Globalna Północ i Globalne Południe

Globalna Północ i Globalne Południe – określenie używane do opisywania globalnych zjawisk i procesów, grupujące kraje na świecie w dwa regiony różniące się m.in. poziomem zamożności i rozwoju gospodarczego oraz przywilejami oraz siłą na arenie międzynarodowej. Często stosowane do zobrazowania współczesnych nierówności w wymiarze globalnym jako bardziej neutralne zamienniki do określeń Trzeci Świat i kraje rozwijające się. Od lat 2020. podział ten nabrał wyraźnego wymiaru geopolitycznego w kontekście rywalizacji wielkomocarstwowej, rozszerzenia BRICS i rosnącej popularności polityki wielowektorowej wśród państw Globalnego Południa.
Opis
[edytuj | edytuj kod]Państwa zaliczane do Globalnej Północy zajmują wyższe pozycje w rankingach rozwoju społecznego i dysponują rozwiniętą infrastrukturą oraz zaawansowanymi technologiami, co osiągnęły częściowo kosztem Globalnego Południa (eksploatacja zasobów naturalnych, nisko opłacana praca). Kraje Globalnego Południa cechuje niższy PKB, marginalizacja polityczna, a znaczna ich część była w przeszłości koloniami państw Północy[1].
Geneza tego podziału jest przypisywana wzrostowi europejskiej hegemonii we wczesnej epoce nowożytnej. Szybki postęp technologiczny w Europie Zachodniej podczas rewolucji przemysłowej wraz z kolonizacją stworzył coraz większą przepaść między gospodarkami i siłą tych północno-zachodnich krajów a resztą świata[2].
Termin nie pokrywa się z geografią: większość Globalnego Południa leży na półkuli północnej. Do Globalnej Północy zalicza się m.in. Australię, Kanadę, Europę, Japonię, Koreę Południową i Stany Zjednoczone; Globalne Południe obejmuje Afrykę, Amerykę Łacińską, wyspy Pacyfiku i większość Azji[2]. Niektórzy utożsamiają Globalne Południe z Grupą 77 (ok. 130 państw) lub stosują kryterium doświadczenia kolonizacji albo poziomu PKB na mieszkańca[3]. Niezależnie od przyjętego kryterium, na Globalnym Południu mieszka większość ludności świata, co nie przekłada się na proporcjonalny wpływ polityczny i gospodarczy[4].
Geneza
[edytuj | edytuj kod]
Przyjmuje się, że pierwszy raz pojęcie Globalnego Południa we współczesnym sensie politycznym użył w 1969 r. Carl Oglesby. W czasopiśmie „Commonweal”, w specjalnym wydaniu poświęconemu wojnie w Wietnamie argumentował, że wieki północnej „dominacji nad globalnym południem (…) stworzyły nieznośny porządek społeczny”[5].
Wizualnym przedstawieniem podziału jest linia Brandta zaproponowana w latach 80. XX wieku w raporcie byłego kanclerza RFN Willy’ego Brandta, dzieląca świat na mniej więcej 30° szerokości geograficznej północnej[6][1].
Po upadku porządku zimnowojennego termin Trzeci Świat, kojarzony z podziałem na trzy bloki, zaczął ustępować pojęciu Globalnego Południa[7]. Zmiana wynikała nie tylko z końca zimnej wojny, ale też z krytyki wartościującego charakteru terminu „Trzeci Świat”, który stał się synonimem braku rozwoju w zachodniocentrycznym rozumieniu[8][9][10]. Sam termin „Trzeci Świat” nawiązywał do wcześniejszej ideologii trzecioświatowości z lat 40. i 50. XX w.[11].
Wymiar geopolityczny
[edytuj | edytuj kod]Podział na Globalną Północ i Globalne Południe nabrał nowego znaczenia geopolitycznego w latach 2020., w kontekście rywalizacji amerykańsko-chińskiej i wojny rosyjsko-ukraińskiej. Wiele państw Globalnego Południa odmówiło przyłączenia się do zachodnich sankcji wobec Rosji i zajęło stanowisko określane jako „aktywna neutralność": potępiając naruszenie integralności terytorialnej Ukrainy na forum ONZ, jednocześnie utrzymywały relacje gospodarcze z Moskwą[12.1]. W głosowaniu nad rezolucją Zgromadzenia Ogólnego ONZ dotyczącą Ukrainy w 2025 roku liczba głosów „za" spadła do 93–98 (wobec ponad 140 w 2022), a liczba wstrzymujących się wzrosła do 65–73, co odzwierciedlało rosnącą niechęć Globalnego Południa do jednoznacznego opowiedzenia się po stronie Zachodu[13].
Instytucjonalnym wyrazem rosnącej podmiotowości Globalnego Południa jest rozszerzenie BRICS. Na szczycie w Kazaniu w październiku 2024 roku do grupy przyjęto Egipt, Etiopię, Iran i Zjednoczone Emiraty Arabskie, a w styczniu 2025 dołączyła Indonezja. Dodatkowo 13 państw, w tym Turcja, Kazachstan, Malezja i Nigeria, uzyskało status krajów partnerskich[14]. Po rozszerzeniu BRICS obejmuje ok. połowy ludności świata i ponad 41% globalnego PKB według parytetu siły nabywczej[15]. Krytycy wskazują, że BRICS łączy państwa o sprzecznych interesach (np. rywalizację chińsko-indyjską) i nie oferuje alternatywy instytucjonalnej porównywalnej z zachodnimi strukturami; zwolennicy argumentują, że sam fakt koordynacji stanowi sygnał polityczny o zmianie układu sił[16].
W literaturze analitycznej państwa Globalnego Południa, które balansują między blokami, nie opowiadając się jednoznacznie po żadnej ze stron, określane są jako „państwa wahające się" (ang. swing states). Termin ten, zaczerpnięty z amerykańskiej polityki wewnętrznej, stosuje się m.in. do Indii, Brazylii, Turcji, Arabii Saudyjskiej i Indonezji[17]. Pozycja tych państw ma rosnące znaczenie dla zachodnich sojuszy, ponieważ od ich postawy zależy skuteczność sankcji, dostęp do surowców i kształt globalnych instytucji.
Globalne Południe a wielowektorowość
[edytuj | edytuj kod]Strategie państw Globalnego Południa wykazują znaczne podobieństwo do tego, co w nauce o stosunkach międzynarodowych określa się mianem polityki wielowektorowej lub wielodopasowania (ang. multi-alignment). Według raportu Francuskiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych (IFRI) z 2024 roku odpowiedź Globalnego Południa na fragmentację porządku światowego przybiera dwie formy: polityczną, polegającą na wielodopasowaniu (poszerzaniu sojuszy z różnymi biegunami siły), oraz gospodarczą, polegającą na zmniejszaniu ryzyka (ang. de-risking) przez intensyfikację współpracy Południe–Południe[18].
W praktyce oznacza to, że państwa takie jak Indie utrzymują jednocześnie partnerstwo strategiczne ze Stanami Zjednoczonymi (QUAD), zakupy uzbrojenia z Rosji i rosnącą wymianę handlową z Chinami. Brazylia uczestniczy zarówno w BRICS, jak i w negocjacjach handlowych z Unią Europejską (Mercosur–UE). Turcja, będąc członkiem NATO, jednocześnie pogłębia współpracę z Rosją i Chinami[19].
Dla państw Globalnej Północy wzrost wielowektorowości na Globalnym Południu stanowi wyzwanie strategiczne. Zachodnie sankcje wobec Rosji tracą skuteczność, gdy państwa Południa nie przystępują do reżimu sankcyjnego; rywalizacja o wpływy w Afryce i Azji Południowo-Wschodniej wymaga od Zachodu oferowania partnerstwa gospodarczego, a nie tylko retoryki wartości[12]. W polskiej debacie strategicznej postulaty włączenia Polski do BRICS lub prowadzenia polityki wielowektorowej (zgłaszane m.in. przez Leszka Sykulskiego i środowisko Konfederacji) odwołują się do modeli stosowanych przez państwa Globalnego Południa, choć krytycy wskazują, że Polska jako członek NATO i UE znajduje się w zasadniczo odmiennej sytuacji strukturalnej (zob. debata w Polsce).
Dyskusja terminologiczna
[edytuj | edytuj kod]Krytycy wskazują, że etykieta „Globalne Południe” łączy ok. 130 krajów o skrajnie różnym potencjale: od wschodzących mocarstw aspirujących do Rady Bezpieczeństwa ONZ (Brazylia, Indie) po małe państwa takie jak Benin czy Fidżi. Kategoria ta pomija wzrost gospodarczy wielu zaliczanych do niej państw, a łączenie ich w jedną grupę utrudnia zrozumienie złożoności świata[20][21]. Pojawiają się też głosy, że podział ten odtwarza linearny model rozwoju[22].
Analogicznymi określeniami są m.in.: większość świata/mniejszość świata, centrum/peryferia, kraje dominujące/podporządkowane[9]. Każdy binarny podział świata bywa krytykowany za umowność i generalizację. Badacze postkolonialni widzą w takich opozycjach kontynuację kolonialnego dualizmu[10].
Zwolennicy terminów argumentują, że Globalne Południe wyraża postkolonialną solidarność, nie hierarchię[2]. Karol Kasprowicz zwraca uwagę, że Globalne Południe to „konstrukcja, która staje się rzeczywistością”: koncept intelektualistów związanych z myślą postkolonialną przeradza się w rzeczywisty twór polityczno-kulturowy[7].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 Elisa Díaz Gras, The Global South: What’s in a name? [online], Brussels Institute for Geopolitics, 3 października 2024 [dostęp 2025-01-27] (ang.).
- 1 2 3 Global North and Global South | Definition, Countries, Differences, History, Map, & Facts [online], britannica.com, 17 grudnia 2024 [dostęp 2024-12-22] (ang.).
- ↑ Everyone’s talking about the Global South. But what is it? [online], AP News, 7 września 2023 [dostęp 2024-12-22] (ang.).
- ↑ Kishore Mahbubani, Measuring the power of the Global South [online], Chatham House – International Affairs Think Tank, 2 lutego 2024 [dostęp 2025-01-27] (ang.).
- ↑ Oglesby, Carl (1969). Vietnamism has failed. The revolution can only be mauled, not defeated. Commonweal, 90.
- ↑ Nicholas Lees, The Brandt Line after forty years: The more North–South relations change, the more they stay the same?, „Review of International Studies”, 47 (1), 2021, s. 85–106, DOI: 10.1017/S026021052000039X, ISSN 0260-2105 [dostęp 2024-12-23] (ang.).
- 1 2 Karol Kasprowicz, GTBT – Czy „globalne Południe” staje się rzeczywistością? [online], gt-bt.com [dostęp 2024-12-23] (pol.).
- ↑ Marc Silver, Memo To People Of Earth: 'Third World' Is An Offensive Term!, „NPR”, 8 stycznia 2021 [dostęp 2025-01-27] (ang.).
- 1 2 Margaret Ohia-Nowak, Joanna Pankowska, Polska Akcja Humanitarna, Reagowanie na częste argumenty, [Warszawa]: Polska Akcja Humanitarna, 2019, s. 6, ISBN 978-83-63069-62-9, OCLC 1253097157 [dostęp 2024-11-26] (pol.).
- 1 2 Jak nazywać większość świata?, [w:] Akcja Dekolonizacja – jak historia świata wpływa na teraźniejszość. Globalne fiszki, Fundacja Go'n'Act, 2024 [dostęp 2024-12-06] (pol.).
- ↑ B.R. Tomlinson, What was the Third World?, „Journal of Contemporary History”, 38 (2), 2003, s. 307–321, DOI: 10.1177/0022009403038002135, ISSN 0022-0094 [dostęp 2025-07-25] (ang.).
- ↑ Pallavi Ramakrishnan, Global South and western divergence on Russia's war in Ukraine: implications for world order, „International Affairs”, 101 (3), 2025, DOI: 10.1093/ia/iiaf067 (ang.).
- ↑ S. 1005–1024.
- ↑ UN Votes on Ukraine: Shifting Alliances and the Global South's Role. South African Institute of International Affairs. [dostęp 2026-04-06]. (ang.).
- ↑ BRICS Expansion and the Future of World Order. Carnegie Endowment for International Peace, 2025-03. [dostęp 2026-04-06]. (ang.).
- ↑ With BRICS Expansion, the Global South Takes Centre Stage. Centre for International Governance Innovation. [dostęp 2026-04-06]. (ang.).
- ↑ The BRICS and the Emerging Order of Multipolarity. Clingendael Institute. [dostęp 2026-04-06]. (ang.).
- ↑ America's Last Chance With the Global South. Foreign Affairs. [dostęp 2026-04-06]. (ang.).
- ↑ Hakim Ben Hammouda, Multi-alignment and De-risking: The Global South Response to World Fragmentation [online], IFRI, październik 2024 (ang.).
- ↑ No one's world: The Global South is navigating a post-American order. Lowy Institute. [dostęp 2026-04-06]. (ang.).
- ↑ The Term “Global South” Is Surging. It Should Be Retired. [online], Carnegie Endowment for International Peace [dostęp 2024-12-23] (ang.).
- ↑ Louisa Brooke-Holland, What is the Global South? [online], 11 lipca 2024 [dostęp 2024-12-23] (ang.).
- ↑ André Gunder Frank, The underdevelopment of development, Stockholm: Bethany Books, 1991, całość, ISBN 978-91-86702-35-9 [dostęp 2025-01-27] (ang.).