Gladiator

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy gladiatora zapaśnika. Zobacz też: inne znaczenia słowa gladiator.
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło gladiator w Wikisłowniku
Wizja walk gladiatorów -Pollice Verso Jean-Léon Gérôme 1872
Commons in image icon.svg

Gladiator (łac. gladiator, l.mn. gladiatores, od gladius – miecz) – najczęściej niewolnik toczący walkę na arenie, na przykład w starożytnym Rzymie.

Zwyczaj walk gladiatorów Rzymianie przejęli od Etrusków i Samnitów. Wywodził się on z rytualnych ofiar z ludzi, składanych podczas uroczystości pogrzebowych. Herodot wskazywał na Scytów jako prekursorów tych krwawych rytuałów. W Etrurii oprócz walk między wojownikami popularne były walki gladiatorów ze zwierzętami i walki zwierząt (zob. też walka byków, walki kogutów). W Rzymie pierwsze walki gladiatorów (munus) odbyły się w III wieku p.n.e., w okresie wojen punickich. W 105 p.n.e. odbyły się pierwsze zawody gladiatorskie, zorganizowane z urzędu przez konsulów. Gladiatorzy zazwyczaj wywodzili się z jeńców wojennych, głównie z Traków, Galów i Germanów, ale do szkół trafiali również przestępcy. Walki gladiatorów były jedną z najpopularniejszych rozrywek rzymskich. Wielu bogatych Rzymian miało swoich gladiatorów i płaciło fortuny za ich szkolenie.

Szkoła gladiatorów[edytuj | edytuj kod]

Początkowo, do czasu powstania Koloseum, głównym ośrodkiem walk gladiatorskich była położona w Kampanii Kapua, w której istniały najsławniejsze szkoły gladiatorskie i największe areny. W okresie republiki były to prywatne przedsiębiorstwa, w których właścicielem był lanista (z etruskiego: rzeźnik). Szkołami gladiatorów były zamknięte koszary z placem do ćwiczeń. W czasie szkolenia nie posługiwano się ostrą bronią, lecz drewnianymi mieczami. Prawdziwą broń wręczano do ręki tuż przed wyjściem na arenę. Przejawy niesubordynacji natychmiast surowo karano jako przejaw buntu. Wyszkolony gladiator był wypożyczany lub sprzedawany edytorowi, urządzającemu walki. Z tego powodu gladiatorzy nie ginęli na arenie tak często, jak dziś się sądzi. Najlepsi z nich stawali się często bardzo sławni (podobnie jak dzisiaj sportowcy).

Na arenie[edytuj | edytuj kod]

Fragment mozaiki z IV wieku n. e. Rzym, Galleria Borghese.

Przed wejściem na arenę gladiatorzy składali przysięgę, że nie będą oszczędzali się w walce. Na arenie witali organizatora igrzysk różnymi okrzykami. Do historii przeszło zawołanie Ave Caesar morituri te salutant, według Swetoniusza wygłoszone podczas naumachii, zorganizowanej w 52 roku n.e. przez cesarza Klaudiusza[1][2][3]. Walki nie można było uniknąć, gdyż pasywnych zawodników chłostano lub kłuto rozżarzonymi prętami. Między walczącymi pojawiał się sędzia, który czynił im uwagi. Nie wiadomo, które chwyty były niedozwolone. Pokonany przeciwnik mógł prosić o łaskę podnosząc do góry palec wskazujący, na co obserwujący walkę tłum odpowiadał wyciągnięciem w górę kciuka (co oznaczało darowanie życia) lub skierowaniem go w dół (śmierć). Jest to jednak kwestia sporna (zobacz: pollice verso). Gdy pokonany nie mógł kontynuować walki, wykonywał wyuczony rytuał: odrzucał tarczę i miecz, klękał na kolana, kładąc ręce na plecy. W tej pozycji oczekiwał na łaskę. Innym gestem było odrzucenie broni i uklęknięcie przed zwycięzcą z pochyloną głową, obejmując go za nogę. W takiej pozycji przyjmował śmiertelny cios mieczem, który zwycięzca wbijał mu oburącz w plecy, w okolicy lewej łopatki. Gdy miał głowę podniesioną, przyjmował cios w serce, między lewy obojczyk a szyję. Podniesiony kciuk edytora oznaczał gest wbicia miecza w nasadę szyi aż po samą rękojeść[4]. Na mozaikach martwego zawodnika oznaczano znakiem Ø (przerysowana grecka litera Θ - θάνατος "śmierć")[a].

Bunty[edytuj | edytuj kod]

W dziejach Rzymu dochodziło wielokrotnie do buntów i powstań z udziałem niewolników. W największym powstaniu znaczącą rolę odegrali wyszkoleni gladiatorzy.

Najważniejsze powstania i bunty:

Typy gladiatorów[edytuj | edytuj kod]

Charakter walk oraz stosowane uzbrojenia były urozmaicone. Wyróżniano trzy charakterystyczne - pod względem etnicznym - typy gladiatorów[5]:

  • Samnita (Samnis) - najstarszy typ ciężkozbrojnego gladiatora; nosił hełm z zasłoną i pióropuszem, uzbrojony w owalną tarczę, miecz i włócznię, na jednej łydce nosił nagolennicę, a na prawym ramieniu, przedramieniu i obojczyku skórzaną ochronę (manicae). Na gołym torsie nosił płytkę z brązu.
  • Gal (Gallus) – ciężkozbrojny gladiator - nosił okrągły lub grzebieniasty hełm, długą lub owalną tarczę, uzbrojony w miecz i sztylet. Prawa ręka chroniona przez rękaw. Nie miał żadnej ochrony piersi, nie nosił nagolennic.
  • Trak (Thraex) - uzbrojony w długi zakrzywiony nóż (sica), osłonę stanowiła mała kwadratowa lub owalna tarcza (parma). Hełm spiczasty, zawsze zwieńczony głową drapieżnego ptaka, kojarzącego się Rzymianom z mitologicznym gryfem). Nagolennice miał wyższe, ochronny rękaw, tors nagi.

Wyróżniano także inne typy gladiatorów:

Eques
  • Essedarius – walczył na rydwanie zaprzężonym w dwa konie (essedum), powożonym przez woźnicę.
  • Laquearius – używał sznura z pętlą, podobnego do lassa.
  • Myrmilo (murmillo) – osłaniał głowę hełmem przypominającym głowę ryby mormylos; dodatkowo był wyposażony w osłonę ramienia, miecz oraz podłużną tarczę.
  • Provocator lub Secutor – najczęściej wystawiany był przeciw Samnicie; jego rynsztunek i uzbrojenie różniły się w zależności od rodzaju walki.
  • Retiarius (sieciarz) – walczył trójzębem lub harpunem z ości tuńczyka, sztyletem oraz siecią, bez hełmu;

W okresie późnego cesarstwa państwo utrzymywało własnych gladiatorów. Byli oni wykorzystywani przez niektórych cesarzy obok wojsk regularnych w okresach wojen domowych.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. W swej Etymologii (ks. I.3,8) Izydor wyjaśnia, że ten znak stawiano również w spisach przy imionach żołnierzy, którzy polegli. Przedłużona kreska w greckiej literze Θ (Ø) oznacza strzałę, znak śmierci (Dorothea Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, PAX, Warszawa 1990, s. 33).

Przypisy

  1. P. Rochala, Powstanie Spartakusa 73 - 71 p. n. e., Inforteditions, Zabrze 2009, s. 44
  2. Michael Grant, Gladiatorzy, Ossolineum, 1980, s. 52
  3. Jerome Carcopino, Życie codzienne w Rzymie w okresie rozkwitu cesarstwa, PIW, Warszawa 1960, s. 275, 274
  4. P. Rochala, Powstanie Spartakusa 73 - 71 p. n. e., Inforteditions, Zabrze 2009, s. 45.
  5. P. Rochala, Powstanie Spartakusa 73 - 71 p. n. e., Inforteditions, Zabrze 2009, s. 37 - 40.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Paweł Rochala, Powstanie Spartakusa 73 - 71 p. n. e., Inforteditions, Zabrze 2009.
  • Michael Grant, Gladiatorzy, Ossolineum, Wrocław 1980.