Gleby brunatne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Schematyczny profil gleby brunatnej

Gleby brunatne — ogólna nazwa gleb charakterystycznych dla klimatu umiarkowanie ciepłego, wilgotnego, o budowie profilu: poziom próchniczny-poziom brunatnienia-skała macierzysta. Wraz z rozwojem wiedzy gleboznawczej pojęcie to ewoluowało i w różnych okresach określano nim nieco różne gleby.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Historyczne ujęcie[edytuj | edytuj kod]

Na samym początku gleby brunatne (ang. Brown soils, fr. Sols bruns, niem. Braunerden, ros. Бурозёмные почвы) utożsamiano jedynie z występującymi pod lasami liściastymi i mieszanymi, odpornymi na zakwaszenie (obojętnymi lub zasadowymi) glebami o sekwencji poziomów glebowych: : A1-(B)-C, tj. poziom próchniczny-poziom brunatnienia-skała macierzysta. Gleby kwaśne, nawet mimo braku poziomu wymywania, były klasyfikowane jako gleby bielicowe[1].

Gleby brunatne, już rozszerzone również o gleby kwaśne, zostały na stałe wprowadzone do polskiego gleboznawstwa wraz z opublikowaniem systematyki gleb Polski w 1956 r. Nazywano wtedy tak wszystkie gleby o budowie profilu glebowego: A-(B)-C, bez względu na ich genezę. Utworem macierzystym mogły być wszystkie skały sypkie, od piasków po iły, poza utworami aluwialnymi (→mady) i zwietrzelinami skał węglanowych (→rędziny). Skały macierzyste mogły być zasobne w węglan wapnia, pozbawione go w procesie pedogenezy, albo mogły go nie zawierać od początku.

Wyznacznikiem gleb brunatnych był poziom brunatnienia barwy brunatnej lub rdzawej, często strukturalny, położony poniżej powierzchniowego poziomu próchnicznego, a także brak morfologicznie widocznego poziomu wymywania (eluwialnego, co prowadziło by do klasyfikacji takich gleb jako bielicowe). Barwa brunatna na ogół wynikała z nagromadzenia się związków żelaza. Geneza poziomu mogła być różna, zarówno wietrzenie i przemiany materiału in situ, jak i takie zniszczenie lub wymieszanie wierzchnich poziomów przez erozję lub zabiegi agrotechniczne, że nie dało się już morfologicznie zaobserwować poziomu wymywania, a poziom wmywania (iluwialny) znajdował się bezpośrednio pod poziomem próchnicznym (orno-próchnicznym). Takie poziomy wtedy również nazywano poziomami brunatnienia i gleby takie klasyfikowano jako gleby brunatne. Możliwe było również brunatne/brązowe zabarwienie całego materiału pod dobrze wykształconym poziomem próchnicznym, bez możliwości wydzielenia poziomu brunatnienia, co nadal klasyfikowało daną glebę do typu brunatnego.

Gleby brunatne mogły posiadać odczyn od zasadowego po silnie kwaśny, co było podstawą do wydzielenia podtypów. W zależności od odczynu i uziarnienia przedstawiały one bardzo różną przydatność rolniczą — mogły być bonitowane od klasy I do VI. Porastały je również bardzo różne typy lasów, od lasów liściastych po bory iglaste[2][3][4].

Na początku lat 70. XX w. doprecyzowano genezę gleb brunatnych i za takie uważano już jedynie te, które powstały przy udziale procesu brunatnienia, tj. wietrzenia biochemicznego in situ tworzącego m.in. związki kompleksowe żelazisto-próchniczne lub żelazisto-próchniczno-ilaste różnej trwałości. Były to gleby biologicznie czynne o typie próchnicy mull lub mull-moder, szerokim zakresie pH, powstałe z różnych utworów (od piasków gliniastych po iły). Nie zaliczano już do gleb brunatnych najuboższych gleb piaszczystych (które wydzielono jako gleby rdzawe)[5].

Współczesne ujęcie[edytuj | edytuj kod]

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Historyczne ujęcie[edytuj | edytuj kod]

Gleby brunatne były wydzielane w ramach typu w pierwszych trzech wydaniach systematyki gleb Polski. Początkowo dzielono je na trzy podtypy w zależności od odczynu poszczególnych części profilu: gleby brunatne właściwe — zasadowe, obojętne lub lekko kwaśne w całym profilu, gleby brunatne wyługowane — kwaśne w górnej części, lekko kwaśne lub obojętne w dolnej części profilu, gleby brunatne kwaśne — kwaśne lub obojętne w górnej, kwaśne w dolnej części profilu. Na początku lat 70. zaczęto gleby brunatne dzielić na pięć podtypów: dodatkowo wyróżniono gleby brunatne bielicowane (z początkowymi stadiami bielicowania) i gleby szarobrunatne (o miąższym poziomie próchnicznym). Czwarte wydanie systematyki gleb Polski obowiązujące w latach 1989-2011 wyróżniało już, w ramach rzędu gleb brunatnoziemnych, dwa typy i siedem podtypów:

Rząd IIB. Gleby brunatnoziemne

a) gleby brunatne typowe: O-A-Bbr-Cca lub Ap-Bbr-Cca, b) gleby szarobrunatne: O-A-ABbr-Bbr-Cca lub Ap-ABbr-Bbr-Cca, c) gleby brunatne oglejone: O-A-Bbrg-Gca lub Ap-Bbrg-Ccag, d) gleby brunatne wyługowane: 0-A-Bbr(t,fe)-Bbr-C-Cca lub Ap-Bbr(t,fe)-Bbr-C-Cca
a) gleby brunatne kwaśne typowe: О-A-Bbr-C lub Ap-Bbr-C, b) gleby brunatne kwaśne bielicowane: O-A-AE-Bfe, h, t-Bbr-C, c) gleby brunatne kwaśne oglejone: О-A-Bbrg-Cg lub Ap-Bbrg-Cg

Współczesne ujęcie[edytuj | edytuj kod]

Rząd 3. Gleby brunatnoziemne (B)

  • Typ 3.1. Gleby brunatne eutroficzne (BE)
Gleby brunatne eutroficzne typowe: O-A-Bw-Ck lub Ap-Bw-Ck; Gleby brunatne eutroficzne próchniczne: O-A-Bw-Ck lub Ap-Bw-Ck; Gleby brunatne eutroficzne wyługowane: O-A-Bw-C lub Ap-Bw-C; Gleby brunatne eutroficzne opadowo-glejowe: O-A-Bwg-C lub Ap-Bwg-C; Gleby brunatne eutroficzne gruntowo-glejowe: O-A-Bwg-Cg lub Ap-Bwg-Cg; Gleby brunatne eutroficzne z cechami vertic: O-A-Bwi-Cki lub Ap-Bwi-Cki
  • Typ 3.2. Gleby brunatne dystroficzne (BD)
Gleby brunatne dystroficzne typowe: O-A-Bw-C lub Ap-Bw-C; Gleby brunatne dystroficzne próchniczne: O-A-Bw-C lub Ap-Bw-C; Gleby brunatne dystroficzne z cechami bielicowania: O-A-Bhs-Bw-C lub A-Bhs-Bw-C; Gleby brunatne dystroficzne opadowo-glejowe: O-A-Bwg-C lub Ap-Bwg-C; Gleby brunatne dystroficzne gruntowo-glejowe: O-A-Bwg-Cg lub Ap-Bwg-Cg; Gleby brunatne dystroficzne z cechami vertic: O-A-Bwi-Ci lub Ap-Bwi-Ci

Oprócz gleb brunatnych w rzędzie występują również inne gleby z poziomem cambic:

  • Typ 3.3. Mady brunatne (BF)
Mady brunatne typowe: A-Bw-C lub A-2Bw-3C; Mady brunatne oglejone: A-Bwg-Cg lub A-2Bwg-3Cg
Rędziny brunatne typowe: O-A-Bw(ca)-Cca-Rca lub Ap-Bw(ca)-Cca-Rca; Rędziny czerwonoziemne: A-Bw-BC-Cca

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Gleby brunatne należą do gleb strefowych klimatu umiarkowanie ciepłego, umiarkowanie wilgotnego.[6]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Michał Strzemski, Jan Siuta, Tadeusz Witek: Przydatność rolnicza gleb Polski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1973, s. 149. (pol.)
  2. Przyrodniczo-genetyczna klasyfikacja gleb Polski. „Roczniki Nauk Rolniczych”. 74, s. 10-96, 1956. 
  3. Genetyczna klasyfikacja gleb Polski. „Roczniki gleboznawcze”. 7(2), s. 1-103, 1959. Polskie Towarzystwo Gleboznawcze. Warszawa: PWN. 
  4. F. Czarnowski, R. Truszkowska: Komentarz do tabeli klas gruntów w zakresie bonitacji gleb gruntów ornych terenów równinowych, wyżynnych i nizinnych.... Wyd. Reprint 2004. Ministerstwo Rolnictwa, 1963, s. 29-42. (pol.)
  5. Systematyka gleb Polski, wydanie 3. „Roczniki gleboznawcze”. 25(1), s. 1-148, 1974. Polskie Towarzystwo Gleboznawcze. Warszawa. 
  6. Prusinkiewicz i Bednarek 1997 ↓, s. 82-83.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]