Gienrich Jagoda

Gienrich Jagoda
	Ludowy komisarz łączności ZSRR
Okres	od 26 września 1936; do 5 kwietnia 1937
Przynależność polityczna	WKP(b)
Poprzednik	Aleksiej Rykow
Następca	Innokenty Chalepski
	Ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRR
Okres	od 10 lipca 1934; do 26 września 1936
Przynależność polityczna	WKP(b)
Poprzednik	on sam, jako przewodniczący OGPU
Następca	Nikołaj Jeżow
	Przewodniczący Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego
Okres	od 10 maja 1934; do 10 lipca 1934
Przynależność polityczna	WKP(b)
Poprzednik	Wiaczesław Mienżynski
Następca	on sam, jako ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRR
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Cytaty w Wikicytatach

Gienrich Jagoda
Генрих Григорьевич Ягода
	; Gienrich Jagoda (1936)
	generalny komisarz bezpieczeństwa państwowego; (zdegradowany)
Pełne imię i nazwisko	Gienrich Grigorjewicz Jagoda
Data i miejsce urodzenia	7?/19 listopada 1891 ; niepewne: Rybińsk/Niżny Nowogród/Łódź, Cesarstwo Rosyjskie
Data i miejsce śmierci	15 marca 1938 ; Moskwa, RFSRR
	Przebieg służby
Lata służby	1915–1916, 1920–1936
Formacja	Cesarska Armia Rosyjska; Czeka; GPU; OGPU; NKWD
Główne wojny i bitwy	I wojna światowa: front wschodni; rewolucja lutowa,; wojna domowa w Rosji: rewolucja październikowa;
	Odznaczenia
	; (odebrane)

Gienrich Grigorjewicz Jagoda (ros. Генрих Григорьевич Ягода), właściwie Jenoch Gierszonowicz Ijegoda^[1] (ros. Генах Гершенович Ягода; ur. 7 listopada^?/19 listopada 1891 w Rybińsku^[2], Niżnym Nowogrodzie^[1], albo Łodzi^[3], zm. 15 marca 1938 w Moskwie^[3]) – radziecki funkcjonariusz służb specjalnych narodowości żydowskiej, generalny komisarz bezpieczeństwa państwowego (czyli marszałek organów bezpieczeństwa – zdegradowany), przewodniczący Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego (1934), po jego przekształceniu w NKWD ludowy komisarz spraw wewnętrznych ZSRR (1934–1936). Organizator systemu łagrów i Gułagu, współtwórca stalinizmu i jego prześladowań, współorganizator wielkiej czystki. W jej trakcie odsunięty, mianowany ludowym komisarzem łączności ZSRR (1936–1937), po czym aresztowany i stracony. Odpowiedzialny za powstanie Kanału Białomorsko-Bałtyckiego oraz niezliczoną liczbę ofiar.

Życiorys

Syn Gierszona Fiszelewicza i Chasji^[4], pochodził z żydowskiej rodziny rzemieślniczej^[5]. Był kuzynem Jakowa Swierdłowa. Po ukończeniu szkoły średniej pracował jako farmaceuta albo, według innych źródeł, statystyk. Według oficjalnej wersji w 1907 jako szesnastolatek wstąpił do partii bolszewików, faktycznie od 1917; w 1911–1913 zesłaniec; uczestniczył w obydwu rewolucjach: lutowej i październikowej.

Karierę w aparacie bezpieczeństwa rozpoczął w 1920, wstępując do Czeka z poręczenia Jakowa Swierdłowa. Stalin zetknął się z nim w Carycynie i poparł dalszą karierę. Według niektórych relacji był szefem kremlowskiego laboratorium toksykologicznego i według niektórych źródeł^[6] miał przyczynić się do śmierci Lenina, Maksima Gorkiego i być może Wiaczesława Mienżyńskiego – być może te informacje są jednak echem zeznań, jakie składał podczas procesów pokazowych. Od 1921 członek kolegium (prezydium) Czeka.

Od 1924 drugi zastępca przewodniczącego OGPU Feliksa Dzierżyńskiego, a po jego śmierci w 1926 pierwszy zastępca szefa OGPU Wiaczesława Mienżyńskiego. Był głównym architektem i organizatorem systemu łagrowego. Był kierownikiem projektu budowy Biełmorkanału łączącego Morze Białe z Morzem Bałtyckim^[7]. Otrzymał za to Order Lenina^[8]. Od listopada 1931 do sierpnia 1933 kopało go blisko 300 tys. więźniów łagrów, z czego jedna trzecia zmarła w trakcie budowy.

Po śmierci Mienżyńskiego w 1934 Jagoda przejął kierownictwo nad OGPU. Po reorganizacji aparatu bezpieczeństwa w 1934, przekształceniu OGPU w Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego i wcielenia go w lipcu do Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych (NKWD), Jagoda stanął na czele NKWD. Z rozkazu Stalina rozpoczął wielką czystkę po zabójstwie Siergieja Kirowa.

W 1935 r. otrzymał stopień służbowy generalnego komisarza bezpieczeństwa państwowego (odpowiednik marszałka Związku Radzieckiego) oraz zaprojektował sobie biało-niebieski mundur szamerowany złotem ze złoconym kordzikiem.

W 1936 osobiście aresztował Lwa Kamieniewa i Grigorija Zinowjewa, powiązanych kiedyś z Lwem Trockim, następnie doprowadził do pokazowego pierwszego procesu moskiewskiego.

Od 1933 w narastającym konflikcie ze Stalinem, gdy nie w pełni poparł go w sprawie Riutina. Hamował śledztwo w sprawie Zinowjewa i Kamieniewa i nalegał, aby oddać ich pod sąd Biura Politycznego w pełnym składzie. W efekcie we wrześniu 1936 zwolniony ze stanowiska i mianowany ludowym komisarzem łączności ZSRR.

28 marca 1937 Jagodę podczas plenum KC WKP(b) aresztowano i oskarżono o spisek, szpiegostwo i zdradę. Podsądny w pokazowym trzecim procesie moskiewskim (2–13 marca 1938) przed Kolegium Wojskowym Sądu Najwyższego ZSRR (obok Bucharina, Rykowa i innych). 13 marca 1938 skazany na karę śmierci, degradację, pozbawienie majątku i wszelkich odznaczeń.

Rozstrzelany 15 marca 1938 roku, pochowany anonimowo. Nierehabilitowany. Po aresztowaniu Jagody została rozstrzelana jego żona, Ida Awerbach, zaś 8-letni syn, Garik (Gienrich), pozbawiony opieki zaginął. Rozstrzelano również siostrę Jagody.

Według wcześniejszej literatury Józef Stalin podobno miał do pewnego stopnia Jagodę w ręku, dysponując zeznaniami byłego wysokiego funkcjonariusza OGPU, Michaiła Trilissera, który dezawuował przeszłość zwierzchnika i potwierdzał jego dawne związki z Ochraną (świadek ów, działający następnie w Kominternie, współwinny represji, został również zabity w 1940).

Odznaczenia

Odznaczony Orderem Lenina (1933), dwukrotnie Orderem Czerwonego Sztandaru (1927, 1930), Orderem Czerwonego Sztandaru Pracy Zakaukaskiej FSRR (1932).

W kulturze

Gienrich Jagoda to jeden z bohaterów sztuki Herbatka u Stalina autorstwa Ronalda Harwooda. W spektaklu Teatru Telewizji z 2001 r. w reżyserii Janusza Morgensterna w postać tę wcielił się Sławomir Orzechowski.

Galeria

Karta rejestrowa Jagody z 1912 roku, akta Ochrany
Gienrich Jagoda (1915)
Jagoda z żoną, Idą Awerbach (1922)
Trójka najpotężniejszych ludzi radzieckich organów bezpieczeństwa: Jagoda, Wiaczesław Mienżynski i Feliks Dzierżyński (1924)
Pogrzeb Dzierżyńskiego, od lewej: Aleksiej Rykow, Jagoda, Michaił Kalinin, Lew Trocki, Lew Kamieniew, Józef Stalin, Michaił Tomski i Nikołaj Bucharin (1926)
Jagoda odbiera defiladę z okazji rocznicy rewolucji październikowej w Moskwie, wraz z nim na trybunie m.in. Piotr Baranow, Siergiej Kamieniew, Siemion Budionny, czy Józef Unszlicht (1929)
Jagoda w gabinecie (1930)
Jagoda (pośrodku) wizytujący budowę kanału Moskwa-Wołga, tuż za nim Nikita Chruszczow (1935)

Przypisy

1 2 Jagoda Gienrich Grigorjewicz [online], hrono.info [dostęp 2020-04-08] (ros.).
↑ Ягода Генрих (Енох) Григорьевич (Гершенович). old.memo.ru. [dostęp 2020-04-08]. (ros.).
1 2 Jagoda Gienrich G., [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2020-04-08] .
↑ Zvi Gitelman. A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present, 2nd expanded edition, Indiana University Press, 1988, 2001, ISBN 0-253-21418-1, s. 112.
↑ Ojciec był aptekarzem albo, według innych źródeł, zegarmistrzem.
↑ T. Wittlin Commissar, 1972.
↑ Mikhail Morukov: The White Sea–Baltic Canal. W: The Economics of Forced Labor: The Soviet Gulag. Paul R. Gregory, Valery Lazarev (red.). Hoover Institution Press, 2003, s. 151–162. ISBN 978-0-8179-3942-7. OCLC 654276814.
↑ Kawaler Orderu Lenina. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 78 z 8 kwietnia 1937.

Bibliografia

[Hrono-1] 1 2 Jagoda Gienrich Grigorjewicz [online], hrono.info [dostęp 2020-04-08] (ros.).

[memo-2] Ягода Генрих (Енох) Григорьевич (Гершенович). old.memo.ru. [dostęp 2020-04-08]. (ros.).

[PWN-3] 1 2 Jagoda Gienrich G., [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2020-04-08] .

[Zvi_Gitelman_A_Century_of-4] Zvi Gitelman. A Century of Ambivalence: The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present, 2nd expanded edition, Indiana University Press, 1988, 2001, ISBN 0-253-21418-1, s. 112.

[Ojciec_był_aptekarzem_albo-5] Ojciec był aptekarzem albo, według innych źródeł, zegarmistrzem.

[T_Wittlin_Commissar_1972-6] T. Wittlin Commissar, 1972.

[Morukov-7] Mikhail Morukov: The White Sea–Baltic Canal. W: The Economics of Forced Labor: The Soviet Gulag. Paul R. Gregory, Valery Lazarev (red.). Hoover Institution Press, 2003, s. 151–162. ISBN 978-0-8179-3942-7. OCLC 654276814.

[Kawaler_Orderu_Lenina-s2-8] Kawaler Orderu Lenina. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 78 z 8 kwietnia 1937.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]