Gerlach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy szczytu górskiego. Zobacz też: Gerlach (firma).
Gerlach
Masyw Gerlacha widziany ze Sławkowskiego Szczytu
Masyw Gerlacha widziany ze Sławkowskiego Szczytu
Państwo  Słowacja
Pasmo Tatry, Karpaty
Wysokość 2655 m n.p.m.
Wybitność 2355 m
Pierwsze wejście 1834
J. Still, M. Spitzkopf, Gelhof i 2 innych
• zimowe 1905
J. Chmielowski, K. Jordán, K. Bachleda, J. Franz, P. Spitzkopf
Położenie na mapie Tatr
Mapa lokalizacyjna Tatr
Gerlach
Gerlach
Ziemia 49°09′50,5″N 20°08′02,5″E/49,164028 20,134028Na mapach: 49°09′50,5″N 20°08′02,5″E/49,164028 20,134028
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Południowa ściana Gerlacha, widziana z Doliny Batyżowieckiej
Gerlach, widok z Małej Wysokiej
Ludwik Greiner, autor pierwszych dokładnych pomiarów Gerlacha z roku 1837
Gerlach widziany z Tatrzańskich Zrębów, dobrze widoczny Gerlachowski Kocioł

Gerlach (główny egzonim[1]) lub Gierlach (egzonim wariantowy), dawniej też Garłuch[1] (słow. Gerlachovský štít, Gerlachovka, niem. Gerlsdorfer Spitze, Gerlach, węg. Gerlachfalvi-csúcs, 2655 m n.p.m.) – najwyższy szczyt Tatr i całych Karpat, położony na Słowacji, w bocznej grani Tatr Wysokich.

Topografia[edytuj | edytuj kod]

Masyw Gerlacha składa się z kilku wierzchołków. Grań rozpoczyna się od strony północno-zachodniej wierzchołkiem zwornikowym z granią głównąZadnim Gerlachem (Zadný Gerlach, 2616 m), którego zbocza obniżają się do Przełęczy Tetmajera (Gerlachovské sedlo), za którą wznosi się główny wierzchołek (2655 m). Dalej w grani znajdują się kolejno Wyżnie Gerlachowskie Wrótka, wierzchołek Pośredniego Gerlacha, Pośrednie Gerlachowskie Wrótka, Gerlachowska Czuba i Niżnie Gerlachowskie Wrótka. Grzbiet kończy się południowo-wschodnim szczytem Małego Gerlacha (Kotlový štít, 2601 m). Z wierzchołka Małego Gerlacha odchodzą dwa boczne ramiona obejmujące Gerlachowski Kocioł (Gerlachovský kotol).

Masyw Gerlacha góruje nad:

Szczyt ten, nazwany przez Mieczysława Karłowicza królem tatrzańskim (Franciszek Henryk Nowicki przyznał mu „berło gór”), jest dostępny jedynie dla wytrawnych turystów. Najczęściej używane wejście jest poprowadzone z Doliny Wielickiej przez Wielicką Próbę, dostępny jest także z Doliny Batyżowieckiej przez tzw. Batyżowiecką Próbę – oba szlaki są silnie eksponowane (wejścia turystyczne tylko w okresie letnim w towarzystwie przewodnika). Bazą wypadową jest zwykle hotel górski „Śląski Dom”.

Roślinność[edytuj | edytuj kod]

Mimo surowych warunków klimatycznych i bardzo krótkiego sezonu wegetacyjnego, w rejonie samego wierzchołka można jeszcze znaleźć stanowiska 15 gatunków roślin naczyniowych, w tym: dzwonka alpejskiego, wrotycza alpejskiego, goryczki przeźroczystej, omiegu kozłowca, situ skuciny i pierwiosnki maleńkiej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wejścia turystyczne nie są dokładnie odnotowane. Na szczycie byli 11 sierpnia 1855 r. dwaj polscy botanicy Zygmunt Bośniacki i ks. Wojciech Grzegorzek, zapewne z przewodnikami. Najprawdopodobniej już w 1834 r. na szczycie stanęli – podczas polowania na koziceJohann Still, Martin Spitzkopf-Urban, Gelhof i dwóch nieznanych koziarzy. Na pewno weszli na niego austriaccy inżynierowie prowadzący prace kartograficzne w 1868 r. Pierwszy turysta na Gerlach został wprowadzony w końcu lat 60. XIX wieku przez Stilla. Kolejnymi Polakami na szczycie byli ksiądz Józef Stolarczyk z przewodnikami Wojciechem Gąsienicą Kościelnym, Wojciechem Giewontem, Wojciechem Rojem i Szymonem Tatarem 22 września 1874 r. W roku 1875 zanotowano już sześć wejść, intensywnie zwiedzany szczyt zaczął być po 1876. Zimą szczyt zdobyli pierwsi Janusz Chmielowski, Károly Jordán oraz przewodnicy: Klemens Bachleda, Johann Franz (senior) i Paul Spitzkopf (senior) w dniu 15 stycznia 1905 r.[2]

Przed pomiarami przeprowadzonymi w latach 1837–1838 przez leśniczego Ludwika Greinera za wyższe od Gerlacha uznawano powszechnie Łomnicę, Krywań i Lodowy Szczyt. Wyniki badań przeprowadzonych metodą triangulacji wykazały wysokość Gerlacha równą 2640,54 m (w rzeczywistości 2655 m), Łomnicy: 2624,73 m (2634 m), Lodowego Szczytu: 2594,71 m (2627 m). Krywań już wcześniej został uznany za niższy od Łomnicy. Greiner opublikował wyniki w 1839 r. w drukowanych przez królewsko-węgierską drukarnię uniwersytecką „Gemeinnützige Blätter zur Belehrung und Unterhaltung”, później jeszcze dwa razy w innych miejscach. Były to mało poczytne czasopisma, więc Łomnica jeszcze przez długi czas uchodziła za najwyższy szczyt tatrzański. Encyklopedia Powszechna Samuela Orgelbranda z 1867 r. podawała wysokości: Łomnica 2696 m, Lodowy Szczyt 2655 m, Wysoka 2465 m, Gierlachowski Szczyt 2307 m[3].

W 1997 r. na szczycie ustawiono metalowy krzyż.

Gerlach należy do Korony Europy.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Pierwotna nazwa szczytu pochodzi od nazwiska komesa Gerlacha ze Spiskiej Soboty bądź jego syna, występującego w dokumencie z 1326 r.[4] Rdzeń tego imienia wcześniej pojawił się w nazwie spiskoniemieckiej wsi Gerlsdorf (dziś po słowacku Gerlachov, po polsku Gierlachów), położonej na północny zachód od Spiskiej Soboty. Wraz z coraz większym zainteresowaniem Tatrami nizinne nazwy przenosiły się na okoliczne szczyty. W ten sposób ustaliła się niemiecka nazwa Gerlsdorfer Spitze, węgierska Gerlachfalvi-csúcs oraz słowacka Gerlachovský štít oraz skrócona Gerlach.

Zmiany nazw na przestrzeni lat[edytuj | edytuj kod]

W późniejszych latach nazwa Gerlacha kilkakrotnie stawała się obiektem politycznych rozgrywek. Oto lista znanych oficjalnych i nieoficjalnych nazw góry[1]:

Od lewej strony: Tępa, Kończysta, Gerlach
Gerlach z Doliny Wielickiej
Od lewej: Gerlach, Batyżowiecki Szczyt, Kaczy Szczyt – widok z Doliny Białej Wody
Trójwymiarowy model okolic Gerlacha
Lata Nazwa
do 1896 Gerlach (po słowacku i polsku), Gierlach (pol.), Gerlsdorfer Spitze, Gerlsdorfer Berg, Gerlachspitze (po niemiecku), Gerlachfalvi csúcs (węg., oficjalnie)
1896–1919 Franz-Joseph-Spitze (niem.), Ferenc József csúcs (węg.), Štít Františka Jozefa (słow.), Štít Františka Josefa (po czesku)
  • tłum. na polski: Szczyt Franciszka Józefa – zmiana nazwy w 1896 r. z okazji 1000-lecia Państwa Węgierskiego
1919–1923 Gerlach, Gerlachovka (słow.)
od 1923 Štít Legionárov (słow.), Štít legionářů (cz.), Legionáriusok csúcsa (węg.)
  • tłum. na polski: Szczyt Legionistów – zmiana nazwy dla upamiętnienia pomocy czeskich i słowackich legionistów przy powstaniu państwa czechosłowackiego; nazwa nie przyjęła się, ok. 1932 góra na pewno była znów nazywana Gerlachem
do 1939 Gerlach, Gerlachovka (słow.)
  • w okresie międzywojennym w Polsce szczyt bywał też zwany Szczytem Polskim
1939–1945 Slovenský štít (słow.), Slowakische Spitze (niem.), Szlovák csúcs (węg.)
  • tłum. na polski: Słowacki Szczyt
1945–1949 Gerlach, Gerlachovka, Gerlachovský štít (słow.)
1949–1959 Stalinov štít (słow.), Stalinův štít (cz.)
  • po polsku: Szczyt Stalina – zmiana nazwy w 1949
od 1959 Gerlachovský štít (słow., cz.), Gerlsdorfer Spitze lub Gerlachspitze (niem.), Gerlach lub Gierlach (pol.), Gerlachfalvi csúcs (węg.)

Polskie nazwy szczytu[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim w powszechnym użyciu funkcjonują dwie formy nazwy: Gierlach oraz (traktowana jako główna) Gerlach, rzadziej występują też formy Gerlachowski Szczyt, Garłuch, Garłuchowski Szczyt, a także Kotłowy Szczyt, Kocioł.

W polskim piśmiennictwie wzmianki o szczycie pojawiły się dopiero w wieku XIX. Stanisław Staszic używał w swoich dziełach zarówno formy Gierlach, jak i formy Gerlach. Forma Gerlach pojawiała się też u Kazimierza Łapczyńskiego (1866), ks. Wawrzyńca Augustyna Sutora (1878) i Tytusa Chałubińskiego (1879). Formę Garłuch forsował Walery Eljasz-Radzikowski, doszukując się w niej słowiańskiego pochodzenia od słowa gardło. Jako drugą formę proponował on Gerlach[5].

„Słowiańską” nazwę Garłuch nadano 7 Pułkowi Piechoty Legionów Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej, walczącemu podczas okupacji niemieckiej, m.in. w powstaniu warszawskim.

Niejednomyślność co do wskazania prawidłowej formy występuje także wśród badaczy tatrzańskiej historii i etymologii. Witold Henryk Paryski i Zofia Radwańska-Paryska w Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej wskazują Gierlach jako jedyną poprawną formę, podkreślając błędność nazwy Garłuch[2]. Nazwy Gierlach używa konsekwentnie w swoich przewodnikach także Józef Nyka[6]. Za formą Gerlach opowiada się jednak również wielu znawców Tatr, w tym Władysław Cywiński[7].

Według prof. Barbary Czopek-Kopciuch oraz prof. Aleksandry Cieślikowej choć nazwa Gierlach jest bardziej spolszczona, to jednak u przeciętnego odbiorcy kłóci się z poczuciem poprawności, ponieważ jest odbierana jako przestarzała – takie wrażenie może wynikać ze skojarzenia z przedwojenną reformą ortografii ustalającą pisownię obcej grupy jako ge, a nie gie (dawne gienerał – obecne generał)[1]. Należy jednak zauważyć, że również współcześnie język polski adaptuje obce słowa w formach z miękkim gie i kie (por. bagietka, dyskietka, parkiet, rakieta).

Także słowniki i encyklopedie są niejednomyślne i pojawiają się w nich, opatrzone różnymi kwalifikatorami (rzadko, dawniej), różne nazwy[8][9][10].

W 2012 Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przyjęła formę Gerlach jako główny egzonim, dopuszczając jednocześnie Gierlach jako egzonim wariantowy[1].

Różnoraka bywa też odmiana nazwy szczytu. Najczęściej stosowana forma dopełniacza to Gerlacha, Gierlacha, ale występuje też odmiana Gerlachu, Gierlachu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Gerlachu

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Protokół 72 Posiedzenia Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej. 2012-06-20. [dostęp 2012-12-29]., s. 13
  2. 2,0 2,1 Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
  3. Bolesław Chwaściński: Z dziejów taternictwa. O górach i ludziach. Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, s. 22-23. ISBN 83-217-2463-9.
  4. por. Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5., s. 374-375
  5. Andrzej Z. Górski. Moje śledztwa lingwistyczne. „Tatry”. 1 (27), zima 2009, s. 70-72. Tatrzański Park Narodowy. ISSN 0867-4531. 
  6. por. np. Józef Nyka, Monika Nyczanka: Tatry Słowackie : przewodnik. Latchorzew: Trawers, 2005. ISBN 83-60078-01-7.
  7. Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5., s. 374-375
  8. Słownik poprawnej polszczyzny, PWN, Warszawa 1995, ISBN 83-01-03811-X, s. 177
  9. Encyklopedia powszechna, PWN, Warszawa 1974, t. 2, s. 48
  10. Mała encyklopedia powszechna, PWN, Warszawa 2000, ISBN 83-01-13142-X, s. 254 i 256

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Józef Nyka, Monika Nyczanka: Tatry Słowackie: przewodnik. Latchorzew: Trawers, 2005. ISBN 83-60078-01-7.
  2. Witold Henryk Paryski: Tatry Wysokie. Przewodnik taternicki. Część XII. Wschodnia Batyżowiecka Przełęcz – Litworowa Przełęcz. Warszawa: Sport i Turystyka, 1965.
  3. Július Andráši: W Tatrach Słowackich – przewodnik, 1977
  4. ks. Józef Stolarczyk: Wycieczka na szczyt Gierlachu, Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego, tom I, Kraków 1876, ss. 56-67

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]