Germanizacja nazw w Prusach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Polskie nazwy śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie ustalającym wysokość opłat na Śląsku.[1]
Mapa Górnego Śląska z 1746 roku

Germanizacja nazw w Prusach – proces zmian nazw miejscowych nie mających pochodzenia niemieckiego, zachodzący w XIX i XX wieku w państwie pruskim – do 1918 w Królestwie Prus, a następnie w kraju związkowym Prusy. Szczególne nasilenie zmian miało miejsce w III Rzeszy. Do 1939 roku zmiany dotyczyły pruskich prowincji na Dolnym i Górnym Śląsku oraz w Prusach Wschodnich, a po 1939 na terytoriach zagrabionych Rzeczypospolitej Polskiej (Śląsk, północne Mazowsze, Suwalszczyzna). Zmiany, jakich dokonano po 1939 na obszarze tzw. Kraju Warty oraz Okręgu Rzeszy Gdańsk – Prusy Zachodnie, odbywały się poza obszarem Prus[2] i w niniejszym artykule nie zostały omówione.

Prusy Wschodnie i Pomorze Gdańskie[edytuj]

Proces dotyczący Mazur i południowej Warmii, a także obejmujący Kociewie, Powiśle i Kaszuby, a więc obszary zamieszkane także przez ludność polskojęzyczną. W czasach historycznych tereny Mazur i południowej Warmii skolonizowane były przez ludność z północnego Mazowsza i ziemi chełmińskiej. W Prusach Wschodnich germanizacja nazw objęła także obszar Małej Litwy i dotyczyła także nazw litewskich.

Germanizacja nazw w Prusach Wschodnich miała miejsce od drugiej połowy XIX w. i polegała na zamianie nazw miejscowych, które miały bałtycki, polski lub litewski źródłosłów na nazwy typowo niemieckie. W latach 1926-1934 w Prusach Wschodnich zmieniono 273 nazwy miejscowości. Przykładowo w 1933 r. Sutzken (obecnie Suczki) przemianowano na Hitlershöhe.

Najwięcej zmian wprowadzono w 1938 r., kiedy w akcji kierowanej przez gauleitera Ericha Kocha, komisja z uniwersytetu królewieckiego (Albertyna) zamieniła kilka tysięcy nazw miejscowości, rzek, jezior, lasów. Nazewnictwo z 1938 r., z wyjątkiem nazw odwołujących się wprost do nazistowskich prominentów, po 1945 pozostaje w Niemczech w powszechnym użyciu m.in. w materiałach kartograficznych.

Przykłady zmian nazw z 1938 r.[edytuj]

  • jezioro Bierki z Bierg See na Masuren See
  • jezioro Bobrzynek z Bubrinneck See na Otter See
  • Borawski Las z Borawskener Wald na Deutschecker Wald
  • rzeka Dylewka z Döhlewka Bach na Döhlauer Bach
  • jezioro Dłużek (koło wsi Smolanek) z Dluszeck See na Toter See
  • jezioro Dąbrówno (koło wsi Samin) z Dombrowa See na Semnitz See
  • jezioro Jerczek z Jerczek See na Rohr See
  • wieś Siódmak z Schodmak na Wiesendorf.

Śląsk[edytuj]

Proces germanizacji nazw na Śląsku rozpoczął się później niż w Prusach Wschodnich. Pierwszą próbą całkowitego wyeliminowania polskiego nazewnictwa z terenu Śląska był projekt nadprezydenta prowincji śląskiej von Nordenflychta z 1873, który jednak nie wszedł w życie[3]. W praktyce jedną z pierwszych zmian było przemianowanie 21 lutego 1915 Zabrza na Hindenburg, co miało na celu upamiętnienie feldmarszałka Paula von Hindenburga. Kolejnych zmian miejscowości na Śląsku dokonano w okresie Republiki Weimarskiej, np. w 1931 Przyschetz przemianowano na Lichtenwalde. W latach 1934-1935 zmieniono łącznie około 50 nazw. W 1936 w rejencji opolskiej zmieniono 1088 nazw miejscowości, a w następnym roku przemianowano dodatkowo 160 wsi sołeckich, przysiółków i osiedli. Większość z nich nastąpiło 1 grudnia 1936 r. Oficjalnie to zainteresowane gminy występowały z wnioskiem do władz o zmianę nazwy. W tym czasie Niemcy sugerowali, że cała akcja jest odpowiedzią na polonizację starych nazw niemieckich w województwie śląskim[4]. W rejencjach wrocławskiej i legnickiej nasilenie akcji przypadło na lata 1937 – 1938, kiedy to w rejencji wrocławskiej przemianowano 359 nazw miejscowości, a w legnickiej 178[5].

Metody zmiany nazw były różne:

  • odkurzanie starych, nieużywanych nazw niemieckich:
    • Stroppendorf w miejsce Ostroppa (Ostropa),
  • przejęcie nazwy niemieckiej, odnoszącej się dotychczas do czegoś innego:
    • nazwę leśniczówki Frühauf przyjęto w miejsce Ochotz (Ochodze),
  • nawiązanie do topografii okolicy, charakterystycznych budowli lub zajęć ludności:
    • Schönkirch (piękny kościół) w miejsce Chrzumczütz, którego żaden Niemiec nie umiał wymówić (Chrząszczyce, w których powstał nowy kościół),
    • Niederkirch (niski kościół) w miejsce Dollna (Dolna, w której była świątynia położona poniżej osady),
    • Hochkirch w sąsiedniej wsi Wyssoka (Wysoka, leżącej wyżej niż Dolna),
    • Haselgrund zamiast Zernitz od słowa Hasel, czy leszczyna, której sporo rosło w pobliżu Żernicy,
    • Maiwald w miejsce nazwy Sacharsowitz – połączenie nazwiska Mai (podobno najbogatszy gospodarz we wsi) oraz Wald (gospodarz ów posiadał koło Zacharzowic spory kawałek lasu,
  • nawiązanie do nowej wewnątrzśląskiej granicy z Polską:
    • Grenzwinkel (graniczny kąt) lub Grenzwiese (graniczna łąka) w miejsce Staschowe i Zawisna,
  • próby tłumaczenia starszych nazw na bardziej niemieckie:
    • liczne Dombrau (Dąbrówka) na Eiche (dąb),
    • Mikultschütz na Klausberg, gdzie Klaus to niemiecka nazwa imienia Mikołaj,
    • Chmiellowitz na Hopfental (chmiel),
  • nazwy przypominające dawne:
  • nazwy pamiątkowe:
    • Heydebreck w miejsce Kandrzin, dla uczczenia dowódcy Freikorpsu, Petera von Heydebrecka, walczącego w III powstaniu śląskim[4].

W okresie II wojny światowej zmiany nazw na okupowanej części Śląska były wyjątkowe (np. Lublinitz przemianowano na Loben). Istniały jednak projekty przeprowadzenia zmiany większości nazw miejscowości (np. Istebna na Bergstuben[6], Makoschau (pol. Makoszowy) na Maxenau) w sposób kompleksowy, jak stało się to w Okręgach Rzeszy Kraj Warty i Gdańsk – Prusy Zachodnie.

Inne przykłady zmian[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • Janusz B. Kozłowski: Germanizacja nazw (str. 46-47) W: Waldemar Mierzwa (red.): Mazury – słownik stronniczy, ilustrowany. Dąbrówno, Retman, 2008, 245 str., ISBN 978-83-923991-6-2
  • Olecko. Z dziejów miasta i powiatu. Olsztyn, Pojezierze, 1974, 406 str.
  • Ostróda. Z dziejów miasta i okolic. Olsztyn, Pojezierze, 1976, 446 str.
  • Iwona Liżewska, Wiktor Knercer: Przewodnik po historii i zabytkach Ziemi Szczycieńskiej. Olsztyn, Agencja Wydawnicza "Remix" s.c., 1998, 171 str., ISBN 83-87031-13-5

Przypisy

  1. Pruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750"
  2. Jerzy Krasuski: Historia Niemiec. Wyd. I. Wrocław: Ossolineum, 1998. ISBN 83-04-04422-6.
  3. Monika Choroś, Łucja Jarczak, Stanisława Sochacka "Słownik nazw miejscowych Górnego Śląska", Instytut Śląski, Opole 1997, s. 7-8
  4. a b Smolorz D., Kordecki M.: Górny Śląsk. 20 historii z XX wieku. Gliwice: Dom Współpracy Polsko-Niemieckiej, 2012, s. 86-87. ISBN 978-83-60470-29-9.
  5. http://web.archive.org/web/20110713043905/http://www.instytutslaski.com/www/pliki/relacje.ppt
  6. Amtsbezirk Istebna
  7. Monika Choroś, Łucja Jarczak, Stanisława Sochacka "Słownik nazw miejscowych Górnego Śląska", Instytut Śląski, Opole 1997
  8. Monika Choroś, Łucja Jarczak "Słownik nazw miejscowych Dolnego Śląska", Instytut Śląski, Opole 1995