Geografia Armenii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Położenie Armenii
Armenia – zdjęcie satelitarne
Mapa Armenii
Mapa topograficzna Armenii

Geografia Armenii – dziedzina nauki zajmująca się badaniem Armenii pod względem geograficznym.

Armenia, jedno z najmniejszych państw Azji (29 743 km²), leżące na Zakaukaziu. W latach 1936–1991 należało do ZSRR, zaś po upadku komunizmu uzyskało niepodległość.

Położenie i powierzchnia[edytuj | edytuj kod]

Armenia leży w południowo-zachodniej Azji, na Zakaukaziu[1], pomiędzy Turcją a Azerbejdżanem[2]. Pod względem geopolitycznym zaliczana jest do Europy i/lub do Bliskiego Wschodu[2]. Obejmuje północno-wschodnią część Wyżyny Armeńskiej ograniczonej Małym Kaukazem[3].

Powierzchnia kraju wynosi 29 743 km² (28 203 km² zajmuje ląd a 1540 km² wody)[2]. Armenia graniczy z czterema państwami[1][2]: od północy i wschodu z Azerbejdżanem (granica ma 996 km)[a] i Gruzją (219 km), od południowego wschodu z Iranem (44 km) i od zachodu z Turcją (311 km)[b]. Armenia nie ma dostępu do morza, a jej największym zbiornikiem wodnym jest jezioro Sewan[2].

W latach 1936–1991 Armenia należała do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, zaś po upadku komunizmu ogłosiła niepodległość 23 września 1991 roku[1]. Armenia rości sobie prawa do regionu Górskiego Karabachu – zamieszkanego głównie przez etnicznych Ormian, a znajdującego się na terytorium Azerbejdżanu[1]. W latach 90. XX w. armeńskie siły zbrojne Karabachu zajmowały większość południowo-zachodniego Azerbejdżanu, a po zawarciu porozumienia po konflikcie w 2020 roku zostały zmuszone do wycofania się z większości tego obszaru[1].

Budowa geologiczna i rzeźba terenu[edytuj | edytuj kod]

Ruiny miasta Spitak po trzęsieniu ziemi w 1988 roku

Armenia charakteryzuje się górzystym krajobrazem – średnia wysokość terenu wynosi 1800 m n.p.m.[1] Obszary pomiędzy 1000 a 2000 m n.p.m. stanowią prawie połowę powierzchni kraju[1], a jedynie 10% kraju leży poniżej 1000 m n.p.m.[1] Najwyższym szczytem kraju jest obecnie wygasły wulkan Aragac[c] o wysokości 4090 m n.p.m.[3] w północno-zachodniej części Wyżyny Armeńskiej[1]. Region ten charakteryzuje się wysokimi pasmami górskimi, głębokimi dolinami i płaskowyżami wulkanicznymi z licznymi wygasłymi wulkanami[1]. Od północy i wschodu wyżynę ograniczają pasma Małego Kaukazu[1].

Wschodnią część kraju zajmuje basen jeziora Sewan otoczony pasmami górskimi wznoszącymi się na ponad 3500 m n.p.m.[1]. Południowo-zachodnia Armenia zajmuje część Równiny Araratu do rzeki Araks, która stanowi granicę z Turcją i Iranem[1].

Zajmująca powierzchnię niemal całego kraju Wyżyna Armeńska powstała w wyniku trzeciorzędowych i czwartorzędowych ruchów wypiętrzających, podczas których utworzyły się uskoki, zręby i zapadliska. Obszar ten zbudowany jest głównie z bazaltów. Góry fałdowe Armenii są zbudowane z wapieni kredowych i starych skał wulkanicznych. Góry te uległy wypiętrzeniu w środkowym trzeciorzędzie. Później masyw ten uległ zrównaniu, a pod koniec pliocenu i w plejstocenie został podniesiony i utworzył potężne zręby.

Armenia leży na terenie aktywnym sejsmicznie, gdzie występują trzęsienia ziemi[1][3]. W wyniku trzęsienia ziemi w grudniu 1988 roku zniszczone zostało miasto Spitak, drugie pod względem liczby mieszkańców miasto Armenii; zginęło wówczas około 25 tys. osób[1].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat Armenii według klasyfikacji klimatów Köppena

Armenia leży w strefie klimatu podzwrotnikowego, przy czym z uwagi na położenie w otoczeniu wysokich pasm górskich panuje tu suchy klimat kontynentalny[1]. Cechą klimatu Armenii jest duże usłonecznienie[1].

Opady w ciągu roku pomimo znacznych wysokości nad poziomem morza, są niewielkie. Rocznie spada od 200 do 500 mm deszczu, głównie w okresie wiosennym[3].

Temperatury w Armenii cechują się dużą skrajnością. Latem na obszarze Kotliny Ararackiej występują upały, około 32 °C. Inne obszary poza masywami górskimi także są dosyć ciepłe w okresie letnim, średnia temperatura na równinie wynosi 25 °C[1]. W górach jest chłodno, średnio od 18 do 20 °C[3]. Zimy są surowe, wszędzie w kraju utrzymuje się ujemna temperatura – średnia temperatura stycznia na równinie i pogórzu wynosi ok. -5 °C, a w górach spada do -12 °C[1]. Napływy powietrza arktycznego czasami powodują gwałtowny spadek temperatury: odnotowany rekord to -46 °C[1].

Średnia temperatura i opady dla Erywania, 1961–1990
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Średnie temperatury w dzień [°C] 1.2 3.3 12.2 17.8 24.4 29.1 31.8 32.7 27.8 20.5 13.2 5.9 18,3
Średnie dobowe temperatury [°C] -3.5 -1.0 5.8 12.7 17.5 21.9 26.0 25.2 20.7 13.2 6.5 0.2 12,1
Średnie temperatury w nocy [°C] -7.5 -4.9 1.2 6.7 11.3 14.4 18.5 17.9 13.1 7.7 2.5 -1.8 6,6
Opady [mm] 21.1 24.0 32.4 36.5 42.5 20.5 10.2 7.2 10.4 26.7 22.3 22.8 276,6
Średnia liczba dni z opadami 5.2 5.3 5.6 6.7 8.3 4.5 2.2 2.0 1.8 4.7 4.3 5.0 55,6
Średnie usłonecznienie (w godzinach) 93 108 162 177 242 297 343 332 278 212 138 92 2474
Źródło: National Oceanic and Atmospheric Administration (średnia temperatura, wilgotność, średnie usłonecznienie, liczba dni z opadami)[5] 2020-12-21
Źródło #2: Wetterkontor.de (najwyższa i najniższa temperatura)[6] 2020-12-21

Wody[edytuj | edytuj kod]

Jezioro Sewan

Dwie trzecie opadów Armenii ulega ewaporacji i jedna trzecia przenika przez porowate skały wulkaniczne[1].

Wiele rzek w Armenii jest krótkich i burzliwych z licznymi bystrzami i wodospadami[1]. Poziom wody jest najwyższy podczas wiosennego topnienia śniegów i podczas jesiennych opadów[1]. Niektóre rzeki mają duży potencjał hydroenergetyczny z uwagi na znaczne różnice wysokości na ich długości[1].

Większość rzek znajduje się w dorzeczu rzeki Araks – największej rzeki Armenii[3], która jest dopływem Kury uchodzącej do Morza Kaspijskiego[1]. Główne dopływy Araksu to lewobrzeżne: Achurian (ok. 209 km długości), Hrazdan (ok. 145 km), Arpa (ok. 129 km) i Worotan (ok. 179 km)[1]. Inne większe rzeki Armenii to Debed (ok. 175 km) i Ağstafa (ok. 129 km)[1].

Na terenie Armenii znajduje się ponad 100 jezior[3], z których największym jest Sewan o pojemności 39 km³, z którego wypływa jedna rzeka – Hrazdan[1].

Gleby[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Armenii występuje ponad 15 typów gleb – m.in. jasnobrązowe gleby aluwialne, gleby brunatne, występujące w górach i czarnoziemy, które pokrywają znaczną część wyższego regionu stepowego[1].

Flora i fauna[edytuj | edytuj kod]

Wyżyna Armeńska leży na styku różnych regionów biogeograficznych i charakteryzuje się dużą różnorodnością krajobrazu[1]. Ne terenie Armenii znajduje się 36 obszarów chronionych, na które składają się: 3 obszary konwencji ramsarskiej, 4 parki narodowe, 3 rezerwaty rangi krajowej oraz 25 rezerwatów przyrody[7].

Flora[edytuj | edytuj kod]

Występuje piętrowość roślinna: najniżej położona jest strefa półpustynna, wyżej znajdują się kolejno strefy: stepowa, leśna, łąk alpejskich i tundry[1]. Roślinność w Armenii jest dobrze zachowana, występuje ponad 3000 gatunków roślin[1].

W strefie półpustynnej rosną rośliny odporne na suszę, takie jak szałwia, jałowiec, tarnina, dzika róża i wiciokrzew[1].

Góry do wysokości 2000 m n.p.m. porasta roślinność stepowa – w niższych partiach występują odporne na suszę trawy, a w wyższych kolczaste krzewy i jałowiec[1].

Wyżej góry porastają lasy, które zajmują prawie 10% powierzchni kraju[1][d]. W północno-wschodniej części dominuje buczyna, a w południowo-wschodniej dębina[1]. W dolnych partiach lasów występują jagody, pistacje, wiciokrzewy i derenie[1].

W wyższych partiach występuje roślinność subalpejska i alpejskie łąki[3]. Wyżej rośnie tundra[1].

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Strefę półpustynną zamieszkują dziki, żbiki, szakale, żmije i skorpiony[1]. Lasy zamieszkują: niedźwiedzie syryjskie, żbiki, rysie i wiewiórki; z ptaków – słonki, rudziki, sikory i dzięcioły[1].

W strefie alpejskiej żyje wiele ptaków, m.in. górniczek zwyczajny i orłosęp; ssaki reprezentowane są m.in. przez kozy bezoarowe, dzikie owce i muflony[1].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności Armenii w 2020 roku szacowana jest na na nieco ponad 3 miliony, a większość ludzi mieszka w północnej części kraju[2]. 98,1% ludności to Ormianie a 1,2% to Jezydzi (Kurdowie) (dane szacunkowe za 2011 rok)[2], a pozostała część populacji to Rosjanie, Ukraińcy, Asyryjczycy i inne grupy[1]. Językiem urzędowym jest język ormiański, przy czym język rosyjski jest w powszechnym użyciu[2].

92,6% mieszkańców należy do Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego, 1% to ewangelicy, 2,4% deklaruje „inne wyznanie”, 1,1% brak wyznania, a 2,9% nie określa wyznania(dane szacunkowe za 2011 rok)[2].

63,8% ludności zamieszkuje miasta, a 36,2% tereny wiejskie (stan na 2018 rok)[1].

Wielu Ormian mieszka zagranicą – w licznych falach emigracji wskutek konfliktów w XIX w. i XX w. z kraju wyjechały miliony osób; szacuje się, że 5 milionów Ormian żyje zagranicą, przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych i byłych republikach ZSRR[1].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W okresie ZSRR w Armenii rozwinął się nowoczesny sektor przemysłowy, dostarczający obrabiarki, tekstylia i inne wyroby do innych republik w zamian za surowce i energię[2]. Trzęsienie ziemi w grudniu 1988 roku zniszczyło prawie jedną trzecią bazy przemysłowej, co przyczyniło się do osłabienia gospodarki[1]. Konflikt w Górskim Karabachu oraz konflikt w sąsiedniej Gruzji doprowadziły do przerw w dostawach energii i gazu, co dodatkowo osłabiło gospodarkę[1]. Granice z Azerbejdżanem i Turcją zostały zamknięte w 1991 i w 1993 roku, co przyczyniło się do izolacji handlowej Armenii[2].

W latach 90. XX w. Armenia przeprowadziła szereg reform strukturalnych i w 1993 roku wprowadziła własną walutę[1]. W styczniu 2003 roku Armenia przystąpiła do Światowej Organizacji Handlu[2].

Gospodarka Armenii opiera się w dużym stopniu na rolnictwie – 40% armeńskiego PKB wytwarzane jest w rolnictwie, gdzie zatrudnienie znajduje 20% siły roboczej[1]. Głównymi obszarami działalności rolniczej są winogrodnictwo i sadownictwo – uprawiane są jabłka, wiśnie, gruszki, orzechy, migdały, granaty i figi[1].

Sektor przemysłowy uzależniony jest od importu energii i surowców[1]. Gospodarka armeńska zależna jest od wsparcia Rosji, szczególnie w sektorze energetycznym[2]. W 2015 roku Armenia przystąpiła do Euroazjatyckiej Unii Gospodarczej, a w 2017 roku podpisała umowę o partnerstwie z Unią Europejską[2].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Encyklopedia PWN podaje, że długość granicy z Azerbejdżanem wynosi 787 km, w tym 221 km z Republiką Nachiczewańską[4].
  2. Encyklopedia PWN podaje, że długość granicy z Gruzją to 164 km, Iranem – 35 km, Turcją – 268 km[4].
  3. Nazwy geograficzne podane za Komisją Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej, zob. KSNG 2005 ↓.
  4. Encyklopedia PWN podaje, że 12% powierzchni kraju pokrywają lasy[3].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax Encyclopædia Britannica 2020 ↓.
  2. a b c d e f g h i j k l m n The CIA World Factbook 2020 ↓.
  3. a b c d e f g h i Encyklopedia PWN – Armenia. Warunki naturalne ↓.
  4. a b Encyklopedia PWN – Armenia ↓.
  5. YEREVAN/ZVARTNOTS Climate Normals 1961–1990 (ang.). W: National Oceanic and Atmospheric Administration [on-line]. [dostęp 2020-12-21].
  6. Das Klima in Jerewan (Eriwan) (niem.). W: wetterkontor.de [on-line]. [dostęp 2020-12-21].
  7. Protected Planet: Armenia (ang.). W: www.protectedplanet.net [on-line]. [dostęp 2020-12-21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]