Pedagogika rodzaju (gender). W: Bogusław Śliwerski: Pedagogika. Podręcznik akademicki. T. 4: Subdyscypliny i dziedziny wiedzy o edukacji. por. http://sms.slupsk.pl/userfiles/Biuletyn%20.pdf s.8,12 oraz http://www.naukaonline.pl/nasze-teksty/nauki-humanistyczne/item/34-paradoksy-emancypacji.+Gdańsk:+Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2010, s. 200. ISBN 978-83-7489-291-9.
  15. Katarzyna Dułak: Społeczno-kulturowe założenia na temat płci. W: Katarzyna Dułak, Jan Świerszcz: Przemoc i uwłasnowolnienie. Wsparcie psychologiczne dla osób LGBTQ. Warszawa: Kampania Przeciw Homofobii, 2013, s. 76-77. ISBN 978-83-933619-1-5.
  16. Justyna Spychalska-Stasiak. Konstruowanie wiedzy naukowej o fenomenie ludzkiej płci. „Przegląd Pedagogiczny”. 2 [10], s. 47-8, 2009. Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. 
  17. Marek Woszczek: Czym jest teologia queer?. [dostęp 2014-11-24].
  18. Agnieszka Gromkowska-Melosik: Sukces edukacyjno-zawodowy i problem maskulinizacji kobiet. W: Zbyszko Melosik, Agnieszka Gromkowska-Melosik: Tożsamość w społeczeństwie współczesnym: pop-kulturowe (re)interpretacje. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2012, s. 72. ISBN 978-83-7587-954-4.
  19. Monika Szczepaniak. Libido dominandi. Męski habitus w świetle teorii socjologicznych. „Nowa Krytyka”, 2010. 
  20. Katarzyna Serafińska. Duchy przeszłości w debacie nad płcią przedszkolaków, cz. 2. „Codziennik Feministyczny”, 2014. 
  21. Olga Płachotnik. Niewiarygodne przygody teorii gender na Ukrainie. „Krytyka”. nr 9-10, 2011. 
  22. Katarzyna Leszczyńska, Agata Dziuban. Pomiędzy esencjalizmem a konstruktywizmem. płeć (kulturowa) w refleksji teoretycznej socjologii – przegląd koncepcji. „Studia Humanistyczne AGH”. Tom 11/2, s. 19, 2012. Wydawnictwa AGH, Kraków. ISSN 2084-3364. 
  23. Konstruowanie wiedzy o kobietach. Kobiecość i męskość jako kategorie społeczno-kulturowe. W: Ewa Kępa: Historie wydobyte z cienia: autobiograficzne relacje starszych kobiet. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych "Universitas", 2012, s. 17-19. ISBN 978-83-242-1853-0.
  24. Emilia Łyczba: „Ubrani w płeć” – nowe podejście do płci w psychologii?. w: Młoda Psychologia, t.1, (2012); s. 549-550. [dostęp 2014-11-24].
  25. Zembrzuska, Agnieszka. Problem 'ślepoty rodzajowej' w filozofii Michela Foucault. , 2006. 
  26. Ewa Michalska. Proces cywilizowania ciała. Ciało jako konstrukt społeczno-kulturowy. [w: Zaburzenia odżywiania - trajektoria choroby]. , s. 9-12, 2013. 
  27. Techniki osiągania statusu płci w przypadku osoby o niejednoznacznych cechach płciowych. Agnes, naturalna, normalna kobieta. W: Harold Garfinkel: Studia z etnometodologii. PWN, 2007, s. 150-151, seria: Biblioteka Socjologiczna. ISBN 978-83-01-15284-0.
  28. Barbara Dobrzańska: Dyskryminacja kobiet na płaszczyźnie językowej. Uniwersytet Wrocławski. [dostęp 2014-11-25].
  29. Ewa Michalska. Kształtowanie binarnych podziałów między płciami w skali makrospołecznej iw ujęciu jednostkowym (na poziomie procesów biograficznych) [w: Zaburzenia odżywiania - trajektoria choroby]. , s. 16-18, 2013. 
  30. Olga Wadowska. Feminizm, Rambo i reklamy, czyli o mistyce męskości i jej kryzysie. „Fabularie. Kultura: stan najnowszy”. 2 (4), s. 53, 55, 2014. Bydgoska Fundacja Wolnej Myśli. ISSN 2300-7281. 
  31. Renata Bizek-Tatara: Męskość hegemonialna w powieści "Śmiech Laury" Françoise Mallet-Joris. W: Magdalena Dąbrowska, Andrzej Radomski: Męskość jako kategoria kulturowa. Praktyki męskości. Lublin: Portal Wiedza i Edukacja, 2010, s. 140-147. ISBN 978-83-61546-08-5.
  32. Zbyszko Melosik: Tożsamość, ciało i władza w kulturze instant. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”, 2010, s. 10-11. ISBN 978-83-7850-235-7.
  33. Anna Burzyńska: Gender i queer. w: Teorie literatury XX wieku, nr 1, rozdz. XIII, (2006); s. 455-7. [dostęp 2014-11-24].
  34. Magdalena Grabowska: Od „gender” do „transgender”: ewolucja kategorii płci społeczno-kulturowej w naukach społecznych i prawie międzynarodowym; s. 24. [dostęp 2014-11-24].
  35. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego] co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność. W: Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska: Kultura spod znaku gender. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2013, s. 59. ISBN 978-83-937506-0-3.
  36. Anna Burzyńska: Gender i queer. w: Teorie literatury XX wieku, nr 1, rozdz. XIII, (2006); s. 455-7. [dostęp 2014-11-24].
  37. Ewa Michalska. Proces cywilizowania ciała. Ciało jako konstrukt społeczno-kulturowy. [w: Zaburzenia odżywiania - trajektoria choroby]. , s. 11-12, 2013. 
  38. Judith Butler: Akty performatywne a konstrukcja płci kulturowej.. W: Mieczysław Dąbrowski, Robert Pruszczyński: Lektury inności. Antologia. Warszawa: Dom wydawniczy Elipsa, 2007, s. 25-36. ISBN 978-83-7587-954-4.
  39. Marta Lichy: „A Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas (...) Wszystko przez Nie się stało; a bez Niego nic się nie stało, [z tego] co się stało” (J 1,14; 3-6), czyli queer theory w walce o wolność. W: Krystyna Kujawińska Courtney, Monika Sosnowska: Kultura spod znaku gender. Łódź: Uniwersytet Łódzki, 2013, s. 59-60. ISBN 978-83-937506-0-3.
  40. Równość płci – rzeczywistość postulowana czy stan osiągnięty ?. W: Maria Solarska: S/przeciw-historia. Wymiar krytyczny historii kobiet.. Bydgoszcz: Oficyna Wydawnicza Epigram, 2011, s. 87-88. ISBN 978-83-61231-48-6.
  41. Wojciech Harpula: Transseksualiści przerywają milczenie. 2007-05-13. [dostęp 2014-11-24].
  42. Emilia Łyczba: „Ubrani w płeć” – nowe podejście do płci w psychologii?. w: Młoda Psychologia, t.1, (2012); s. 550. [dostęp 2014-11-24].
  43. Jacek Kochanowski: Czy gej jest mężczyzną? Przyczynki do teorii postpłciwości. W: Małgorzata Radkiewicz: Gender. Konteksty. Kraków: Rabid, 2004, s. 110. ISBN 83-88668-86-2.
  44. Natalia Mazur: Nieoczekiwany efekt „antygenderowej” kampanii kościoła. W: Gazeta Wyborcza. Poznań [on-line]. Agora S.A., 10.01.2014. [dostęp 2014-11-26].
  45. Karolina Ślusarczyk: Dzieci nieokreślonej płci. W: Dzieci są ważne [on-line]. 2013. [dostęp 2014-11-26].
  46. Mit #29. Mężczyźni i kobiety komunikują się na zupełnie różne sposoby. W: Scott Lilienfeld, et al.: 50 wielkich mitów psychologii popularnej. Warszawa: CiS, 2011, s. 237-238. ISBN 9788361710035.
  47. Janet Hyde. The Gender Similarities Hypothesis. „American Psychologist”. 60 (6), s. 581-592, 2005. DOI: 0.1037/0003-066X.60.6.581. 
  48. Judith Hall. Gender Effects in Decoding Nonverbal Cues. „Psychological Bulletin”. 85 (4), s. 845-857, 1978. 
  49. Deborah Cameron: The Myth of Mars and Venus. Oxford Universitety Press, 2007. ISBN 9780199214471.
  50. Nick Yee, Jeremy Bailenson. The Proteus Effect: The Effect of Transformed Self-Representation on Behavior. „Human Communication Research”. 33 (3), s. 271-290, 2007. DOI: 10.1111/j.1468-2958.2007.00299.x. 
  51. Laurie Rudman, Peter Glick: Social Psychology of Gender. Guilford Press, 2012. ISBN 9781462509065.
  52. Rebeca Young, Evan Balaban. Psychoneuroindoctrinology: The Female Brain by Louann Brizentine. „Nature”. 443, s. 634, 2006. DOI: 10.1038/443634a. 
  53. Cordelia Fine: Delusions of Gender: The Real Science Behind Sex Differences. Icon Books, 2005. ISBN 9781848313965.
  54. Katherine Bishop, Douglas Wahlsten. Sex Differences in the Human Corpus Callosum: Myth or Reality?. „Neuroscience & Biobehavioral Reviews”. 21 (5), s. 581-601, 1997. DOI: 10.1016/S0149-7634(96)00049-8. 
  55. Rosalind Barnett, Caryl Rivers: Same Difference: How Gender Myths Are Hurting Our Relationships, Our Children, and Our Jobs. Basic Books, 2009. ISBN 9780786737895.
  56. Anne Fausto-Sterling: Myths of Gender: Biological Theories about Women and Men. Basic Books, 2008. ISBN 9780786723904.
  57. Mary Holmes: What is Gender?: Sociological Approaches. London: Sage, 2007, s. 5.
  58. Mary Holmes: What is Gender?: Sociological Approaches. London: Sage, 2007, s. 5.
  59. Mary Holmes: What is Gender?: Sociological Approaches. London: Sage, 2007, s. 41-42.
  60. Mary Holmes: What is Gender?: Sociological Approaches. London: Sage, 2007, s. 42-43.
  61. „Skoro oczekuje się od nas – przynajmniej we współczesnych kulturach Zachodu – że będziemy tacy, jak wskazuje na to nasze zachowanie, odgrywana rola nakłada na nas taki obowiązek. Jeżeli zatem nauczyciel niezmiennie oferuje dziewczętom rolę tych, które nie umieją lub nie lubią matematyki, ale są ładne, czarujące i grzeczne, chłopcom natomiast – rolę nieokrzesanych, głośnych i niegrzecznych, lecz wykazujących się bystrością – to prawdopodobnie tacy właśnie będą.”, Eric Walter Rothenbuhler: Komunikacja rytualna. Od rozmowy codziennej do ceremonii medialnej. 1998/2003.
  62. Diamond M, Sigmundson HK. Sex reassignment at birth. Long-term review and clinical implications. „Arch Pediatr Adolesc Med”. 151 (3), s. 298–304, Marzec 1997. DOI: 10.1001/archpedi.1997.02170400084015. PMID: 9080940. 
  63. Judith Butler: Undoing Gender. Routledge, 2004, s. 57-74. ISBN 978-0415969239.
  64. 64,0 64,1 Dagmara Kamińska, Płeć kulturowa nie istnieje!
  65. Oświadczenie w sprawie nieprawdziwych interpretacji pojęcia gender. Pełnomocnik Rządu do spraw Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn, 2013.
  66. Yoav Lavee, Ruth Katz. Divison of Labor, Perceived Fairness, and Marital Quality: The Effect of Gender Ideology. „Journal of Marriage and Family”. 64 (1), s. 27–39, 2002. DOI: 10.1111/j.1741-3737.2002.00027.x. ISSN 0022-2445. 
  67. T. N. Greenstein. Gender Ideology and Perceptions of the Fairness of the Division of Household Labor: Effects on Marital Quality. „Social Forces”. 74 (3), s. 1029–1042, 1996. DOI: 10.1093/sf/74.3.1029. ISSN 0037-7732. 
  68. Theodore N. Greenstein. Gender Ideology, Marital Disruption, and the Employment of Married Women. „Journal of Marriage and Family”. 57 (1), s. 31-42, 1995. 
  69. Karin L. Brewster, Irene Padavic. Change in Gender-Ideology, 1977-1996:The Contributions of Intracohort Change and Population Turnover. „Journal of Marriage and Family”. 62 (2), s. 477–487, 2000. DOI: 10.1111/j.1741-3737.2000.00477.x. ISSN 0022-2445. 
  70. Elisha P. Renne. Gender Ideology and Fertility Strategies in an Ekiti Yoruba Village. „Studies in Family Planning”. 24 (6), s. 343, 1993. DOI: 10.2307/2939244. ISSN 00393665. 
  71. Czy kobieta ma się tak do mężczyzny, jak „natura” do „kultury”?
  72. Szef PAN o gender: ideologizacja nauki jest szkodliwa. [dostęp 2014-02-13].
  73. Równościowe przedszkole. Jak uczynić wychowanie przedszkolne wrażliwym na płeć. [dostęp 2014-02-13].
  74. 74,0 74,1 Samson, Judith, Willy Jansen, and Catrien Notermans. (2011) "" The Gender Agenda": New Strategies in Catholic Fundamentalist Framing of Non-Heterosexuality in Europe." Journal of Religion in Europe, vol. 4.2: 273-299.
  75. Kuby, Gabriele (2009) Rewolucja genderowa, Kraków: Homo Dei
  76. Ideologia gender pod przykrywką równego traktowania radiomaryja.pl, 10.12.2013
  77. Abp Michalik: Winni rodzice, feministki i... Abp Michalik znów o pedofilii. W: Gazeta.pl [on-line]. [dostęp 12.01.2014].
  78. Gender w rybnickim przedszkolu: zbuntowani rodzice przerywają milczenie, pch24.pl, 30.11.2013
  79. Gender w rybnickim przedszkolu: zbuntowani rodzice przerywają milczenie, pch24.pl, 30.11.2013
  80. W Rybniku rodzice protestowali przeciwko gender w przedszkolu, gazeta.pl, 26.11.2013
  81. KIK o gender w przedszkolu: Ta ideologia prowadzi do deprawacji dzieci gazeta.pl, 03.12.2013
  82. Episkopat Słowacji: gender ściągnie na nas karę boską. pch24.pl, 3 grudnia 2013. [dostęp 31 grudnia 2013].
  83. Episkopat Ukrainy ostrzega przed ideologią gender. pch24.pl, 30 grudnia 2013. [dostęp 31 grudnia 2013].
  84. Biskupi Ukrainy przeciw gender. naszdziennik.pl, 31 grudnia 2013. [dostęp 31 grudnia 2013].
  85. Rodziny 2013 roku. List Pasterski Episkopatu Polski do duszpasterskiego wykorzystania w Niedzielę Świętej Rodziny 2013 roku. episkopat.pl, 30 grudnia 2013. [dostęp 31 grudnia 2013].
  86. Ideologia gender zagraża rodzinie – List pasterski biskupów dzisiaj odczytywany w kościołach niezalezna.pl, 29.12.2013
  87. Barbara Limanowska: Co to jest gender (wywiad), wysokieobcasy.pl, wywiad z M. Tutak-Goll, 27.12.2013
  88. Kozłowska-Rajewicz o liście biskupów: To zapowiedź dialogu. Cieszy mnie to wprost.pl, 29.12.2013

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • gender, sex (etymologia), w: The Concise Oxford Dictionary, Eighth edition, 1990.
  • gender, sex (użycie), w: Longman Dictionary of Contemporary English, Pearson Education Limited.
  • Rothenbuhler, Eric W., Komunikacja rytualna. Od rozmowy codziennej do ceremonii medialnej (Ritual Communication. From Everyday Conversation to Mediated Ceremony, 1998), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2003.
  • Hryciuk Renata E., Kościańska Agnieszka (red.), Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 1. Organizacja społeczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007.
  • Hryciuk Renata E., Kościańska Agnieszka (red.), Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 2. Kobiecość, męskość, seksualność, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
  • Bradley Harriet, Płeć, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2008.
  • Sherry Ortner: Nikt nie rodzi się kobietą. Warszawa: PWN, 1982, s. 124.
  • Nowicka Magdalena, Gender a sprawa polska, w: Wiedza i Życie, marzec 2014, str. 58-62.